Mineral

Kalkopirit

CuFeS₂Chalcopyrite

Dünyadaki bakırın en önemli kaynağı: altına benzeyen, pirinç sarısı, yüzeyi zamanla gökkuşağı renklerine bürünen bir sülfür minerali.

Diğer adları: Bakır piriti

  • Halk arasında: Maden ve hammadde
Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kalkopirit; bakır, demir ve kükürtten oluşan pirinç sarısı bir mineraldir. Bakırın en önemli cevheridir: dünyada üretilen bakırın büyük bölümü bu mineralden elde edilir. Yüzeyi havayla temas ettikçe mavi, mor ve kırmızı renklerde parlayan ince bir tabakayla kaplanabilir.

Görseller

Nasıl oluşur?

Kalkopirit çok farklı ortamlarda oluşur. Granit benzeri magma kütlelerinin çevresindeki çatlaklara yayılmış küçük taneler hâlinde bulunduğu porfiri bakır yatakları, dünyanın en büyük bakır kaynaklarıdır. Eski okyanus tabanlarında, sıcak su kaynaklarının çevresinde biriken masif sülfit yatakları da kalkopiritçe zengindir. Ayrıca kuvars damarlarında pirit, galen ve sfaleritle birlikte görülür.

Ne işe yarar?

Kalkopirit, dünyada üretilen bakırın büyük bölümünü sağlar. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır:

  • Elektrik ve elektronik: kablolarda, elektrik motorlarında, transformatörlerde ve devre kartlarında,
  • Yapı: su tesisatında, çatı kaplamalarında ve ısıtma-soğutma sistemlerinde,
  • Alaşımlar: çinkoyla pirinç, kalayla tunç yapımında kullanılır.

Bazı yataklarda altın, gümüş ve çinko gibi metaller de yan ürün olarak kazanılır. Parlak kristalleri koleksiyoncular arasında da sevilir.

Bakır nasıl elde edilir?

Kalkopirit içeren cevher önce öğütülür, ardından flotasyon denen yöntemle bakır mineralleri köpüğe tutturularak zenginleştirilir. Elde edilen konsantre ergitilip arıtılarak saf bakıra dönüştürülür. Bu sırada açığa çıkan kükürt de çoğu zaman sülfürik asit olarak değerlendirilir.

Türkiye’de

Türkiye’nin en önemli bakır yatakları volkanik kökenli masif sülfit yataklarıdır ve bunlarda başlıca bakır minerali kalkopirittir. Doğu Karadeniz’de Artvin’deki Murgul ve Rize’deki Çayeli, deniz altındaki volkanik etkinlikle oluşmuş kayaçlar içinde yer alır. Kastamonu’daki Küre ile Elazığ’ın Maden ilçesindeki Ergani yatağı ise okyanus kabuğu kalıntıları olan ofiyolitler içinde yer alır ve Kıbrıs’taki yataklara benzediği için “Kıbrıs tipi” olarak adlandırılır.

Değerini ne belirler?

Kalkopirit cevher olarak değer taşır: cevherdeki bakır oranı (tenör), yatağın büyüklüğü, altın, gümüş, molibden ya da çinko gibi yan ürünler, arsenik gibi zararlı safsızlıkların azlığı, işletme ve zenginleştirme maliyeti ile bakır talebi belirleyicidir. Porfiri bakır yataklarında cevherdeki bakır oranı çoğu zaman yüzde birin altındadır; bu yataklar ancak çok büyük olduklarında ve ucuza işletilebildiklerinde ekonomiktir. Koleksiyonda ise iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile ünlü yataklardan gelen örnekler değer kazanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Rengi piritten daha koyu, daha “altınsı” bir sarıdır; yüzeyi sık sık mavi-mor yanardöner renklerle kararır.

  2. 2

    Çelik bıçakla çizilebilir (sertlik 3,5–4); pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5).

  3. 3

    Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde yeşilimsi siyah bir çizgi bırakır; altının çizgisi sarıdır.

  4. 4

    Kırılgandır: altın gibi dövülüp yassılaşmaz, vurulduğunda ufalanır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Dükkânlarda “tavus kuşu cevheri” (peacock ore) adıyla satılan çok renkli parlak taşların çoğu, renkleri asitle yapay olarak canlandırılmış kalkopirittir. Bu ad, doğal olarak alacalı kararan bornit için de kullanılır.
  • Kalkopirit, pirit gibi sıkça altınla karıştırılır; çizgi rengi, sertlik ve ağırlık testleri onu altından kolayca ayırır.

Güvenlik

Kalkopirit elle tutulduğunda genellikle zararsızdır. Isıtıldığında tahriş edici kükürt dioksit gazı açığa çıkar; asitle işlem görmüş renkli örnekler de ağza götürülmemelidir.

Yanlış bilinenler

  • YanlışKayaçlarda parlayan pirinç sarısı taneler altındır.

    DoğrusuBu taneler çoğunlukla kalkopirit ya da pirittir. Altın yumuşaktır, bastırıldığında yassılır ve sarı çizgi bırakır; kalkopirit ise kırılgandır ve yeşilimsi siyah çizgi bırakır.

  • Yanlış“Tavus kuşu cevheri” diye satılan taşların renkleri doğaldır.

    DoğrusuDükkânlarda bu adla satılan parlak mavi, mor ve pembe renkli taşların çoğu, renkleri asitle yapay olarak canlandırılmış kalkopirittir. Aynı ad, doğal olarak alacalı renklerle kararan bornit için de kullanılır.

Bunu biliyor muydun?

Adı, Yunanca “bakır, tunç” anlamındaki “khalkos” sözcüğü ile “pirit” adının birleşmesinden gelir.

Kalkopiritin kristalleri dörtgen (tetragonal) sistemdedir ama çoğu zaman düzgün dörtyüzlülere benzeyen kristaller oluşturur.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

How to identify Chalcopyrite in polish sectionESS234 online field course · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Kidd Creek, Timmins, Ontario, Kanada · Önemli yatakDünyanın en büyük volkanik kökenli masif sülfit yataklarından
  • Huarón, Pasco, Peru · Bilinen bulunuş yeriKoleksiyonluk kalkopirit kristalleri
  • Bingham Canyon, Utah, ABD · Önemli yatak1906'dan beri işletilen, dünyanın en derin açık ocak madeni; porfiri bakır cevherinde kalkopirit ana bakır mineralidir
  • Olympic Dam, Güney Avustralya · Önemli yatakDemir oksit-bakır-altın-uranyum yatağı; kalkopiritçe zengin cevher
  • Sudbury Havzası, Ontario, Kanada · Önemli yatakNikel-bakır cevherinde pirotin ve pentlanditle birlikte kalkopirit bulunur
  • İber Piritli Kuşağı (Rio Tinto yöresi), Huelva, İspanya · Tarihî kaynakDünyanın en büyük masif sülfit yığılması; pirit, kalkopirit, sfalerit ve galen içerir; binlerce yıldır işletilir
  • Murgul, Artvin · Önemli yatakDoğu Karadeniz’in volkanik kayaçlarında masif sülfit bakır yatağı; kalkopirit ve pirit ana minerallerdir
  • Küre, Kastamonu · Önemli yatakOfiyolitler içinde Kıbrıs tipi masif sülfit yatağı; yüzyıllardır işletilir
  • Maden (Ergani bakır yatağı), Elazığ · Tarihî kaynakGüneydoğu Anadolu ofiyolit kuşağındaki Kıbrıs tipi masif sülfit yatağı

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kalkopirit nedir?

Kalkopirit; bakır, demir ve kükürtten oluşan pirinç sarısı bir mineraldir. Bakırın en önemli cevheridir: dünyada üretilen bakırın büyük bölümü bu mineralden elde edilir. Yüzeyi havayla temas ettikçe mavi, mor ve kırmızı renklerde parlayan ince bir tabakayla kaplanabilir.

Elektrik kablolarındaki bakır nereden gelir?

Büyük ölçüde kalkopiritten. Kalkopirit bakırın en önemli cevheridir; dünyada üretilen bakırın büyük bölümü bu mineralden elde edilir. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır kablolarda, elektrik motorlarında, transformatörlerde ve devre kartlarında kullanılır.

Kalkopirit ne işe yarar?

Kalkopirit, dünyada üretilen bakırın büyük bölümünü sağlar. Elektriği ve ısıyı çok iyi ileten bakır: Elektrik ve elektronik: kablolarda, elektrik motorlarında, transformatörlerde ve devre kartlarında, Yapı: su tesisatında, çatı kaplamalarında ve ısıtma-soğutma sistemlerinde, Alaşımlar: çinkoyla pirinç, kalayla tunç yapımında kullanılır. Bazı yataklarda altın, gümüş ve çinko gibi metaller de yan ürün olarak kazanılır. Parlak kristalleri koleksiyoncular arasında da sevilir.

Kalkopirit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 4,1–4,3 g/cm³’tür.

Kalkopirit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Kidd Creek, Timmins, Ontario, Kanada; Bingham Canyon, Utah, ABD; Olympic Dam, Güney Avustralya; Sudbury Havzası, Ontario, Kanada; Murgul, Artvin.

Kalkopirit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Murgul, Artvin; Küre, Kastamonu; Maden (Ergani bakır yatağı), Elazığ.

Kalkopirit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi piritten daha koyu, daha “altınsı” bir sarıdır; yüzeyi sık sık mavi-mor yanardöner renklerle kararır. Çelik bıçakla çizilebilir (sertlik 3,5–4); pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5). Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde yeşilimsi siyah bir çizgi bırakır; altının çizgisi sarıdır. Dükkânlarda “tavus kuşu cevheri” (peacock ore) adıyla satılan çok renkli parlak taşların çoğu, renkleri asitle yapay olarak canlandırılmış kalkopirittir. Bu ad, doğal olarak alacalı kararan bornit için de kullanılır.

Kalkopirit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Kalkopirit cevher olarak değer taşır: cevherdeki bakır oranı (tenör), yatağın büyüklüğü, altın, gümüş, molibden ya da çinko gibi yan ürünler, arsenik gibi zararlı safsızlıkların azlığı, işletme ve zenginleştirme maliyeti ile bakır talebi belirleyicidir. Porfiri bakır yataklarında cevherdeki bakır oranı çoğu zaman yüzde birin altındadır; bu yataklar ancak çok büyük olduklarında ve ucuza işletilebildiklerinde ekonomiktir. Koleksiyonda ise iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile ünlü yataklardan gelen örnekler değer kazanır.

Kalkopirit zararlı mı?

Kalkopirit elle tutulduğunda genellikle zararsızdır. Isıtıldığında tahriş edici kükürt dioksit gazı açığa çıkar; asitle işlem görmüş renkli örnekler de ağza götürülmemelidir.

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Chalcopyrite · Mineralogical Society of America
  2. Türkiye ve Dünyada Bakır · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
  3. Chalcopyrite · Wikipedia
  4. Bingham Canyon Mine · Wikipedia
  5. Olympic Dam mine · Wikipedia
  6. Sudbury Basin · Wikipedia
  7. Iberian Pyrite Belt · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası