VaryeteŞunun bir çeşidi: Krizoberil

Aleksandrit

BeAl₂O₄Alexandrite

Gün ışığında yeşil, lamba ışığında kırmızı: ilk kez Rusya'nın Ural Dağları'nda bulunan, renk değiştiren nadir krizoberil çeşidi.

Halk arasında: Yarı değerli taş
Doğum taşı: Haziran
Değerli taş

Aynı aleksandrit: solda gün ışığında mavimsi yeşil, sağda akkor ışıkta mor-kırmızıFotoğraf: User: · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Aleksandrit, krizoberil mineralinin renk değiştiren çeşididir. Gün ışığında ya da floresan ışıkta yeşil, mavimsi yeşil görünür; akkor (tungsten) lamba ya da mum ışığında kırmızıya, mor-kırmızıya döner. Bu değişim, kristal yapıda alüminyumun bir kısmının yerini alan krom yüzünden olur. Adını 1830'larda Rusya'daki keşfinin ardından genç veliaht Aleksandr'dan (sonraki Çar II. Aleksandr) almıştır; bugün Haziran ayının doğum taşlarından biridir.

Görseller

Aleksandrit örneği (2) — Fotoğraf: Parent Géry · CC0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Aleksandritin oluşması için krom gerekir. Ama berilyum ve krom doğada genellikle ayrı kayaçlarda bulunur: Krom en çok mafik ve ultramafik kayaçlarda yer alır, bunlarda berilyum son derece azdır; berilyum ise kromun neredeyse hiç bulunmadığı, silisçe zengin pegmatitlerde yoğunlaşır. Bu yüzden aleksandrit, ancak berilyumca zengin pegmatit sıvıları kromca zengin çevre kayaçlarla tepkimeye girdiğinde oluşabilir. Bu ender koşul, taşın neden bu kadar az bulunduğunu açıklar. Sert ve dayanıklı olduğundan, kayaçlar aşındıktan sonra akarsu çakıllarında da birikir.

Ne işe yarar?

Takı: Yüzük, küpe ve kolyede değerli taş olarak kullanılır. Genellikle üst kısmı parlak (brilyan), alt kısmı basamak kesimli bir “karma kesim” yapılır; kesimci taşı, en güçlü renk değişimi üstten görünecek biçimde yönlendirmek zorundadır.
Doğum taşı: Aleksandrit, Haziran ayının inci ve aytaşıyla birlikte üç doğum taşından biridir; listeye 1952’de eklenmiştir.
Işık ve renk örneği: Aynı taşın farklı ışıklarda farklı renkte görünmesinin en bilinen örneğidir; bu olaya “aleksandrit etkisi” denir.

Renk neden değişir?

Krizoberil kristalinde alüminyumun küçük bir kısmının yerini krom iyonları alır. Bu iyonlar görünür ışığın dar bir sarı bölgesini (yaklaşık 520–620 nm) güçlü biçimde soğurur; mavimsi yeşil ve kırmızı dalga boyları ise büyük ölçüde geçer. Gün ışığında yeşil ışık bol olduğundan ve gözümüz yeşile en duyarlı olduğundan taş yeşil görünür. Akkor lamba ya da mum ışığında ise yeşil ve mavi ışık azdır, kırmızı çoktur; taş kırmızıya döner. Bu etki, taşın içindeki krom kadar aydınlatmanın ışık dağılımına ve gözümüzün duyarlılığına da bağlıdır.

Ural’dan Sri Lanka’ya

Aleksandrit ilk kez 1830’larda Rusya’daki Ural Dağları’nda bulundu ve adını genç veliaht Aleksandr’dan (sonraki Çar II. Aleksandr) aldı. Kırmızı ve yeşil, Çarlık Rusyası’nın ulusal askerî renkleriydi; bu yüzden taş kısa sürede Rus gururunun simgesi oldu. İlk Ural taşları canlı renkleri ve çarpıcı renk değişimiyle ölçüt oldu; yatak tükenince aleksandrit Sri Lanka, Doğu Afrika, Hindistan ve Brezilya’dan gelmeye başladı. Sri Lanka taşları genellikle daha iri ama yeşilleri sarımsı, kırmızıları kahverengimsidir; Brezilya taşlarının rengi Rus taşlarıyla boy ölçüşebilir, ama üretim azalmıştır. Bugün 3 karatı aşan taşlar çok enderdir.

Türkiye’den renk değiştiren başka bir taş

Türkiye’nin ışığa göre renk değiştiren bilinen taşı aleksandrit değil, Muğla’daki İlbir Dağları’ndan çıkan diasporun mücevher çeşididir (ticari adlarıyla zultanit ya da Csarite); rengi yeşilimsi-sarımsıdan pembemsiye döner. Aleksandrit ise krizoberildir; bu sayfada kullanılan kaynaklarda Türkiye’den bir aleksandrit yatağı geçmez.

Değerini ne belirler?

Değerini en çok renk değişiminin belirginliği ve renklerin doygunluğu belirler: Gün ışığında yeşil ya da mavimsi yeşil, akkor ışıkta kırmızı ya da mor-kırmızı net bir geçiş gösteren taşlar çok daha değerlidir; kahverengimsi ya da çamurlu tonlar değeri düşürür. Kesilen taşların çoğu bir karattan küçüktür; iri ve güçlü renk değiştiren taşlar çok enderdir. Aleksandrit çoğunlukla temiz olduğundan kapanımlar, ayrıca kesim kalitesi ve menşe de etkilidir; eski Rus taşlarının rengi ayrıca aranır. Kedi gözü etkisi gösteren aleksandrit son derece nadirdir. Sentetik ve benzer taşlar çok yaygın olduğundan doğal olduğunu belgeleyen bir laboratuvar raporu önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Taşı gün ışığında ve akkor lamba ışığında karşılaştırın: gerçek aleksandritte yeşilden kırmızıya geçiş belirgindir. Ancak soluk ya da kahverengimsi tonlarda bu değişim zayıf kalır.
2
Taşı çevirdiğinizde bakış yönüne göre görülen renk farkı pleokroizmadır; aleksandrit bunu da gösterir, ama ünlü renk değişimi aydınlatmanın türünden gelir, taşı çevirmekten değil.
3
Çok serttir (8,5) ve çoğunlukla temizdir; gözle görülür kapanım az olur.
4
Mor-leylak renge dönen ama hiç yeşil görünmeyen taşlar aleksandrit değil, renk değiştiren korindon olabilir.
5
Doğal, sentetik ve benzeri taşları kesin ayırmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Sentetik aleksandrit üç yöntemle üretilir: akı (flux), çekme (Czochralski) ve hidrotermal. Akıyla üretilenler doğal taşa çok benzeyen kapanımlar içerir; çekme yöntemiyle üretilenler çok temizdir ve büyütmeyle eğri çizgiler gösterir; hidrotermal olanlar doğal taşla aynı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahiptir.
“Sentetik aleksandrit” diye satılan bazı taşlar vanadyum gibi elementlerle renklendirilmiş korindon ya da renk değiştiren spineldir. Bunlar krizoberil değildir; aleksandritin “benzeridir”. Korindon temelli bu malzeme yaklaşık yüz yıldır piyasadadır.
Renk değiştirme olayı başka minerallerde de görüldüğü için “aleksandrit” adı bazen yanlış kullanılır; yalnızca krom içeren krizoberil aleksandrit sayılır.

Yanlış bilinenler

YanlışRengini değiştiren her taş aleksandrittir.
DoğrusuAleksandrit, krom içeren krizoberildir. Işığa göre renk değiştirme (aleksandrit etkisi) fluorit, safir, kiyanit, spinel, granat ve turmalin gibi başka minerallerde de görülebilir; bunlara aleksandrit denmez. “Sentetik aleksandrit” diye satılan bazı taşlar da aslında vanadyumlu korindon ya da spineldir.
YanlışAleksandritin rengi, taşı çevirince bakış yönüne göre değişir.
DoğrusuBakış yönüne göre renk farkı pleokroizmadır ve aleksandrit bunu da gösterir. Onu ünlü yapan renk değişimi ise aydınlatmayla ilgilidir: gün ışığı ya da floresan ışıkta yeşil, akkor lamba ya da mum ışığında kırmızı görünür.
YanlışAleksandritin hepsi Rusya'dan gelir.
DoğrusuUral yataklarının üretimi tükenmiştir. GIA'ya göre bugünkü aleksandritin çoğu Sri Lanka, Doğu Afrika ve Brezilya'dan gelir; bu taşların renk değişimi 19. yüzyıldaki Rus taşlarına göre genellikle daha belirsiz ve donuktur.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Orta: kanıtsız iddia

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Kunz'a göre Rusya'da, ulusal renkler kırmızı ve yeşil olduğu için aleksandrit iyi talih getiren bir taş sayılırdı.
Günümüz kristal terapi kaynakları aleksandritin yaratıcılığı ve sezgiyi güçlendirdiğini, duygusal denge getirdiğini ileri sürer.
Aynı çevrelerde aleksandritin şans ve bolluk getirdiği söylenir.

Bilim ne diyor?

Aleksandritin şans ya da bolluk getirdiğine, yaratıcılığı artırdığına ya da duygusal denge sağladığına dair bilimsel bir kanıt yoktur. Rusya'daki “iyi talih” inancı taşın büyüsünden değil, yeşil ve kırmızı renklerinin Rus İmparatorluğu'nun ulusal askerî renkleriyle örtüşmesinden doğmuştur.

Bunu biliyor muydun?

Fin mineralog Nils Gustaf Nordenskiöld, kendisine Urallardan gönderilen yeni örneği önce zümrüt sanmıştı. Bazı yeni araştırmalar taşı ilk bulanın Yakov Kokovin olduğunu öne sürüyor.

Aleksandritin oluşması ender bir rastlantı ister: Krom çoğunlukla berilyumun çok az bulunduğu kayaçlarda, berilyum ise kromun neredeyse hiç bulunmadığı pegmatitlerde yoğunlaşır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Takovaya (Tokovaya) Irmağı zümrüt madenleri, Malysheva yakını, Sverdlovsk Oblastı, Rusya · Tip lokalite1830'larda Ural Dağları'nda ilk bulunduğu yer; yatağın tükenmesinden sonra bu yöredeki taşlar çok nadirdir
Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka · Önemli yatakRus taşlarından genellikle daha iri, ama rengi daha az net aleksandritler çıkar
Colatina çevresi, Espírito Santo, Brezilya · Önemli yatakBrezilya aleksandriti, GIA'ya göre renk değişimi bakımından Rus taşlarıyla boy ölçüşür; üretimi azalmıştır
Andhra Pradesh, Hindistan · Bilinen bulunuş yeriHindistan'daki aleksandrit yatakları bu eyaletteki yerlerle anılır; bölge düzeyinde gösterilmiştir
Alaotra Gölü çevresi, Madagaskar · Bilinen bulunuş yeriMadagaskar aleksandrit bulunan ülkeler arasında sayılır; bölge düzeyinde gösterilmiştir
Masvingo (Fort Victoria) yöresi, Zimbabve · Bilinen bulunuş yeriAleksandrit kristalleri çıkan bir krizoberil yatağı

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Aleksandrit nedir?

Aleksandrit ne işe yarar?

Takı: Yüzük, küpe ve kolyede değerli taş olarak kullanılır. Genellikle üst kısmı parlak (brilyan), alt kısmı basamak kesimli bir “karma kesim” yapılır; kesimci taşı, en güçlü renk değişimi üstten görünecek biçimde yönlendirmek zorundadır. Doğum taşı: Aleksandrit, Haziran ayının inci ve aytaşıyla birlikte üç doğum taşından biridir; listeye 1952'de eklenmiştir. Işık ve renk örneği: Aynı taşın farklı ışıklarda farklı renkte görünmesinin en bilinen örneğidir; bu olaya “aleksandrit etkisi” denir.

Aleksandrit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 8,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,69–3,75 g/cm³’tür.

Aleksandrit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Takovaya (Tokovaya) Irmağı zümrüt madenleri, Malysheva yakını, Sverdlovsk Oblastı, Rusya; Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka; Colatina çevresi, Espírito Santo, Brezilya; Andhra Pradesh, Hindistan; Alaotra Gölü çevresi, Madagaskar.

Aleksandrit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Taşı gün ışığında ve akkor lamba ışığında karşılaştırın: gerçek aleksandritte yeşilden kırmızıya geçiş belirgindir. Ancak soluk ya da kahverengimsi tonlarda bu değişim zayıf kalır. Taşı çevirdiğinizde bakış yönüne göre görülen renk farkı pleokroizmadır; aleksandrit bunu da gösterir, ama ünlü renk değişimi aydınlatmanın türünden gelir, taşı çevirmekten değil. Çok serttir (8,5) ve çoğunlukla temizdir; gözle görülür kapanım az olur. Sentetik aleksandrit üç yöntemle üretilir: akı (flux), çekme (Czochralski) ve hidrotermal. Akıyla üretilenler doğal taşa çok benzeyen kapanımlar içerir; çekme yöntemiyle üretilenler çok temizdir ve büyütmeyle eğri çizgiler gösterir; hidrotermal olanlar doğal taşla aynı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahiptir.

Aleksandrit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 8. basamaktadır: Üstün değerli taş. Değerini en çok renk değişiminin belirginliği ve renklerin doygunluğu belirler: Gün ışığında yeşil ya da mavimsi yeşil, akkor ışıkta kırmızı ya da mor-kırmızı net bir geçiş gösteren taşlar çok daha değerlidir; kahverengimsi ya da çamurlu tonlar değeri düşürür. Kesilen taşların çoğu bir karattan küçüktür; iri ve güçlü renk değiştiren taşlar çok enderdir. Aleksandrit çoğunlukla temiz olduğundan kapanımlar, ayrıca kesim kalitesi ve menşe de etkilidir; eski Rus taşlarının rengi ayrıca aranır. Kedi gözü etkisi gösteren aleksandrit son derece nadirdir. Sentetik ve benzer taşlar çok yaygın olduğundan doğal olduğunu belgeleyen bir laboratuvar raporu önemlidir.

Aleksandrit neye iyi gelir?

Kunz'a göre Rusya'da, ulusal renkler kırmızı ve yeşil olduğu için aleksandrit iyi talih getiren bir taş sayılırdı. Günümüz kristal terapi kaynakları aleksandritin yaratıcılığı ve sezgiyi güçlendirdiğini, duygusal denge getirdiğini ileri sürer. Aynı çevrelerde aleksandritin şans ve bolluk getirdiği söylenir. Aleksandritin şans ya da bolluk getirdiğine, yaratıcılığı artırdığına ya da duygusal denge sağladığına dair bilimsel bir kanıt yoktur. Rusya'daki “iyi talih” inancı taşın büyüsünden değil, yeşil ve kırmızı renklerinin Rus İmparatorluğu'nun ulusal askerî renkleriyle örtüşmesinden doğmuştur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.