Organik taş

Oltu taşı

Oltu stone

Erzurum'un siyah hazinesi: kömürleşmiş ağaçtan oluşan, tespihleriyle ünlü bir jet türü.

Diğer adları: Siyah kehribar (yaygın ama yanıltıcı ad) · Kara kehribar (yaygın ama yanıltıcı ad)

  • Halk arasında: Yarı değerli taş
Oltu taşından kolye uçlarıFotoğraf: Eğitmen Mahmut · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Oltu taşı, milyonlarca yıl önce toprağa gömülen ağaç kalıntılarının basınç altında kömürleşmesiyle oluşan siyah ve hafif bir taştır. Erzurum'un Oltu ilçesinde yer altındaki dar galerilerden elle çıkarılır. Ustalar onu oyup cilalayarak tespih, yüzük ve kolye gibi el işi ürünler yapar.

Görseller

Nasıl oluşur?

Oltu taşı, jet adı verilen organik taşların bir türüdür. Toprağa ve çamura gömülen ağaç kalıntıları, üstlerine biriken tortulların basıncı altında milyonlarca yıl içinde kömürleşerek yoğun, siyah ve iyi cila alan bir maddeye dönüşmüştür. Oltu taşı; marn ve kil gibi tortul kayaçlardan oluşan 70–80 cm kalınlığındaki bir tabakanın içinde, en fazla birkaç santimetre kalınlığında mercekler hâlinde bulunur. Kristal yapısı olmadığı için mineral değil, organik taş olarak sınıflandırılır.

Ne işe yarar?

Oltu taşının en bilinen ürünü tespihtir; yüzük, küpe, kolye, bilezik, broş ve ağızlık gibi takı ve süs eşyaları da yapılır. Cilalanan taş çoğu zaman gümüş ya da altınla birlikte işlenir. Dünyada jet; Roma döneminde muska ve kolyelerde, Orta Çağ’da tespih ve dinî eşyalarda, 19. yüzyılda ise İngiltere’de yas takısı olarak kullanılmıştır.

Nasıl çıkarılır ve işlenir?

Oltu taşı, ilçenin kuzeydoğusundaki köylerde açılan dar galerilerden insan gücüyle çıkarılır. Coğrafi işaret tescil belgesine göre taş, yer altından çıkarıldığında yumuşaktır ve havayla temas ettikçe sertleşir; bu sayede kolay oyulur. Ustalar taşı keser ve çelik bıçakla biçimlendirir, tornada işler ve en son cilalar.

Coğrafi işaret ve dünyadaki akrabaları

“Oltu Taşı”, Oltu Ticaret ve Sanayi Odası’nın başvurusuyla 2012’de TÜRKPATENT tarafından coğrafi işaret (mahreç işareti) olarak tescil edilmiştir; bu adı taşıyan ürünlerin hammaddesinin Oltu’dan çıkarılmış olması gerekir. Dünyanın en ünlü jet kaynağı İngiltere’deki Whitby’dir; İspanya’nın Asturias bölgesi de bilinen jet kaynakları arasındadır.

Türkiye’de

Oltu taşından yapılan ürünlerin başlıca satış yeri Erzurum’dur: Kentteki tarihî Rüstem Paşa Kervansarayı’nın dükkânları neredeyse tamamen Oltu taşı tespih ve takılarına ayrılmıştır. Ürünler İstanbul’daki Kapalıçarşı gibi çarşılarda da satılır. Taşın çıkarılması, işlenmesi ve satışı Oltu ve Erzurum’da pek çok ailenin geçim kaynağıdır; ustalık çoğu zaman babadan oğula geçen küçük atölyelerde sürdürülür.

Değerini ne belirler?

Oltu taşında en çok aranan, eşit dağılmış, derin ve parlak bir siyahtır; kahverengimsi, gri ya da yeşilimsi taşlar daha az aranır. Taşın çatlak ve yabancı madde içermemesi, sıkı yapılı olması ve iyi cila alması değeri artırır; taş en fazla birkaç santimetre kalınlıkta mercekler hâlinde bulunduğundan iri ve kusursuz parçalar enderdir. Bitmiş üründe ustalık, tanelerin ve deliklerin düzgünlüğü ile gümüş ya da altın işlemesi belirleyicidir; coğrafi işaret de hammaddenin Oltu'dan çıktığını güvence altına alır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Elde şaşırtıcı derecede hafiftir; aynı büyüklükteki bir taştan ya da camdan çok daha hafif gelir.

  2. 2

    Sırsız porselene (örneğin bir porselen karonun arka yüzüne) veya zımpara kâğıdına sürüldüğünde kahverengi bir iz bırakır. Bu denemeyi parçanın görünmeyen bir yerinde yapın.

  3. 3

    Yünlü bir kumaşa sürtüldüğünde elektriklenir ve küçük kâğıt parçalarını çeker.

  4. 4

    Ele soğuk değil, ılık ve kadifemsi gelir; dikkatli bakıldığında belli belirsiz ince damarlar görülebilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Siyah plastik ve reçine taklitler: Kalıpta üretildikleri için taneleri birbirinin tıpatıp aynıdır, kalıp birleşim izleri görülebilir ve doğal taşın ince damarlarını göstermezler.
  • Siyah cam (eski adıyla “Fransız jeti”): Oltu taşından belirgin biçimde ağırdır, ele soğuk gelir ve sırsız porselende kahverengi iz bırakmaz.
  • Vulkanit (ebonit, sertleştirilmiş kauçuk): Zamanla kahverengimsi bir renk alır; ovulduğunda veya ısındığında kükürtlü lastik kokusu yayar.
  • “Siyah kehribar” adı yanıltıcıdır: Kehribar fosilleşmiş ağaç reçinesidir, Oltu taşı ise kömürleşmiş odundur; ikisi farklı maddelerdir.

Yanlış bilinenler

  • YanlışOltu taşı, kehribarın siyah bir türüdür.

    DoğrusuKehribar fosilleşmiş ağaç reçinesidir, Oltu taşı ise kömürleşmiş odundur (jet). “Siyah kehribar” adı, ikisinin de hafif, organik ve sürtünmeyle elektriklenen maddeler olmasından gelir.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

  • Türkiye'de Oltu taşı tespih çekenlerin vücutlarında biriken statik elektriği attıklarına ve böylece stresten kurtulduklarına inanılır.
  • Roma döneminde jet, nazara karşı koruduğuna inanılan muska ve kolyelerde kullanılırdı.
  • Romalı yazar Plinius, jet yakıldığında çıkan dumanın yılanları kaçırdığını yazmıştır.
  • Türkiye'de taş satıcıları ve bazı yaşam siteleri Oltu taşının stresi ve öfkeyi azalttığını, depresyon belirtilerini hafiflettiğini, özgüven ve cesaret verdiğini, unutkanlığa iyi geldiğini söyler.
  • Aynı kaynaklar taşın migrene, boğaz ve tiroid rahatsızlıklarına, saç dökülmesine iyi geldiğini ve “antiseptik” etki gösterip enfeksiyonları önlediğini iddia eder.

Bilim ne diyor?

Oltu taşı elektriği iletmeyen (yalıtkan) bir maddedir; sürtününce elektriklenmesi de bundandır. Bu yüzden vücuttaki statik elektriği “çekip atması” mümkün değildir; tespih çekmenin bir rahatlatıcı etkisi varsa, bu tespihin hangi maddeden yapıldığına bağlı değildir. Oltu taşının depresyona, migrene, tiroide ya da enfeksiyonlara iyi geldiğini gösteren bir çalışma da yoktur; bu durumlarda doktora başvurulmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

Yeni çıkarılan Oltu taşı yumuşaktır ve havayla temas ettikçe sertleşir. Bu yüzden ustalar ham taşları, işleyecekleri zamana kadar nemli bir torba içinde toprağa gömerek saklar.

İngiltere'de Kraliçe Victoria, 1861'de eşi Prens Albert'in ölümünden sonra ömrü boyunca yas giysileriyle birlikte jet takılar taktı; bu, Whitby jetini çok popüler yaptı.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

Bir Usta Bin Usta | Erzurum - Oltu Taşı İşlemeciliğiAnadolu Sigorta · Türkçe · YouTube’da izle ↗
Yerin 150 metre altından çıkarılıyor... İşte Oltu taşının dönüşüm yolculuğuDemirören Haber Ajansı · Türkçe · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Oltu, Erzurum · Önemli yatakTaş, ilçenin kuzeydoğusundaki köylerde açılan küçük galerilerden elle çıkarılır. “Oltu Taşı” 2012'de TÜRKPATENT tarafından coğrafi işaret (mahreç işareti) olarak tescil edilmiştir.
  • Whitby, Kuzey Yorkshire, İngiltere · Tarihî kaynakYaklaşık 183 milyon yıllık (Erken Jura) Whitby jeti; 19. yüzyılda yas takısı olarak çok rağbet görmüştür.
  • Asturias, İspanya · Bilinen bulunuş yeriİspanyolcada “azabache” denen jetin Avrupa'daki bilinen kaynaklarından biri.
  • Sainte-Colombe-sur-l'Hers, Aude, Fransa · Tarihî kaynakFransa'nın Pireneler eteğindeki jet (jais) bölgesi; 18. yüzyıldan beri burada jet işlenen bir sanayi vardı.
  • Henry Dağları, Utah, ABD · Bilinen bulunuş yeriABD'de jetin bilindiği yerlerden biri.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Oltu taşı nedir?

Oltu taşı, milyonlarca yıl önce toprağa gömülen ağaç kalıntılarının basınç altında kömürleşmesiyle oluşan siyah ve hafif bir taştır. Erzurum'un Oltu ilçesinde yer altındaki dar galerilerden elle çıkarılır. Ustalar onu oyup cilalayarak tespih, yüzük ve kolye gibi el işi ürünler yapar.

Oltu taşı kehribar mıdır? “Siyah kehribar” ne demek?

Hayır. “Siyah kehribar” adı yanıltıcıdır: Kehribar fosilleşmiş ağaç reçinesidir, Oltu taşı ise kömürleşmiş odundur; ikisi farklı maddelerdir. Oltu taşı jet denen taş türündendir; dünyanın en ünlü jet kaynağı İngiltere'deki Whitby'dir.

Oltu taşı ne işe yarar?

Oltu taşının en bilinen ürünü tespihtir; yüzük, küpe, kolye, bilezik, broş ve ağızlık gibi takı ve süs eşyaları da yapılır. Cilalanan taş çoğu zaman gümüş ya da altınla birlikte işlenir. Dünyada jet; Roma döneminde muska ve kolyelerde, Orta Çağ'da tespih ve dinî eşyalarda, 19. yüzyılda ise İngiltere'de yas takısı olarak kullanılmıştır.

Oltu taşı ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 2,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 1,2–1,4 g/cm³’tür.

Oltu taşı nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Oltu, Erzurum; Whitby, Kuzey Yorkshire, İngiltere; Sainte-Colombe-sur-l'Hers, Aude, Fransa; Asturias, İspanya; Henry Dağları, Utah, ABD.

Oltu taşı Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Oltu, Erzurum.

Oltu taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Elde şaşırtıcı derecede hafiftir; aynı büyüklükteki bir taştan ya da camdan çok daha hafif gelir. Sırsız porselene (örneğin bir porselen karonun arka yüzüne) veya zımpara kâğıdına sürüldüğünde kahverengi bir iz bırakır. Bu denemeyi parçanın görünmeyen bir yerinde yapın. Yünlü bir kumaşa sürtüldüğünde elektriklenir ve küçük kâğıt parçalarını çeker. Siyah plastik ve reçine taklitler: Kalıpta üretildikleri için taneleri birbirinin tıpatıp aynıdır, kalıp birleşim izleri görülebilir ve doğal taşın ince damarlarını göstermezler.

Oltu taşı değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Oltu taşında en çok aranan, eşit dağılmış, derin ve parlak bir siyahtır; kahverengimsi, gri ya da yeşilimsi taşlar daha az aranır. Taşın çatlak ve yabancı madde içermemesi, sıkı yapılı olması ve iyi cila alması değeri artırır; taş en fazla birkaç santimetre kalınlıkta mercekler hâlinde bulunduğundan iri ve kusursuz parçalar enderdir. Bitmiş üründe ustalık, tanelerin ve deliklerin düzgünlüğü ile gümüş ya da altın işlemesi belirleyicidir; coğrafi işaret de hammaddenin Oltu'dan çıktığını güvence altına alır.

Oltu taşı neye iyi gelir?

Türkiye'de Oltu taşı tespih çekenlerin vücutlarında biriken statik elektriği attıklarına ve böylece stresten kurtulduklarına inanılır. Roma döneminde jet, nazara karşı koruduğuna inanılan muska ve kolyelerde kullanılırdı. Romalı yazar Plinius, jet yakıldığında çıkan dumanın yılanları kaçırdığını yazmıştır. Türkiye'de taş satıcıları ve bazı yaşam siteleri Oltu taşının stresi ve öfkeyi azalttığını, depresyon belirtilerini hafiflettiğini, özgüven ve cesaret verdiğini, unutkanlığa iyi geldiğini söyler. Aynı kaynaklar taşın migrene, boğaz ve tiroid rahatsızlıklarına, saç dökülmesine iyi geldiğini ve “antiseptik” etki gösterip enfeksiyonları önlediğini iddia eder. Oltu taşı elektriği iletmeyen (yalıtkan) bir maddedir; sürtününce elektriklenmesi de bundandır. Bu yüzden vücuttaki statik elektriği “çekip atması” mümkün değildir; tespih çekmenin bir rahatlatıcı etkisi varsa, bu tespihin hangi maddeden yapıldığına bağlı değildir. Oltu taşının depresyona, migrene, tiroide ya da enfeksiyonlara iyi geldiğini gösteren bir çalışma da yoktur; bu durumlarda doktora başvurulmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Kaynaklar

  1. Oltu Taşı — Coğrafi İşaret Tescil Belgesi (No. 192) · TÜRKPATENT, 2012
  2. Chemical and mineralogical characterizations of the Oltu stone (Turkish black amber), Erzurum, Turkey (Özen Balaban, Bilgin & Çağlar), SGEM 2013 · Atatürk Üniversitesi (AVESİS), 2013
  3. Whitby Jet and Jet Jewellery · Whitby Museum
  4. Oltu taşı · Vikipedi
  5. Jet (gemstone) · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası