Kayaç
Nubya kumtaşı
Nubian Sandstone
Petra'nın oyulduğu taş ve dünyanın en büyük fosil su deposunun kayası: Sahra'nın doğusundan Arabistan'a uzanan kırmızı kumtaşı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Kısaca
Nubya kumtaşı, Doğu Sahra'da, Kuzeydoğu Afrika'da ve Arap Yarımadası'nda en eski temel kayaçların üzerinde yer alan kalın bir kumtaşı topluluğudur. Kambriyen'den Geç Kretase'ye kadar uzanan çok uzun bir sürede, çoğunlukla karada ve yer yer sığ denizlerde birikti. En çok kahverengi ve kırmızımsıdır. Ürdün'deki antik Petra kentinin tapınak ve mezarları bu taşa oyulmuştur; içindeki yeraltı suyu ise dünyanın bilinen en büyük fosil su sistemini oluşturur.
Görseller
Nasıl oluşur?
Nubya kumtaşı, Kambriyen’den Geç Kretase’ye kadar yüz milyonlarca yıl boyunca, tropikal ve astropikal bir iklimde birikti. Paleomanyetik veriler, kumtaşının eski ekvator kuşağında ya da ona yakın bir yerde çöktüğünü gösterir. Birikim ortamları çeşitliydi: rüzgârla taşınan çöl kumları, ırmaklar ve zaman zaman sığ denizler. Karbonifer’den Erken Kretase’ye kadar olan deniz katmanları ile aradaki kömür ve linyit damarları, denizin kimi dönemlerde sığ olarak bölgeyi kapladığını gösterir.
Kumtaşı topluluğunun kalınlığı 500 metrenin altından 3.000 metrenin üstüne kadar değişir ve en eski (Prekambriyen) temel kayaçların üzerinde durur. Kuzeydoğu yönünde uzanan faylar ve kıvrımlar, yapısını karmaşıklaştırır.
Ne işe yarar?
- Su kaynağı: Nubya kumtaşı, dünyanın bilinen en büyük fosil su sistemi olan Nubya Kumtaşı Akiferini barındırır. Sudan, Çad, Libya ve Mısır’ın altına yayılan bu sistem, Libya’daki Büyük Yapay Nehir projesine su sağlar.
- Kayaya oyulmuş anıtlar: Ürdün’deki Petra’nın antik tapınakları ve mezarları bu kumtaşına oyulmuştur.
- Toprak: Kumtaşının ayrışmasıyla kırmızı ve kumlu topraklar oluşur; nemli bölgelerde bu topraklar daha gelişkindir, kurak bölgelerde ise sığ ve tuzludur.
Nerede bulunur?
Nubya kumtaşı Sudan, Mısır, Libya ve Çad’dan Sina Yarımadası’na, Ürdün’e, Lübnan’a ve Arap Yarımadası’na kadar uzanır. En kalın gelişimine Mısır’da, Bahariye Vahası’nın güneybatısındaki Ain Dalla havzasında ulaşır. Ölü Deniz’in güneydoğusunda yaklaşık 600 metre kalınlığa erişir; Petra’da ise kristalli kayaçların üzerinde durur. Adını, 1837’de bu kumtaşlarını Sudan’dan Arabistan’a kadar izleyen jeolog Joseph Rüssegger koymuştur.
Değerini ne belirler?
Bir yapı taşı olarak değeri yerel kalır; bazı yerlerde çok gevşek, bazı yerlerde sıkı olması işlenebilirliğini belirler. Asıl önemi, içinde biriken yeraltı suyudur: çöldeki ülkeler için yaşamsal bir su kaynağıdır. Petra gibi kayaya oyulmuş anıtlar ise ona tarihî ve kültürel bir değer kazandırır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çoğunlukla kahverengi ya da kırmızımsıdır, ama bazı yerlerde pembe, sarı ve beyazımsı katmanlarla çok renkli görünür.
- 2
Bazı yerlerde elde ufalanacak kadar gevşek, bazı yerlerde sıkı ve serttir.
- 3
Kum taneleri gözle ya da büyüteçle seçilebilir; katmanlar arasında ince kil, şeyl ve yer yer kömür damarları bulunur.
Yanlış bilinenler
YanlışNubya kumtaşının içindeki su yağmurla sürekli yenilenir.
DoğrusuBu suyun büyük bölümü Dördüncü Zaman'ın yağışlı dönemlerinde birikmiş fosil sudur. Libya'daki Büyük Yapay Nehir projesi bu sistemden her yıl kilometreküplerce su çeker; bu nedenle dört ülke Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı ile birlikte suyun adil ve sürdürülebilir yönetimi üzerinde çalışmaktadır.
Bunu biliyor muydun?
Nubya kumtaşının içindeki yeraltı suyu sistemi Sudan, Çad, Libya ve Mısır'ın altında iki milyon kilometrekareden geniş bir alana yayılır ve yaklaşık 150.000 kilometreküp su barındırır.
Arap çöllerindeki kumun büyük bölümü, batı rüzgârlarının taşıdığı Nubya kumtaşından gelmiştir.
Kayacın üzeri volkanik bir lav örtüsüyle kapandığı yerlerde, alttaki kumtaşı aşınmaktan korunmuştur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Nubya (Sudan ve güney Mısır) · Tip lokalitejeolog Joseph Rüssegger 1837'de bu kumtaşlarına “Nubya kumtaşı” (Sandstein von Nubien) adını verdi ve onları Sudan, Mısır, Libya ve kuzeybatı Arabistan boyunca izledi.
- Ain Dalla havzası, Bahariye Vahası yakını, Mısır · Önemli yatakBahariye Vahası'nın güneybatısındaki çökmüş blok; Nubya kumtaşı burada en kalın gelişimine ulaşır (toplam kalınlık 500 m'nin altından 3.000 m'nin üstüne kadar değişir). Nokta vahayı gösterir.
- Petra, Ürdün · Bilinen bulunuş yeriAntik Petra kentinin tapınakları ve mezarları doğrudan Nubya kumtaşına oyulmuştur. Burada kumtaşı kristalli kayaçların üzerinde uyumsuz olarak durur.
- Sina Yarımadası, Mısır · Bilinen bulunuş yeriBatı Sina'da Nubya kumtaşı Karbonifer kireçtaşının üzerinde durur; yarımadada ikinci bir yeraltı suyu sistemi bulunabilir.
- Ölü Deniz'in güneydoğusu · Bilinen bulunuş yeriÖlü Deniz kıyısında kumtaşı Kambriyen kireçtaşının üzerinde durur ve güneydoğuda yaklaşık 600 m (2.000 ft) kalınlığa ulaşır. Nokta Ölü Deniz'i gösterir.
- Hermon Dağı ve Anti-Lübnan Dağları · Bilinen bulunuş yeriLübnan, Anti-Lübnan ve Hermon'da Nubya kumtaşı Jura kireçtaşının üzerinde durur; burada yaşı görece kolay belirlenir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Nubya kumtaşı nedir?
Nubya kumtaşı, Doğu Sahra'da, Kuzeydoğu Afrika'da ve Arap Yarımadası'nda en eski temel kayaçların üzerinde yer alan kalın bir kumtaşı topluluğudur. Kambriyen'den Geç Kretase'ye kadar uzanan çok uzun bir sürede, çoğunlukla karada ve yer yer sığ denizlerde birikti. En çok kahverengi ve kırmızımsıdır. Ürdün'deki antik Petra kentinin tapınak ve mezarları bu taşa oyulmuştur; içindeki yeraltı suyu ise dünyanın bilinen en büyük fosil su sistemini oluşturur.
Nubya kumtaşının içindeki su nereden geldi?
Bu su büyük ölçüde Dördüncü Zaman'ın yağışlı dönemlerinde birikti ve bugün çok az yenilenir; bu yüzden “fosil su” denir. Araştırmalar iki besleme dönemi belirlemiştir: biri yaklaşık 38.000 yıl önce Akdeniz kaynaklı, diğeri yaklaşık 361.000 yıl önce tropikal Atlantik kaynaklı.
Nubya kumtaşı ne işe yarar?
Su kaynağı: Nubya kumtaşı, dünyanın bilinen en büyük fosil su sistemi olan Nubya Kumtaşı Akiferini barındırır. Sudan, Çad, Libya ve Mısır'ın altına yayılan bu sistem, Libya'daki Büyük Yapay Nehir projesine su sağlar. Kayaya oyulmuş anıtlar: Ürdün'deki Petra'nın antik tapınakları ve mezarları bu kumtaşına oyulmuştur. Toprak: Kumtaşının ayrışmasıyla kırmızı ve kumlu topraklar oluşur; nemli bölgelerde bu topraklar daha gelişkindir, kurak bölgelerde ise sığ ve tuzludur.
Nubya kumtaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,2–2,8 g/cm³’tür.
Nubya kumtaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Nubya (Sudan ve güney Mısır); Ain Dalla havzası, Bahariye Vahası yakını, Mısır; Petra, Ürdün; Sina Yarımadası, Mısır; Ölü Deniz'in güneydoğusu.
Nubya kumtaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Çoğunlukla kahverengi ya da kırmızımsıdır, ama bazı yerlerde pembe, sarı ve beyazımsı katmanlarla çok renkli görünür. Bazı yerlerde elde ufalanacak kadar gevşek, bazı yerlerde sıkı ve serttir. Kum taneleri gözle ya da büyüteçle seçilebilir; katmanlar arasında ince kil, şeyl ve yer yer kömür damarları bulunur.
Nubya kumtaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Bir yapı taşı olarak değeri yerel kalır; bazı yerlerde çok gevşek, bazı yerlerde sıkı olması işlenebilirliğini belirler. Asıl önemi, içinde biriken yeraltı suyudur: çöldeki ülkeler için yaşamsal bir su kaynağıdır. Petra gibi kayaya oyulmuş anıtlar ise ona tarihî ve kültürel bir değer kazandırır.
Kaynaklar
- Nubian Sandstone · Wikipedia
- Nubian Sandstone Aquifer System · Wikipedia
- Sandstone · Encyclopaedia Britannica
- Common rock densities · chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)
- Petra · Wikipedia
- Bahariya Oasis · Wikipedia
- Nubia · Wikipedia
- Sinai Peninsula · Wikipedia
- Dead Sea · Wikipedia
- Mount Hermon · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Adamit
Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.
Akantit
Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.