Mineral
Kalkopirit
CuFeS₂Chalcopyrite
Dünyadaki bakırın en önemli kaynağı: altına benzeyen, pirinç sarısı, yüzeyi zamanla gökkuşağı renklerine bürünen bir sülfür minerali.
Diğer adları: Bakır piriti
- Cevher
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Kalkopirit; bakır, demir ve kükürtten oluşan pirinç sarısı bir mineraldir. Bakırın en önemli cevheridir: dünyada üretilen bakırın büyük bölümü bu mineralden elde edilir. Yüzeyi havayla temas ettikçe mavi, mor ve kırmızı renklerde parlayan ince bir tabakayla kaplanabilir.
Nasıl oluşur?
Kalkopirit çok farklı ortamlarda oluşur. Granit benzeri magma kütlelerinin çevresindeki çatlaklara yayılmış küçük taneler hâlinde bulunduğu porfiri bakır yatakları, dünyanın en büyük bakır kaynaklarıdır. Eski okyanus tabanlarında, sıcak su kaynaklarının çevresinde biriken masif sülfit yatakları da kalkopiritçe zengindir. Ayrıca kuvars damarlarında pirit, galen ve sfaleritle birlikte görülür.
Türkiye’de
Türkiye’nin en önemli bakır yatakları volkanik kökenli masif sülfit yataklarıdır ve bunlarda başlıca bakır minerali kalkopirittir. Doğu Karadeniz’de Artvin’deki Murgul ve Rize’deki Çayeli, deniz altındaki volkanik etkinlikle oluşmuş kayaçlar içinde yer alır. Kastamonu’daki Küre ile Elazığ’ın Maden ilçesindeki Ergani yatağı ise okyanus kabuğu kalıntıları olan ofiyolitler içinde yer alır ve Kıbrıs’taki yataklara benzediği için “Kıbrıs tipi” olarak adlandırılır.
Bakır nasıl elde edilir?
Kalkopirit içeren cevher önce öğütülür, ardından flotasyon denen yöntemle bakır mineralleri köpüğe tutturularak zenginleştirilir. Elde edilen konsantre ergitilip arıtılarak saf bakıra dönüştürülür. Bu sırada açığa çıkan kükürt de çoğu zaman sülfürik asit olarak değerlendirilir.
Nasıl tanınır?
- 1
Rengi piritten daha koyu, daha “altınsı” bir sarıdır; yüzeyi sık sık mavi-mor yanardöner renklerle kararır.
- 2
Çelik bıçakla çizilebilir (sertlik 3,5–4); pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5).
- 3
Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde yeşilimsi siyah bir çizgi bırakır; altının çizgisi sarıdır.
- 4
Kırılgandır: altın gibi dövülüp yassılaşmaz, vurulduğunda ufalanır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Dükkânlarda “tavus kuşu cevheri” (peacock ore) adıyla satılan çok renkli parlak taşların çoğu, renkleri asitle yapay olarak canlandırılmış kalkopirittir. Bu ad, doğal olarak alacalı kararan bornit için de kullanılır.
- Kalkopirit, pirit gibi sıkça altınla karıştırılır; çizgi rengi, sertlik ve ağırlık testleri onu altından kolayca ayırır.
Güvenlik
Kalkopirit elle tutulduğunda genellikle zararsızdır. Isıtıldığında tahriş edici kükürt dioksit gazı açığa çıkar; asitle işlem görmüş renkli örnekler de ağza götürülmemelidir.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Yunanca “bakır, tunç” anlamındaki “khalkos” sözcüğü ile “pirit” adının birleşmesinden gelir.
Kalkopiritin kristalleri dörtgen (tetragonal) sistemdedir ama çoğu zaman düzgün dörtyüzlülere benzeyen kristaller oluşturur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Kidd Creek, Timmins, Ontario, Kanada · Önemli yatakDünyanın en büyük volkanik kökenli masif sülfit yataklarından
- Huarón, Pasco, Peru · Bilinen bulunuş yeriKoleksiyonluk kalkopirit kristalleri
- Murgul, Artvin · Önemli yatakDoğu Karadeniz’in volkanik kayaçlarında masif sülfit bakır yatağı; kalkopirit ve pirit ana minerallerdir
- Küre, Kastamonu · Önemli yatakOfiyolitler içinde Kıbrıs tipi masif sülfit yatağı; yüzyıllardır işletilir
- Maden (Ergani bakır yatağı), Elazığ · Tarihî kaynakGüneydoğu Anadolu ofiyolit kuşağındaki Kıbrıs tipi masif sülfit yatağı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Chalcopyrite · Mineralogical Society of America
- Türkiye ve Dünyada Bakır · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.