Mineral

Krizoberil

BeAl₂O₄Chrysoberyl

Adı berile benziyor ama ayrı bir mineral: korindon ile topaz arasında sertlikte, aleksandrit ve kedi gözünün ana minerali.

Diğer adları: Aleksandrit (renk değiştiren türü) · Kedi gözü (kayan ışık bandı gösteren türü)

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş

Fotoğraf: Matteo Chinellato · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Krizoberil, berilyum, alüminyum ve oksijenden oluşan (BeAl₂O₄) bir mineraldir. Adındaki “beril” yüzünden berille karıştırılır, ama bileşimi ve yapısı farklıdır. Mohs ölçeğinde 8,5 sertliğiyle korindon (9) ile topaz (8) arasında yer alır. Değerli taş olarak üç ana türde kesilir: sarımsı yeşil sıradan krizoberil, ışığa göre renk değiştiren aleksandrit ve yüzeyinde keskin bir ışık bandı kayan kedi gözü.

Nasıl oluşur?

Krizoberil çoğunlukla pegmatitlerde oluşur: Bunlar, magmanın son evresinde kalan, su ve nadir elementlerce zengin sıvılardan iri kristallerin büyüdüğü kayaç damarlarıdır. Pegmatitten gelen berilyum ve alüminyumca zengin sıvılar çevre kayaçlarla (mikaşist, dolomitli mermer) tepkimeye girdiğinde de gelişir. Krizoberil sert ve kimyasal olarak dayanıklı olduğundan kayaçlar aşındığında akarsu kumları ve çakıllarında, elmas, korindon, topaz, spinel, granat ve turmalinle birlikte birikir. Brezilya ve Sri Lanka’da çıkarılan krizoberilin büyük bölümü bu birikintilerden (plaserlerden) elde edilir; akarsuyla taşınan kristallerin köşeleri yuvarlaklaşmıştır.

Ne işe yarar?

Takı: Sertliği ve dayanıklılığı sayesinde yüzük, küpe ve kolyede kullanılır. Üç tür vardır: sarımsı yeşil sıradan taş (genellikle fasetli), renk değiştiren aleksandrit ve kubbe biçiminde (kabaşon) kesilen kedi gözü.
Koleksiyon: Trilling denen üçüz kristaller ve iyi biçimli kristaller müzelerde ve koleksiyonlarda aranır.
Işık ve renk örneği: Aleksandrit etkisi, aynı taşın ışığa göre farklı renklerde görünmesinin en bilinen örneğidir; kedi gözü etkisi ise ışığın kristal içindeki ince kapanımlardan yansımasını gösterir.

Rengi nereden gelir?

Saf krizoberil renksizdir. Sarı renk eser miktardaki demirden gelir; aleksandritin renk değiştirmesi ise kristal yapıdaki alüminyumun bir kısmının yerini kromun almasından kaynaklanır (ayrıntısı aleksandrit sayfasında). Kedi gözü etkisi için kristalin içinde, uzun eksene paralel dizilmiş çok ince iğnemsi kapanımlar ya da boşluklar gerekir; taş bunlara dik biçimde kubbe şeklinde kesildiğinde tek bir ışık bandı belirir.

Üç tür

Gemolojide krizoberil üç ana türe ayrılır: sarımsı yeşil sıradan krizoberil, kedi gözü ve aleksandrit. Sıradan krizoberil bol sayılır; kedi gözü, krizoberil çıkan her yerde üretimin küçük bir kısmını oluşturur; aleksandrit ise krom gerektirdiği için çok daha enderdir. Aleksandrit etkisi gösteren kedi gözü taşlarına “aleksandrit kedi gözü” denir ve son derece nadirdir.

Değerini ne belirler?

Değerini önce türü belirler: ışığa göre belirgin renk değiştiren aleksandrit ve ortadan geçen keskin, parlak ışık bandı gösteren kedi gözü, sarımsı yeşil sıradan krizoberilden çok daha değerlidir. Sıradan taşlarda renk doygunluğu, berraklık ve kesim önemlidir; krizoberil çoğunlukla temiz olduğu için gözle görülür kapanımlar değeri düşürür. İri ve iyi renkli taşlar enderdir. Sentetik ve taklit taşlar yaygın olduğundan doğal olduğunu belgeleyen bir laboratuvar raporu, özellikle aleksandritte, aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Çok serttir (8,5): topazı ve kuvarsı çizer; korindon (yakut, safir) ve elmas gibi daha sert taşlar onu çizer.
2
Kristalleri yassı ya da kısa prizma biçimindedir ve yüzeyleri çizgilidir. Üç kristalin 120° açıyla ikizlenmesiyle oluşan, altıgen görünümlü “trilling”ler (üçüzler) tipiktir.
3
Özgül ağırlığı 3,7 dolayındadır; aynı boydaki kuvars ya da beril taşından belirgin biçimde ağır gelir.
4
Rengi sarımsı yeşilden kahverengimsi yeşile uzanır. Gün ışığından lamba ışığına geçince renk değiştiriyorsa aleksandrit olabilir; kubbe biçiminde kesilmiş taşta ışık bandı kayıyorsa kedi gözüdür. Kesin tanı için gemoloji laboratuvarı gerekir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Sentetik krizoberil, özellikle sentetik aleksandrit; akı (flux), çekme (Czochralski) ve hidrotermal yöntemlerle üretilir. Hidrotermal yöntemle üretilenler doğal taşla aynı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahiptir.
“Sentetik aleksandrit” diye satılan bazı taşlar aslında vanadyum gibi elementlerle renklendirilmiş korindon ya da renk değiştiren spineldir; krizoberil değildir, olsa olsa aleksandrit benzeridir.
“Kedi gözü” adı tek başına yalnızca krizoberil için kullanılır; öteki taşlara “kuvars kedi gözü” ya da “yakut kedi gözü” gibi mineral adıyla birlikte denir.
Viktorya ve Edward dönemlerinde sarımsı yeşil krizoberile “krizolit” denirdi; aynı ad olivin (peridot) için de kullanıldığından karışıklık yarattı ve bugün gemolojide kullanılmıyor.

Yanlış bilinenler

YanlışKrizoberil, berilin bir türüdür.
DoğrusuAdları benzese de ikisi ayrı minerallerdir: krizoberil bir berilyum alüminyum oksit (BeAl₂O₄), beril ise bir silikattır (Be₃Al₂Si₆O₁₈). Krizoberil daha serttir (8,5; berilde 7,5–8) ve ortak yanları yalnızca ikisinin de berilyum, alüminyum ve oksijen içermesidir.
YanlışGözün parıltısını andıran ışık bandı gösteren her taş “kedi gözü”dür.
DoğrusuKedi gözü etkisini kuvars, turmalin, skapolit ve korindon gibi başka taşlar da gösterebilir. Değerli taş ticaretinde tek başına “kedi gözü” yalnızca krizoberil için kullanılır; ötekilerin adı mineral adıyla birlikte söylenir.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Düşük: sembolik inanış

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Kunz'un aktardığına göre Seylan'da (Sri Lanka) halk, kedi gözü krizoberili kötü ruhlara karşı bir tılsım olarak kullanırdı.
Kunz'a göre Doğu halkları, üzerinde kayan ışık bandı ya da yıldız görülen taşların (kedi gözü, yıldızlı safir, yıldızlı yakut) taşıyana talih getirdiğine inanırdı.
Günümüz kristal terapi kaynakları kedi gözü krizoberilin koruyucu bir tılsım olduğunu ve altın tonlarından dolayı zenginlik getirdiğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?

Krizoberilin kötü ruhlardan ya da nazardan koruduğuna, talih ya da zenginlik getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Kedi gözü etkisi, kristalin içinde birbirine paralel dizilmiş çok ince iğnemsi kapanımların ışığı yansıtmasından doğan bir optik olaydır.

Bunu biliyor muydun?

Adı Yunanca “altın” (khrysos) ve “beril” (beryllos) sözcüklerinden gelir; berille ortak yanı yalnızca berilyum, alüminyum ve oksijen içermesidir.

19. yüzyılın sonunda Connaught Dükü'nün nişan hediyesi olarak bir kedi gözü yüzük vermesi taşı çok moda yaptı; o zamana kadar kedi gözü daha çok mineral ve taş koleksiyonlarında yer alırdı.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Takovaya (Tokovaya) Irmağı zümrüt madenleri, Malysheva yakını, Sverdlovsk Oblastı, Rusya · Tarihî kaynakAleksandritin 1830'larda ilk bulunduğu Ural zümrüt madenleri
Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka · Önemli yatakDeğerli taş içeren çakıl katmanlarında bol krizoberil bulunur
Teófilo Otoni, Minas Gerais, Brezilya · Önemli yatakMinas Gerais'in pegmatit bölgesi; Brezilya'da krizoberil birçok yerden çıkar
Colatina çevresi, Espírito Santo, Brezilya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin olağanüstü krizoberil kristalleri için andığı yerlerden
Alaotra Gölü çevresi, Madagaskar · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, gölün yakınındaki Miakanjovato yöresini krizoberil yatağı olarak anar
Masvingo (Fort Victoria) yöresi, Zimbabve · Bilinen bulunuş yeriAleksandrit kristalleriyle de bilinen yatak
Golden yakını, Jefferson İlçesi, Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin analiz örneğini aldığı yer

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Krizoberil nedir?

Krizoberil ne işe yarar?

Takı: Sertliği ve dayanıklılığı sayesinde yüzük, küpe ve kolyede kullanılır. Üç tür vardır: sarımsı yeşil sıradan taş (genellikle fasetli), renk değiştiren aleksandrit ve kubbe biçiminde (kabaşon) kesilen kedi gözü. Koleksiyon: Trilling denen üçüz kristaller ve iyi biçimli kristaller müzelerde ve koleksiyonlarda aranır. Işık ve renk örneği: Aleksandrit etkisi, aynı taşın ışığa göre farklı renklerde görünmesinin en bilinen örneğidir; kedi gözü etkisi ise ışığın kristal içindeki ince kapanımlardan yansımasını gösterir.

Krizoberil ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 8,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,69–3,75 g/cm³’tür.

Krizoberil nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka; Teófilo Otoni, Minas Gerais, Brezilya; Takovaya (Tokovaya) Irmağı zümrüt madenleri, Malysheva yakını, Sverdlovsk Oblastı, Rusya; Colatina çevresi, Espírito Santo, Brezilya; Alaotra Gölü çevresi, Madagaskar.

Krizoberil gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Çok serttir (8,5): topazı ve kuvarsı çizer; korindon (yakut, safir) ve elmas gibi daha sert taşlar onu çizer. Kristalleri yassı ya da kısa prizma biçimindedir ve yüzeyleri çizgilidir. Üç kristalin 120° açıyla ikizlenmesiyle oluşan, altıgen görünümlü “trilling”ler (üçüzler) tipiktir. Özgül ağırlığı 3,7 dolayındadır; aynı boydaki kuvars ya da beril taşından belirgin biçimde ağır gelir. Sentetik krizoberil, özellikle sentetik aleksandrit; akı (flux), çekme (Czochralski) ve hidrotermal yöntemlerle üretilir. Hidrotermal yöntemle üretilenler doğal taşla aynı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahiptir.

Krizoberil değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Değerini önce türü belirler: ışığa göre belirgin renk değiştiren aleksandrit ve ortadan geçen keskin, parlak ışık bandı gösteren kedi gözü, sarımsı yeşil sıradan krizoberilden çok daha değerlidir. Sıradan taşlarda renk doygunluğu, berraklık ve kesim önemlidir; krizoberil çoğunlukla temiz olduğu için gözle görülür kapanımlar değeri düşürür. İri ve iyi renkli taşlar enderdir. Sentetik ve taklit taşlar yaygın olduğundan doğal olduğunu belgeleyen bir laboratuvar raporu, özellikle aleksandritte, aranır.

Krizoberil neye iyi gelir?

Kunz'un aktardığına göre Seylan'da (Sri Lanka) halk, kedi gözü krizoberili kötü ruhlara karşı bir tılsım olarak kullanırdı. Kunz'a göre Doğu halkları, üzerinde kayan ışık bandı ya da yıldız görülen taşların (kedi gözü, yıldızlı safir, yıldızlı yakut) taşıyana talih getirdiğine inanırdı. Günümüz kristal terapi kaynakları kedi gözü krizoberilin koruyucu bir tılsım olduğunu ve altın tonlarından dolayı zenginlik getirdiğini ileri sürer. Krizoberilin kötü ruhlardan ya da nazardan koruduğuna, talih ya da zenginlik getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Kedi gözü etkisi, kristalin içinde birbirine paralel dizilmiş çok ince iğnemsi kapanımların ışığı yansıtmasından doğan bir optik olaydır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.