Kayaç
Gnays
Gneiss
Açık ve koyu bantlarıyla çizgili, kıtaların temelini oluşturan kayaç: bilinen en yaşlı kayaçlar arasında 4 milyar yıllık gnayslar var.
- Yapı taşı
Kısaca
Gnays, yer kabuğunun çok derinlerinde yüksek ısı ve basınç altında dönüşmüş bir kayaçtır. Açık ve koyu renkli mineraller ayrı bantlarda toplandığı için çizgili ya da şeritli görünür. Kıtaların derin temelinin büyük bölümü gnays gibi kayaçlardan oluşur; cilalandığında güzel desenler verdiği için yapı taşı olarak da kullanılır.
Nasıl oluşur?
Gnays, yüksek dereceli bir başkalaşım kayacıdır. Var olan kayaçlar dağ oluşumu sırasında yer kabuğunun derinliklerine itilip çok yüksek sıcaklık ve basınca maruz kaldığında oluşur. Bu koşullarda mineraller yeniden kristalleşir; açık renkli kuvars ve feldispat bir bantta, koyu renkli mika ve hornblend başka bir bantta toplanır.
Granit gibi magmatik bir kayaçtan oluşan gnaysa ortognays, şeyl ya da kumtaşı gibi tortul bir kayaçtan oluşana paragnays denir. Sıcaklık daha da yükselirse kayaç kısmen erimeye başlar ve açık ile koyu bantların iç içe kıvrıldığı migmatit oluşur.
En yaşlı kayaçlar
Gnays kıtaların derin temelinde çok yaygındır ve yeryüzündeki en yaşlı kayaçların çoğu gnaystır. Kanada’nın Kuzeybatı Toprakları’ndaki Acasta gnaysları yaklaşık 4 milyar yıllıktır ve bilinen en yaşlı kayaçlar arasındadır. İskoçya’daki Lewis gnaysı da yer yer 3 milyar yılı bulan yaşıyla Britanya’nın en yaşlı kayacıdır.
Türkiye’de gnayslar Batı Anadolu’daki Menderes Masifi’nin çekirdeğini oluşturur; özellikle Aydın ile Muğla arasındaki Çine çevresinde gözlü gnayslar geniş alanlar kaplar.
Nasıl tanınır?
- 1
Açık renkli (beyaz, pembe, gri) ve koyu renkli (siyah, koyu yeşil) bantların ardalanmasıyla çizgili görünür; bantlar çoğu zaman dalgalı ya da kıvrımlıdır.
- 2
Taneleri gözle görülecek kadar iridir; granite benzer, ama mineraller gelişigüzel değil bantlar hâlinde dizilmiştir.
- 3
Şist gibi pul pul ayrılmaz; sağlam ve ağır bir kayaçtır.
- 4
Camı çizebilir ve asitle köpürmez.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Doğal taş ticaretinde gnays çoğu zaman “granit” adıyla satılır; yapı taşı olarak benzer özellikler gösterse de jeolojik olarak farklı bir kayaçtır.
- Kısmen erimiş gnayslar (migmatitler) ve akış izleri taşıyan bazı granitler de bantlı görünür ve ticarette gnays ya da granit diye satılabilir.
- Gnays desenli porselen karolarda desen yalnızca yüzeydedir ve birkaç karoda bir kendini tekrar eder.
Güvenlik
Gnays elle tutulduğunda zararsızdır. Kesme, taşlama ve cilalama sırasında çıkan ince toz ise kristalin silika (kuvars tozu) içerir ve solunduğunda silikozise yol açabilir; ıslak kesim ve uygun maske kullanılmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Kanada'daki Acasta gnaysları yaklaşık 4 milyar yaşındadır; bu, Dünya'nın yaşının neredeyse onda dokuzu demektir.
Gözlü gnays adını, iri feldispat kristallerinin oluşturduğu göz biçimli merceklerden alır; jeolojide kullanılan Almanca adı “Augengneis”tir ve “Augen” göz demektir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Acasta Nehri, Kuzeybatı Toprakları, Kanada · Bilinen bulunuş yeriAcasta Gnays Kompleksi'ndeki yaklaşık 4,0 milyar yıllık gnayslar, yeryüzünde bilinen en yaşlı kayaçlar arasındadır.
- Lewis Adası, Dış Hebridler, İskoçya · Bilinen bulunuş yeriAdını bu adadan alan Lewis gnaysı, yer yer 3 milyar yılı bulan yaşıyla Britanya'nın en yaşlı kayacıdır.
- Çine Masifi, Aydın–Muğla · Bilinen bulunuş yeriMenderes Masifi'nin güney kesimi; geniş alanlarda gözlü gnays yüzlekleri bulunur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Gneiss · Encyclopaedia Britannica
- Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada (Bowring & Williams) · Contributions to Mineralogy and Petrology, 1999
- Menderes Massif (Western Turkey): structural, metamorphic and magmatic evolution – a synthesis (Bozkurt & Oberhänsli) · International Journal of Earth Sciences, 2001
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Apatit
Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.
Arduvaz
İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.
Barit
Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.