Mineral
Hematit
Fe₂O₃Hematite
Siyah ve metal gibi parlak görünse bile çizgisi kan kırmızısı olan, dünyanın en önemli demir cevherlerinden biri.
Diğer adları: Kantaşı · Speküler hematit (parlak pullu tür) · Böbrek cevheri (böbrek biçimli kütleler)
- Cevher
- Endüstriyel
- Süs taşı
Kısaca
Hematit, demir ve oksijenden oluşan bir mineraldir. Parlak siyah, çelik grisi ya da toprak gibi kırmızı görünebilir; ama sırsız porselene sürtüldüğünde her zaman kırmızımsı bir iz bırakır. Çelik yapımında kullanılan demirin büyük bölümü hematit ve manyetitten elde edilir.
Nasıl oluşur?
Hematit pek çok farklı ortamda oluşur. Dünyanın en büyük demir cevheri yatakları, çoğu iki milyar yıldan daha yaşlı olan bantlı demir formasyonlarında bulunur: Bu kayaçlarda demirce zengin katmanlar, silisli katmanlarla ardalanır. Hematit ayrıca volkanik gaz çıkışlarında, sıcak su damarlarında ve demirli minerallerin havayla temas ederek ayrışmasıyla da oluşur. Topraklara ve kızıl renkli kayaçlara rengini veren çoğu zaman ince taneli hematittir.
Ne işe yarar?
- Demir ve çelik: Hematit, manyetitle birlikte demir cevherinin ana mineralidir. Avustralya’nın Pilbara bölgesi ve Brezilya’nın Minas Gerais eyaleti başlıca üretim alanları arasındadır.
- Pigment: İnsanlığın kullandığı en eski boyalardan olan kırmızı aşı boyası (okr) rengini hematitten alır. Tarih öncesi mağara resimlerindeki kırmızı tonlar çoğunlukla bu tür demir oksitlerden gelir.
- Süs taşı: Parlatılınca metal gibi parlayan hematit, boncuk ve yüzük taşı olarak kullanılır.
Türkiye’de
Sivas’ın Divriği ilçesindeki demir yatakları, Türkiye’nin en önemli demir cevheri kaynakları arasındadır. Bu yataklarda manyetit ağır basar; hematit ise kısmen manyetitin sonradan dönüşmesiyle oluşmuştur.
Nasıl tanınır?
- 1
Sırsız beyaz porselen üzerinde kiraz kırmızısı ile kırmızımsı kahverengi arası bir çizgi bırakır; parça siyah ve metalik görünse bile.
- 2
Sıradan bir mıknatısa ya hiç ya da çok zayıf tepki verir. Mıknatısa güçlü biçimde yapışan siyah bir mineral büyük olasılıkla manyetittir.
- 3
Boyutuna göre elde ağır gelir (özgül ağırlık yaklaşık 5,3).
- 4
Sertliği 5–6'dır; çelik bir bıçakla çizmek zordur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Manyetik hematit” adıyla satılan, birbirini mıknatıs gibi çeken parlak siyah boncuklar genellikle doğal hematit değil, fabrikada üretilmiş ferrit seramiklerdir. Doğal hematit ya hiç ya da çok zayıf manyetiktir.
- “Hematin” (hematine) ve “hemalyke” gibi ticari adlarla satılan boncuklar yapay üretilmiş taklitlerdir; adlarının hematite benzemesi doğal taş oldukları anlamına gelmez.
Bunu biliyor muydun?
Adı, Yunanca “kan” anlamına gelen sözcükten türetilmiştir; toz hâlindeki kırmızı rengine gönderme yapar.
NASA'nın Opportunity keşif aracı Mars'ta hematitten oluşan küçük, yuvarlak taneler buldu. Bilim insanları bunları, Kızıl Gezegen'de bir zamanlar su bulunduğunun kanıtlarından biri olarak yorumladı.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Hamersley Havzası, Pilbara, Batı Avustralya · Önemli yatakBantlı demir formasyonlarında dünyanın en büyük demir cevheri bölgelerinden biri
- Itabira, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakHematitçe zengin “itabirit” kayacı adını bu kentten alır
- Rio Marina, Elba Adası, İtalya · Tarihî kaynakAntik çağdan beri işletilen demir madenleri; parlak hematit kristalleri
- Cleator Moor, Cumbria, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriBöbrek biçimli hematit kütleleri (“kidney ore”)
- Divriği, Sivas · Bilinen bulunuş yeriManyetitin ağır bastığı demir yatakları; hematit kısmen manyetitin dönüşmesiyle oluşmuştur
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Hematite · Mineralogical Society of America
- Mineral Commodity Summaries 2026: Iron Ore · U.S. Geological Survey, 2026
- Geochronology and stable isotope signature of alteration related to hydrothermal magnetite ores in Central Anatolia, Turkey · Mineralium Deposita 43, 111–124 (Marschik, Spikings & Kuşcu), 2008
- Mineralogical, geochemical and isotopic investigation of the Akdag (Divrigi-Sivas) iron deposit, Turkey · EGU General Assembly 2015, Geophysical Research Abstracts 17 (Varol & Ünlü), 2015
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.