Kayaç
Çamurtaşı
Mudstone
Sertleşmiş çamur: silt ve kil karışımından oluşan, yapraklanmayan ince taneli kayaç; Mars'ta bile bulundu.
- Halk arasında: Maden ve hammadde
- Endüstriyel
.jpg){kind=link}
Kısaca
Çamurtaşı, silt ve kil boyutundaki taneciklerin karışımının sıkışıp sertleşmesiyle oluşan ince taneli bir tortul kayaçtır. Şeylden farkı, ince yapraklara ayrılmaması, yani kütlesel yapıda olmasıdır. Taneleri mikroskopsuz seçilemez; sertleşmiş kile benzer ve çatlamış bir çamur gibi görünebilir. Jeolojik kayıttaki tortul kayaçların yaklaşık yarısını çamurtaşları ve benzer kayaçlar oluşturur.
Görseller
Nasıl oluşur?
Çamurtaşı çoğunlukla okyanuslarda ve göllerde, ayrıca taşkın ovalarında ve deltalarda, yani suyun sakin olduğu ortamlarda oluşur. Nehirlerin getirdiği silt ve kil taneleri ancak neredeyse durgun suda dibe çöker. Üstüne yeni tortul gelince gömülür, sıkışır, içindeki su dışarı atılır ve sertleşir.
Çamurtaşı ile şeylin tek farkı yapraklanmadır. Çamurtaşında tabakalar ya baştan belirgin olmaz ya da çökelme sırasında çamurda kazı yapan canlılar tabakaları bozmuştur.
Ne işe yarar?
- Tuğla, kiremit ve seramik: Öğütülüp suyla yoğrulan ve pişirilen çamurtaşı, kil gibi kullanılabilir.
- Petrol ve doğal gaz: Çamurtaşlarının ince taneli yapısı petrol ve doğal gaz jeolojisinde önemlidir; organik madde bakımından zengin olanlar hidrokarbon kaynağı olabilir.
- Fosil arşivi: İnce taneli çamur, fosilleri aşınmadan ve çözünmeden koruduğu için çamurtaşları fosil bakımından zengindir.
- Bilimsel araştırma: Mars’taki çamurtaşları, gezegenin geçmişini ve orada korunmuş organik bileşikleri incelemek için araştırılır.
Değerini ne belirler?
Çamurtaşı bol bulunan, düşük değerli bir kayaçtır; tuğla, kiremit ve seramik hammaddesi olarak ton hesabıyla işlenir. Hammadde olarak değerini kil oranı, pişince verdiği renk ve dayanım, kireç gibi safsızlıklar ve ocağın fabrikaya uzaklığı belirler. Mühendislik açısından ıslanıp kuruyunca ufalanabildiği için sorun çıkarabilir. Fosil içeren katmanlar ise bilimsel ve koleksiyon değeri taşır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Çok ince tanelidir; taneler büyüteçle bile seçilmez, yüzeyi mat ve pürüzsüzdür, sertleşmiş kile benzer.
- 2
Şeyl gibi ince yapraklara ayrılmaz; kütlesel kırılır, bazen kuruyan çamur gibi çatlaklar gösterir.
- 3
Yumuşaktır; bıçakla çizilebilir ve hava ile suyun etkisiyle zamanla ufalanabilir.
- 4
Renkleri çok çeşitlidir: kırmızı, mor, kahverengi, sarı, yeşil, gri ve siyah olabilir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Karbonat kayaçlarını sınıflandıran Dunham yöntemine göre, çoğunlukla kireç çamurundan oluşan kireçtaşına da “mudstone” denir; bu, kil ve silt kayacı olan çamurtaşından farklıdır.
- Kayrak (arduvaz) çamurtaşının ısı ve basınçla dönüşmüş hâlidir; sert, ince levhalara ayrılır ve suda dağılmaz, çamurtaşı ise yumuşaktır ve yapraklanmaz.
Yanlış bilinenler
YanlışÇamurtaşı ile şeyl aynı kayaçtır.
Doğrusuİkisi de aynı aileden ince taneli kayaçlardır, ama şeyl ince yapraklara ayrılır, çamurtaşı ayrılmaz. Yapraklanmanın olmaması ya orijinal dokudan ya da çökelme sırasında tabakaları bozan kazıcı canlılardan kaynaklanabilir.
YanlışMars'ta çamurtaşında organik madde bulunması orada yaşam olduğunu kanıtlar.
DoğrusuOrganik bileşikler yalnızca canlılar tarafından değil, cansız süreçlerle de oluşabilir. NASA'nın Mars'taki çamurtaşlarında saptadığı kerojen ve karmaşık organik bileşikler yaşamın kanıtı değildir; yalnızca karbon bileşiklerinin orada milyarlarca yıl korunduğunu gösterir.
Bunu biliyor muydun?
NASA'nın Curiosity aracı Mars'ta çamurtaşı yatakları buldu; Haziran 2018'de NASA, yaklaşık 3,5 milyar yıllık çamurtaşlarında kerojen ve başka karmaşık organik bileşikler saptandığını bildirdi.
Çamurtaşları, tortul kayaçların jeolojik kayıttaki yaklaşık yüzde 50'sini oluşturur ve yeryüzündeki en yaygın tortul kayaçlardandır.
İngiltere'nin Dorset kıyısındaki Lyme Regis'te, Erken Jura yaşlı çamurtaşı kayalıklarından ihtiyozor, plesiyozor ve ammonit fosilleri çıkar; ünlü fosil avcısı Mary Anning 19. yüzyılda burada çalıştı.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Lyme Regis ve Charmouth, Dorset, İngiltere · Tip lokaliteErken Jura yaşlı Charmouth Çamurtaşı Formasyonu'nun tip kesiti bu iki kasaba arasındaki kayalıklardadır. Formasyon ammonitler, ihtiyozorlar ve plesiyozorlarla ünlüdür; 19. yüzyılda Mary Anning burada fosil topladı.
- Cheshire Havzası, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriTriyas yaşlı Mercia Çamurtaşı Grubu'nun en kalın kesimi buradadır (1.350 m'yi aşar). Kayaç, demir oksit nedeniyle kırmızımsı kahverengidir; Northwich çevresinde içindeki halit (kaya tuzu) yatakları işletilir.
- Dinosaur Eyalet Parkı, Alberta, Kanada · Bilinen bulunuş yeriGeç Kretase yaşlı Dinosaur Park Formasyonu'nun üst bölümü, kök izleriyle dolu, organik maddece zengin çamurtaşlarından oluşur; dinozor iskeletlerinin yoğun biriktiği bu parka UNESCO Dünya Mirası statüsü verilmiştir.
- Ischigualasto Eyalet Parkı, San Juan, Arjantin · Bilinen bulunuş yeriGeç Triyas yaşlı Ischigualasto Formasyonu'nun taşkın ovası çökelleri çamurtaşı katmanlarından oluşur; Eoraptor ve Herrerasaurus gibi ilk dinozorların fosilleri buradandır. Park 2000'den beri UNESCO Dünya Mirası'dır.
- Petrified Forest Ulusal Parkı, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriGeç Triyas yaşlı Chinle Formasyonu'nun renkli çamurtaşı ve kumtaşı bantları Painted Desert'in rengarenk görünümünü verir; formasyon taşlaşmış ağaçlarıyla da ünlüdür.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Çamurtaşı nedir?
Çamurtaşı, silt ve kil boyutundaki taneciklerin karışımının sıkışıp sertleşmesiyle oluşan ince taneli bir tortul kayaçtır. Şeylden farkı, ince yapraklara ayrılmaması, yani kütlesel yapıda olmasıdır. Taneleri mikroskopsuz seçilemez; sertleşmiş kile benzer ve çatlamış bir çamur gibi görünebilir. Jeolojik kayıttaki tortul kayaçların yaklaşık yarısını çamurtaşları ve benzer kayaçlar oluşturur.
Çamurtaşı ne işe yarar?
Tuğla, kiremit ve seramik: Öğütülüp suyla yoğrulan ve pişirilen çamurtaşı, kil gibi kullanılabilir. Petrol ve doğal gaz: Çamurtaşlarının ince taneli yapısı petrol ve doğal gaz jeolojisinde önemlidir; organik madde bakımından zengin olanlar hidrokarbon kaynağı olabilir. Fosil arşivi: İnce taneli çamur, fosilleri aşınmadan ve çözünmeden koruduğu için çamurtaşları fosil bakımından zengindir. Bilimsel araştırma: Mars'taki çamurtaşları, gezegenin geçmişini ve orada korunmuş organik bileşikleri incelemek için araştırılır.
Çamurtaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 1,9–2,6 g/cm³’tür.
Çamurtaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Lyme Regis ve Charmouth, Dorset, İngiltere; Cheshire Havzası, İngiltere; Dinosaur Eyalet Parkı, Alberta, Kanada; Ischigualasto Eyalet Parkı, San Juan, Arjantin; Petrified Forest Ulusal Parkı, Arizona, ABD.
Çamurtaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Çok ince tanelidir; taneler büyüteçle bile seçilmez, yüzeyi mat ve pürüzsüzdür, sertleşmiş kile benzer. Şeyl gibi ince yapraklara ayrılmaz; kütlesel kırılır, bazen kuruyan çamur gibi çatlaklar gösterir. Yumuşaktır; bıçakla çizilebilir ve hava ile suyun etkisiyle zamanla ufalanabilir. Karbonat kayaçlarını sınıflandıran Dunham yöntemine göre, çoğunlukla kireç çamurundan oluşan kireçtaşına da “mudstone” denir; bu, kil ve silt kayacı olan çamurtaşından farklıdır.
Çamurtaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Çamurtaşı bol bulunan, düşük değerli bir kayaçtır; tuğla, kiremit ve seramik hammaddesi olarak ton hesabıyla işlenir. Hammadde olarak değerini kil oranı, pişince verdiği renk ve dayanım, kireç gibi safsızlıklar ve ocağın fabrikaya uzaklığı belirler. Mühendislik açısından ıslanıp kuruyunca ufalanabildiği için sorun çıkarabilir. Fosil içeren katmanlar ise bilimsel ve koleksiyon değeri taşır.
Kaynaklar
- Mudstone · Wikipedia
- Çamurtaşı · Vikipedi
- Mudstone · Encyclopaedia Britannica
- Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191) · Rocscience, RocFall2 documentation
- Charmouth Mudstone Formation · Wikipedia
- Mercia Mudstone Group · Wikipedia
- Dinosaur Park Formation · Wikipedia
- Ischigualasto Formation · Wikipedia
- Chinle Formation · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.
Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.