Doğal Taşlar

Mineral

Pirotin

Fe₁₋ₓSPyrrhotite

Bronz sarısı, “manyetik pirit” diye de anılan demir sülfür: mıknatıs onu çeker, kırmataş içinde betona karışırsa temelleri çatlatabilir.

  • Halk arasında: Maden ve hammadde
  • Cevher
  • Türkiye’de önemli
Fotoğraf: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Pirotin; demir ve kükürtten oluşan, demirce hafif eksik bir bileşimde (Fe₁₋ₓS) bronz sarısı ile bronz kahverengi arası renkte, metal parlaklığında bir sülfür mineralidir. Pirit gibi parlak ve sarımsıdır ama manyetiktir: mıknatıs onu çeker. Bu yüzden “manyetik pirit” diye de anılır. Bazik magmatik kayaçlarda, özellikle nikel ve bakır cevherlerinde pentlandit ve kalkopiritle birlikte bulunur. Beton kırmataşının içindeyse oksitlenerek betonu çatlatır.

Nasıl oluşur?

Pirotin çoğunlukla bazik magmatik kayaçlarda, magmanın soğurken ayrışmasıyla (magmatik ayrılma) oluşur. Ayrıca pegmatitlerde, yüksek sıcaklıktaki sıcak su (hidrotermal) ve yer değiştirme damarlarında, tortul ve metamorfik kayaçlarda ve demir göktaşlarında bulunur. Yanında pirit, markazit, kalkopirit, pentlandit, manyetit, kalsit ve dolomit görülür.

Ne işe yarar?

Pirotinin kendisi nadiren işlenir; asıl önemi nikel ve bakır yataklarının bir bileşeni olmasıdır. Nikel cevheri pentlanditle iç içe geçmiş olarak bulunur ve onunla birlikte çıkarılır. MTA’ya göre nikelli pirotin-kalkopirit yatakları önemli bakır üretilen yataklardır: nikel bu yataklarda pentlandit olarak pirotinle çok iç içedir ve cevher izabeye gönderilerek nikel-bakır matı elde edilir. Geçmişte demir ve kükürt kaynağı olmuştur, ama kükürt üretimi artık sona ermiştir. Güzel kristalleri koleksiyoncular arasında aranır.

Betonu neden bozar?

Pirotin betonun içindeki kırmataşta bulunursa nemle ve oksijenle tepkimeye girer; ortaya sülfat mineralleri ve sülfürik asit çıkar. Bunların hacmi pirotinden büyük olduğu için beton önce ince çatlaklarla, sonra daha ciddi hasarlarla bozulur. Connecticut Tüketicinin Korunması Dairesi, soruşturmasında “temellerin gözlenen biçimde bozulması için pirotinin bulunması gerektiği” sonucuna varmış ve bir taş ocağında eser miktardan fazla pirotin saptamıştır. Bu yüzden yapı taşı ocağı seçilirken kayacın pirotin içermediğinden emin olunmalıdır.

Türkiye’de

Pirotin Türkiye’de birkaç cevherleşmede bildirilmiştir. Elazığ’ın Maden ilçesindeki Ergani bakır yatağında, Hacettepe Üniversitesi araştırmacılarına göre pirotin Anayatak’ta manyetitli klorititlerde ve cevherli siyah çamurtaşlarındaki benekli akma dokulu cevherde görülür; kalkopirit ve piritle birliktedir, kısmen piritle yer değiştirmiştir ve yer yer pentlandit ayrışımları içerir. Sivas’ın Divriği ilçesindeki Karabaşvengi demir cevherleşmesinde manyetitin yanında az miktarda pirotin, Dağküplü ofiyolitinde (Eskişehir) ise ultrabazik ve bazik kayaçlarda az miktarda pirotin-pentlandit±kalkopirit birliği bildirilmiştir.

Değerini ne belirler?

Pirotin tek başına değerli bir cevher değildir; değerini içinde ve yanında bulunan nikel ve bakır belirler. Bazı pirotinler ağırlıkça yüzde 5'e kadar nikel içerir; nikel ve bakır yataklarında pentlandit ve kalkopiritle birlikte işlenir. Koleksiyonda iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile ünlü yataklardan gelen örnekler aranır. Yapı kırmataşında bulunması ise değer değil, sorun yaratır: pirotinli taş ocakları beton agregası için uygun sayılmaz.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Rengi bronz sarısı ile bronz kahverengi arasındadır ve çabuk kararır; çizgi (toz) rengi koyu grimsi siyahtır.

  2. 2

    Mıknatıstan etkilenir: küçük bir mıknatıs pirotini çeker, pirit ise çekmez. Etkinin gücü örnekten örneğe değişir; demirce eksiklik arttıkça manyetizma da artar.

  3. 3

    Yumuşaktır (sertlik 3,5–4,5): çelik bıçakla çizilir; pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5).

  4. 4

    Kristalleri çoğunlukla altıgene benzeyen levha biçimlidir (40 cm'ye kadar), bazen gül biçimli yığışımlar yapar; çoğu zaman kütle ya da taneli yığışım hâlinde bulunur.

  5. 5

    Dilinimi yoktur, ama {0001} düzlemi boyunca belirgin bir ayrılma gösterir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Pirinç sarısı, metal parlaklığındaki kütleler pirit, kalkopirit ya da pirotin olabilir. Mıknatıs (yalnızca pirotin çekilir), sertlik ve çizgi rengi ayırt etmeye yardım eder. Kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.

Güvenlik

Pirotin demir sülfürdür; elle tutulması genellikle zararsızdır. Havada ve nemde zamanla oksitlenir: sülfatlar ve sülfürik asit oluşur; bu yüzden nemli ortamda saklanan örnekler bozunabilir ve çevresindeki etiketleri, örnekleri aşındırabilir. Asıl tehlike yapı malzemesindedir: pirotin beton için kullanılan kırmataşın (agrega) içinde bulunursa oksitlenerek betonu içeriden çatlatır. ABD'nin Connecticut ve Massachusetts eyaletlerinde ve Kanada'nın Quebec bölgesinde, pirotinli taş ocaklarından gelen agregayla dökülen evlerin beton temelleri çatlamış ve dağılmıştır. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Ağza götürmeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: bozunurken asit oluşur. Örnekleri kuru bir yerde, çocuklardan uzak saklayın.

Yanlış bilinenler

  • YanlışPirit manyetiktir; mıknatısın çektiği pirinç sarısı taş pirittir.

    DoğrusuPirit mıknatısı etkilemez. Sarımsı bir taş mıknatıstan etkileniyorsa çoğu zaman pirotindir; bu yüzden ona “manyetik pirit” denir.

  • YanlışPirotin yalnızca bir koleksiyon mineralidir; yapılara zararı olmaz.

    DoğrusuPirotin beton kırmataşı içine karışırsa havayla ve suyla tepkimeye girip betonu genleştirerek çatlatır. Connecticut'ta bazı evlerin beton temellerinin çatlamasında pirotinli taş ocağının rolü saptanmıştır.

Bunu biliyor muydun?

Adı Yunanca “alev rengi” anlamına gelen pyrrhos sözcüğünden gelir; mineral 1847'de Ours-Pierre-Armand Petit-Dufrénoy tarafından adlandırılmıştır.

Manyetitten sonra en yaygın ikinci manyetik mineraldir. Demir göktaşlarında da görülür.

Manyetizması bileşimine bağlıdır: demir eksikliği (boşluklar) arttıkça pirotin daha manyetik olur. Bileşimi FeS olan troilit ise manyetik değildir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Sudbury Havzası, Ontario, Kanada · Önemli yatakVikipedi'ye göre Sudbury'deki 1,85 milyar yıllık çarpma yapısında magma pirotin, kalkopirit ve pentlandit kayaçlarına dönüşmüştür; bölge nikel ve bakır madenciliğiyle tanınır
  • Herja (Kisbánya), Baia Mare yöresi, Romanya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, iyi kristalleşmiş pirotini Herja'dan (Baia Mare yöresi) anar (koordinat Baia Mare kenti)
  • Dalnegorsk, Primorye Eyaleti, Rusya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, Dalnegorsk'tan çok büyük pirotin kristallerini anar (koordinat kent merkezi)
  • Morro Velho Altın Madeni, Nova Lima, Minas Gerais, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, Morro Velho altın madeninden iri pirotin kristallerini anar (koordinat Nova Lima kenti)
  • Santa Eulalia, Chihuahua, Meksika · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin pirotin için X-ışını kırınım örneğini aldığı maden bölgesi (koordinat Santa Eulalia kasabası)
  • Falun, Dalarna, İsveç · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy'nin İsveç'te pirotin için andığı, bakır madeniyle ünlü kent (koordinat kent merkezi)
  • Riondel, Britanya Kolumbiyası, Kanada · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin pirotin için andığı Bluebell madeninin bulunduğu yer (koordinat yerleşim merkezi)
  • Maden (Ergani bakır yatağı, Anayatak), Elazığ · Bilinen bulunuş yeriAnayatak'ta pirotin, manyetitli klorititlerde ve cevherli siyah çamurtaşlarında bildirilmiştir; yer yer pentlandit ayrışımları içerir (koordinat ilçe merkezi)
  • Karabaşvengi, Divriği, Sivas · Bilinen bulunuş yeriDivriği ana demir yatağının yaklaşık 5 km kuzeydoğusundaki Karabaşvengi demir cevherleşmesinde manyetitin yanında az miktarda pirotin bildirilmiştir (koordinat ilçe merkezi)
  • Dağküplü ofiyoliti, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriOfiyolitin ultrabazik ve bazik kayaçlarında az miktarda pirotin-pentlandit±kalkopirit birliği bildirilmiştir; kaynak yeri yalnızca “Eskişehir” diye belirtir (koordinat il merkezi)

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Pirotin nedir?

Pirotin; demir ve kükürtten oluşan, demirce hafif eksik bir bileşimde (Fe₁₋ₓS) bronz sarısı ile bronz kahverengi arası renkte, metal parlaklığında bir sülfür mineralidir. Pirit gibi parlak ve sarımsıdır ama manyetiktir: mıknatıs onu çeker. Bu yüzden “manyetik pirit” diye de anılır. Bazik magmatik kayaçlarda, özellikle nikel ve bakır cevherlerinde pentlandit ve kalkopiritle birlikte bulunur. Beton kırmataşının içindeyse oksitlenerek betonu çatlatır.

Pirotin ne işe yarar?

Pirotinin kendisi nadiren işlenir; asıl önemi nikel ve bakır yataklarının bir bileşeni olmasıdır. Nikel cevheri pentlanditle iç içe geçmiş olarak bulunur ve onunla birlikte çıkarılır. MTA'ya göre nikelli pirotin-kalkopirit yatakları önemli bakır üretilen yataklardır: nikel bu yataklarda pentlandit olarak pirotinle çok iç içedir ve cevher izabeye gönderilerek nikel-bakır matı elde edilir. Geçmişte demir ve kükürt kaynağı olmuştur, ama kükürt üretimi artık sona ermiştir. Güzel kristalleri koleksiyoncular arasında aranır.

Pirotin ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3,5–4,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 4,58–4,65 g/cm³’tür.

Pirotin nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Sudbury Havzası, Ontario, Kanada; Falun, Dalarna, İsveç; Herja (Kisbánya), Baia Mare yöresi, Romanya; Dalnegorsk, Primorye Eyaleti, Rusya; Morro Velho Altın Madeni, Nova Lima, Minas Gerais, Brezilya.

Pirotin Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Maden (Ergani bakır yatağı, Anayatak), Elazığ; Karabaşvengi, Divriği, Sivas; Dağküplü ofiyoliti, Eskişehir.

Pirotin gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Rengi bronz sarısı ile bronz kahverengi arasındadır ve çabuk kararır; çizgi (toz) rengi koyu grimsi siyahtır. Mıknatıstan etkilenir: küçük bir mıknatıs pirotini çeker, pirit ise çekmez. Etkinin gücü örnekten örneğe değişir; demirce eksiklik arttıkça manyetizma da artar. Yumuşaktır (sertlik 3,5–4,5): çelik bıçakla çizilir; pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5). Pirinç sarısı, metal parlaklığındaki kütleler pirit, kalkopirit ya da pirotin olabilir. Mıknatıs (yalnızca pirotin çekilir), sertlik ve çizgi rengi ayırt etmeye yardım eder. Kesin tanı için bir uzmana ya da laboratuvara başvurulmalıdır.

Pirotin değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Pirotin tek başına değerli bir cevher değildir; değerini içinde ve yanında bulunan nikel ve bakır belirler. Bazı pirotinler ağırlıkça yüzde 5'e kadar nikel içerir; nikel ve bakır yataklarında pentlandit ve kalkopiritle birlikte işlenir. Koleksiyonda iyi biçimli, parlak ve hasarsız kristaller ile ünlü yataklardan gelen örnekler aranır. Yapı kırmataşında bulunması ise değer değil, sorun yaratır: pirotinli taş ocakları beton agregası için uygun sayılmaz.

Pirotin zararlı mı?

Pirotin demir sülfürdür; elle tutulması genellikle zararsızdır. Havada ve nemde zamanla oksitlenir: sülfatlar ve sülfürik asit oluşur; bu yüzden nemli ortamda saklanan örnekler bozunabilir ve çevresindeki etiketleri, örnekleri aşındırabilir. Asıl tehlike yapı malzemesindedir: pirotin beton için kullanılan kırmataşın (agrega) içinde bulunursa oksitlenerek betonu içeriden çatlatır. ABD'nin Connecticut ve Massachusetts eyaletlerinde ve Kanada'nın Quebec bölgesinde, pirotinli taş ocaklarından gelen agregayla dökülen evlerin beton temelleri çatlamış ve dağılmıştır. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Ağza götürmeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: bozunurken asit oluşur. Örnekleri kuru bir yerde, çocuklardan uzak saklayın.

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Pyrrhotite · Mineralogical Society of America
  2. Pyrrhotite · Wikipedia
  3. Pyrrhotite · Geology.com
  4. Deteriorating Concrete Foundations · Connecticut Department of Consumer Protection
  5. Türkiye ve Dünyada Bakır · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Dairesi Başkanlığı, 2021
  6. Ergani (Maden) bakır yatağı ve plaka tektoniği (S. İleri, B. Salancı, M. Bitem, R. Doğan) · Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 19: 133–142, 1976
  7. Murmano Granitoidi'nin (Divriği-Sivas) Kuzeyindeki Karabaşvengi Demir Cevherleşmesi ve Divriği Demir Yataklarının Kökeninin İrdelenmesi (A. R. Çolakoğlu, T. Arıkal, U. Akın) · 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
  8. Dağküplü (Eskişehir) Ofiyoliti Ultrabazik ve Bazik Kayaçlarına Bağlı Nabit Metal ve Metalik Cevher Minerallerine Kökensel Açıdan Bir Yaklaşım (H. Erdal ve ark.) · 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
  9. Sudbury Basin · Wikipedia
  10. Baia Mare · Wikipedia
  11. Dalnegorsk · Wikipedia
  12. Nova Lima · Wikipedia
  13. Santa Eulalia, Chihuahua · Wikipedia
  14. Falun · Wikipedia
  15. Riondel · Wikipedia
  16. Maden, Elazığ · Wikipedia
  17. Divriği · Wikipedia
  18. Eskişehir · Wikipedia

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Albit

Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.

Mineral

Alünit

Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.

Mineral

Anhidrit

Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.