Pentlandit

Pentlandit; demir, nikel ve kükürtten oluşan ((Fe,Ni)₉S₈) soluk bronz sarısı renkli bir sülfür mineralidir. Çıkarılan nikelin önemli kaynaklarından biridir. Kristal olarak seyrek görülür; çoğunlukla pirotinin içinde taneler ya da alev biçimli çıkıntılar hâlinde bulunur. Ultrabazik ve bazik magmatik kayaçlarda, magma soğurken ayrışarak oluşur. Adını, mineralı ilk fark eden İrlandalı doğa bilimci Joseph Barclay Pentland'dan alır.

Pentlandit bir nikel cevheridir; Sudbury, Norilsk ve Kambalda gibi büyük yataklarda çıkarılır. Pentlanditli cevherde çoğu kez bakır (kalkopirit), kobalt ve platin grubu metaller de bulunur ve birlikte kazanılır. USGS'ye göre ABD'de birincil nikelin başlıca kullanımları alaşımlar ve çelikler, elektrokaplama, katalizör ve kimyasallardır; paslanmaz ve alaşımlı çelikler ile nikel alaşımları tüketimin yüzde 85'inden fazlasını oluşturur.

Mohs sertlik ölçeğinde 3,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 4,6–5 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Sudbury Havzası, Ontario, Kanada; Voisey's Bay, Labrador, Kanada; Norilsk, Krasnoyarsk Eyaleti, Rusya; Kambalda, Batı Avustralya; Rustenburg yöresi, Merensky Resifi, Bushveld Kompleksi, Güney Afrika.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Maden (Ergani bakır yatağı, Anayatak), Elazığ; Dağküplü ofiyoliti, Eskişehir.

Rengi soluk bronz sarısıdır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi soluk bronz kahverengidir. Mıknatısı etkilemez; çoğu zaman iç içe bulunduğu pirotin ise etkiler. Bu, ikisini ayırmanın en kolay yoludur. Yumuşaktır (sertlik 3,5–4) ve kırılgandır; kırığı midye kabuğu gibi kavislidir (konkoidal). Dilinimi yoktur, ama {111} düzlemi boyunca sekiz yüzlü biçimde ayrılır. Pirotin, kalkopirit ve pirit gibi bronz-sarı sülfürlere çok benzer. Mıknatıs (pirotin çekilir, pentlandit çekilmez), sertlik, çizgi rengi ve sekiz yüzlü ayrılma ipucu verir; ama nikel içeriği ancak laboratuvar analiziyle kanıtlanır.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Pentlandit cevher olarak değer taşır: cevherdeki nikel oranı (tenör), yatağın büyüklüğü, yanında kazanılan bakır, kobalt ve platin grubu metaller gibi yan ürünler, çıkarma ve zenginleştirme maliyeti ve nikel talebi belirleyicidir. Nikelin büyük bölümü paslanmaz çelik ve alaşımlarda kullanıldığı için talep bu sektörlerle birlikte değişir. Koleksiyonda ise pentlandit nadiren güzel kristal verir; değerini örneğin boyutu, belirginliği ve Sudbury gibi ünlü bir yataktan gelmesi belirler.

Pentlandit nikel içerir (Handbook of Mineralogy'deki örneklerde ağırlıkça yaklaşık yüzde 19–34). Nikel en yaygın temas alerjisi etkenidir: nikel alerjisi olanlar için bu mineralle uzun süreli cilt temasından kaçınmak akıllıca olur. Nikel bileşikleri tozu solunduğunda tehlikelidir: Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), nikel refinerilerinde karşılaşılan nikel sülfür ve oksit karışımları için insanda kanserojenlik kanıtını yeterli bulmuş ve nikel bileşiklerini insanda kanserojen (Grup 1) saymıştır. Bu yüzden pentlandit örneğini öğütmeyin, zımparalamayın, tozunu solumayın. Ağza götürmeyin: nikel bileşiklerinin yutulması bulantı, kusma, ishal ve baş ağrısı yapabilir. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın. Dokunduktan sonra elleri yıkayın; örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzak tutun.