Kayaç

Katlinit

Catlinite

Kızılderililerin kutsal pipo taşı: Minnesota'da sert kuvarsit katmanları arasından elle çıkarılan, bıçakla oyulabilecek kadar yumuşak kırmızı taş.

Halk arasında: Yarı değerli taş

Pipestone ocağından çıkarılmış bir katlinit parçası ve bu taştan yontulmuş bir pipoFotoğraf: Indianertosset · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Kimlik kartı

Sertlik (Mohs)2,5

Özgül ağırlık2,7–2,8 g/cm³

Renkler

kırmızımsı kahverengi
kiremit kırmızısı
pembemsi
krem lekeli kırmızı

Bileşim: Başkalaşmış çamurtaşı (arjilit). Büyük ölçüde mikroskobik pirofillit, diaspor, muskovit ve kaolinit kristallerinden oluşur; kırmızı rengini iz miktardaki hematitten (demir oksit) alır.
Doku: Çok ince taneli, yağ gibi pürüzsüz ve sık. Arduvaz gibi yapraklanma göstermez; katman yüzeylerine paralel ayrılarak 2,5–10 cm kalınlığında levhalara bölünür. Testere, hatta bıçakla kesilebilir.

Değer merdivenindeki yeri

Basamak 5/9 ·Süs taşı

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Kısaca

Katlinit ya da pipo taşı, ABD'nin Minnesota eyaletindeki Pipestone'da, sert Sioux kuvarsiti katmanları arasında ince bir katman olarak bulunan kırmızımsı kahverengi bir arjilittir (başkalaşmış çamurtaşı). Çok ince taneli ve kolay işlendiği için, başta Büyük Ovalar halkları olmak üzere Amerika yerlileri yüzyıllardır bu taştan tören piposu yontar. Ocaklar 1937'den beri Pipestone Ulusal Anıtı olarak korunur ve taşı yalnızca Amerika yerlileri çıkarabilir.

Görseller

Pipestone ocağında sert Sioux kuvarsitinin altındaki kırmızı katlinit katmanıFotoğraf: Indianertosset · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Katlinit, yaklaşık 1,76–1,60 milyar yıl önce ırmakların taşıdığı kum ve kil katmanlarının biriktiği bir ortamda oluştu. Kum katmanları, derin gömülmenin ısı ve basıncıyla son derece sert Sioux kuvarsitine dönüştü. Aralarındaki ince kil katmanı ise yumuşak kalan, çok ince taneli bir arjilite, yani katlinite dönüştü.

Katlinit büyük ölçüde mikroskobik pirofillit, diaspor, muskovit ve kaolinit kristallerinden oluşur. Rengini iz miktardaki hematitten (demir oksit) alır. Katman yalnızca birkaç desimetre kalınlığındadır ve arduvaz gibi yapraklanmaz; katman yüzeylerine paralel ayrılarak levhalara bölünür.

Ne işe yarar?

Tören pipoları: Büyük Ovalar halkları, Lakota dilinde čhaŋnúŋpa denen kutsal piposunu bu taştan yontar. Taş, sapı ahşap olan piponun lülesi (ocak kısmı) için kullanılır.
Oymacılık: Yerli zanaatkârlar katlinitten heykelcikler ve süs eşyaları da yapar.
Laboratuvar: Katlinit, laboratuvarlarda kullanılan kil üçgenlerin içi boş borularını yapmak için de kullanılır.

Nasıl çıkarılır?

Pipestone’daki ocaklarda katlinite ulaşmak için önce üstteki sert kuvarsitin kırılması gerekir. Eski yerliler sert taşlar, tokmaklar ve kaldıraç olarak dallar kullanırdı; bugün çelik levyeler, kamalar ve balyozlar kullanılır, ama yalnızca el aletlerine izin verilir. Ocağın tabanında çoğu zaman su birikir ve katmanın alt kısmı suyun altında kalır.

Nerede bulunur?

Katlinitin ünlü yatağı Minnesota’daki Pipestone Ulusal Anıtı’dır. Başka pipo taşları da vardır: Wisconsin’de Hayward yakınında Ojibweların yüzyıllardır kullandığı daha sert bir taş, Utah’ta Delta çevresindeki arduvaz ocaklarının yan ürünü olarak çıkan “Utah pipo taşı” ve Kanada’da Ontario’daki Pipestone Nehri yakınında artık kullanılmayan bir ocak.

Değerini ne belirler?

Değerini yumuşaklığı ve kolay oyulması, sık ve pürüzsüz dokusu ve rengi belirler; ama asıl değeri kültürel ve kutsaldır. Pipestone Ulusal Anıtı'nda işlenmemiş taş satılmaz ve alandan taş almak yasaktır; çıkarma hakkı yalnızca Amerika yerlilerine aittir. Yerli zanaatkârların yaptığı pipo ve oymalar ise sanat eseri olarak değer görür.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Kırmızımsı kahverengi, yer yer pembemsi ya da krem lekeli, yağ gibi pürüzsüz bir taştır.
2
Çok yumuşaktır (sertliği yaklaşık 2,5, yani tırnak kadar): testereyle, hatta bıçakla kesilebilir.
3
Ocakta, kendisinden çok daha sert, çelikten bile sert Sioux kuvarsiti katmanlarının arasında durur.

Yanlış bilinenler

YanlışKırmızı pipo taşlarının hepsi katlinittir.
DoğrusuJeologlar “katlinit” adını Pipestone Ulusal Anıtı'nın taşına verir. Utah'taki arduvaz ocaklarından çıkan ya da Wisconsin'deki ocaklardan gelen pipo taşları farklı taşlardır; sertlikleri ve dayanımları da farklıdır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Çelişki yok

Maneviyat ve meditasyon

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Pipestone Ulusal Anıtı'nın aktardığına göre, bu taştan yapılan pipo birçok Amerika yerlisi için kutsaldır; dua, önemli ayinler ve hem toplumsal hem dinî törenler için kullanılır.

Bilim ne diyor?

Bu bir sağlık iddiası değil, yaşayan bir dinî gelenektir; bu yüzden ocaklar yasayla korunur ve taş yalnızca Amerika yerlilerine ayrılmıştır. Jeolojik açıdan katlinit, kırmızı rengini az miktardaki hematitten alan yumuşak bir arjilittir.

Bunu biliyor muydun?

Taş, adını 1830'larda ocakları ziyaret edip resmeden Amerikalı ressam George Catlin'den alır. Ancak taşı ilk kez 1832'de Philander Prescott yazıya geçirmişti ve yerlilerin ocakları en az 1637'den beri kullandığını not etmişti.

Ocaklar geçmişte tüm kabilelerin tören piposu için taş çıkarabildiği tarafsız bir bölge sayılırdı.

Dakota ve Lakota dillerinde bu kırmızı taşa “ínyaŋša” denir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Pipestone Ulusal Anıtı, Pipestone, Minnesota, ABD · Tip lokaliteKatlinite adını veren ocaklar. Taş, sert Sioux kuvarsiti katmanları arasında ince bir yumuşak katman olarak bulunur. 1937'den beri ulusal anıttır; taşı yalnızca federal olarak tanınan kabilelere kayıtlı Amerika yerlileri, el aletleriyle çıkarabilir.
Hayward yakını, Wisconsin, ABD · Bilinen bulunuş yeriOjibweların yüzyıllardır kullandığı, daha sert pipo taşı veren bir ocak. Nokta Hayward kasabasını gösterir.
Delta, Utah, ABD · Bilinen bulunuş yeri“Utah pipo taşı” burada arduvaz ocaklarının yan ürünü olarak çıkar; sert ve yumuşak türleri vardır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Katlinit nedir?

Pipo taşını herkes çıkarabilir mi?

Hayır. Pipestone Ulusal Anıtı'nda taş çıkarma, federal olarak tanınan bir kabileye kayıtlı Amerika yerlilerine ayrılmıştır ve izin gerekir. Bugün de yalnızca el aletleri kullanılabilir; elektrikli alet yasaktır. Alandan taş ya da başka bir şey almak yasa dışıdır.

Katlinit ne işe yarar?

Tören pipoları: Büyük Ovalar halkları, Lakota dilinde čhaŋnúŋpa denen kutsal piposunu bu taştan yontar. Taş, sapı ahşap olan piponun lülesi (ocak kısmı) için kullanılır. Oymacılık: Yerli zanaatkârlar katlinitten heykelcikler ve süs eşyaları da yapar. Laboratuvar: Katlinit, laboratuvarlarda kullanılan kil üçgenlerin içi boş borularını yapmak için de kullanılır.

Katlinit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2,5 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 2,7–2,8 g/cm³’tür.

Katlinit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Pipestone Ulusal Anıtı, Pipestone, Minnesota, ABD; Hayward yakını, Wisconsin, ABD; Delta, Utah, ABD.

Katlinit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Kırmızımsı kahverengi, yer yer pembemsi ya da krem lekeli, yağ gibi pürüzsüz bir taştır. Çok yumuşaktır (sertliği yaklaşık 2,5, yani tırnak kadar): testereyle, hatta bıçakla kesilebilir. Ocakta, kendisinden çok daha sert, çelikten bile sert Sioux kuvarsiti katmanlarının arasında durur.

Katlinit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Değerini yumuşaklığı ve kolay oyulması, sık ve pürüzsüz dokusu ve rengi belirler; ama asıl değeri kültürel ve kutsaldır. Pipestone Ulusal Anıtı'nda işlenmemiş taş satılmaz ve alandan taş almak yasaktır; çıkarma hakkı yalnızca Amerika yerlilerine aittir. Yerli zanaatkârların yaptığı pipo ve oymalar ise sanat eseri olarak değer görür.

Katlinit neye iyi gelir?

Pipestone Ulusal Anıtı'nın aktardığına göre, bu taştan yapılan pipo birçok Amerika yerlisi için kutsaldır; dua, önemli ayinler ve hem toplumsal hem dinî törenler için kullanılır. Bu bir sağlık iddiası değil, yaşayan bir dinî gelenektir; bu yüzden ocaklar yasayla korunur ve taş yalnızca Amerika yerlilerine ayrılmıştır. Jeolojik açıdan katlinit, kırmızı rengini az miktardaki hematitten alan yumuşak bir arjilittir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.