Doğal Taşlar

Organik taş

Oltu taşı

Oltu stone

Erzurum'un siyah hazinesi: kömürleşmiş ağaçtan oluşan, tespihleriyle ünlü bir jet türü.

Diğer adları: Siyah kehribar (yaygın ama yanıltıcı ad)

  • Süs taşı
  • Türkiye’de önemli
Oltu taşından kolye uçlarıFotoğraf: Eğitmen Mahmut · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Oltu taşı, milyonlarca yıl önce toprağa gömülen ağaç kalıntılarının basınç altında kömürleşmesiyle oluşan siyah ve hafif bir taştır. Erzurum'un Oltu ilçesinde yer altındaki dar galerilerden elle çıkarılır. Ustalar onu oyup cilalayarak tespih, yüzük ve kolye gibi el işi ürünler yapar.

Nasıl oluşur?

Oltu taşı, jet adı verilen organik taşların bir türüdür. Toprağa ve çamura gömülen ağaç kalıntıları, üstlerine biriken tortulların basıncı altında milyonlarca yıl içinde kömürleşerek yoğun, siyah ve iyi cila alan bir maddeye dönüşmüştür. Oltu taşı; marn ve kil gibi tortul kayaçlardan oluşan 70–80 cm kalınlığındaki bir tabakanın içinde, en fazla birkaç santimetre kalınlığında mercekler hâlinde bulunur. Kristal yapısı olmadığı için mineral değil, organik taş olarak sınıflandırılır.

Nasıl çıkarılır ve işlenir?

Oltu taşı, ilçenin kuzeydoğusundaki köylerde açılan dar galerilerden insan gücüyle çıkarılır. Coğrafi işaret tescil belgesine göre taş, yer altından çıkarıldığında yumuşaktır ve havayla temas ettikçe sertleşir; bu sayede kolay oyulur. Ustalar taşı keser ve çelik bıçakla biçimlendirir, tornada işler ve en son cilalar. En bilinen ürünü tespihtir; yüzük, küpe, kolye ve ağızlık gibi takı ve süs eşyaları da yapılır.

Coğrafi işaret ve dünyadaki akrabaları

“Oltu Taşı”, Oltu Ticaret ve Sanayi Odası’nın başvurusuyla 2012’de TÜRKPATENT tarafından coğrafi işaret (mahreç işareti) olarak tescil edilmiştir; bu adı taşıyan ürünlerin hammaddesinin Oltu’dan çıkarılmış olması gerekir. Dünyanın en ünlü jet kaynağı İngiltere’deki Whitby’dir; İspanya’nın Asturias bölgesi de bilinen jet kaynakları arasındadır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Elde şaşırtıcı derecede hafiftir; aynı büyüklükteki bir taştan ya da camdan çok daha hafif gelir.

  2. 2

    Sırsız porselene (örneğin bir porselen karonun arka yüzüne) veya zımpara kâğıdına sürüldüğünde kahverengi bir iz bırakır. Bu denemeyi parçanın görünmeyen bir yerinde yapın.

  3. 3

    Yünlü bir kumaşa sürtüldüğünde elektriklenir ve küçük kâğıt parçalarını çeker.

  4. 4

    Ele soğuk değil, ılık ve kadifemsi gelir; dikkatli bakıldığında belli belirsiz ince damarlar görülebilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Siyah plastik ve reçine taklitler: Kalıpta üretildikleri için taneleri birbirinin tıpatıp aynıdır, kalıp birleşim izleri görülebilir ve doğal taşın ince damarlarını göstermezler.
  • Siyah cam (eski adıyla “Fransız jeti”): Oltu taşından belirgin biçimde ağırdır, ele soğuk gelir ve sırsız porselende kahverengi iz bırakmaz.
  • Vulkanit (ebonit, sertleştirilmiş kauçuk): Zamanla kahverengimsi bir renk alır; ovulduğunda veya ısındığında kükürtlü lastik kokusu yayar.
  • “Siyah kehribar” adı yanıltıcıdır: Kehribar fosilleşmiş ağaç reçinesidir, Oltu taşı ise kömürleşmiş odundur; ikisi farklı maddelerdir.

Bunu biliyor muydun?

Yeni çıkarılan Oltu taşı yumuşaktır ve havayla temas ettikçe sertleşir. Bu yüzden ustalar ham taşları, işleyecekleri zamana kadar nemli bir torba içinde toprağa gömerek saklar.

İngiltere'de Kraliçe Victoria, 1861'de eşi Prens Albert'in ölümünden sonra ömrü boyunca yas giysileriyle birlikte jet takılar taktı; bu, Whitby jetini çok popüler yaptı.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Oltu, Erzurum · Önemli yatakTaş, ilçenin kuzeydoğusundaki köylerde açılan küçük galerilerden elle çıkarılır. “Oltu Taşı” 2012'de TÜRKPATENT tarafından coğrafi işaret (mahreç işareti) olarak tescil edilmiştir.
  • Whitby, Kuzey Yorkshire, İngiltere · Tarihî kaynakYaklaşık 183 milyon yıllık (Erken Jura) Whitby jeti; 19. yüzyılda yas takısı olarak çok rağbet görmüştür.
  • Asturias, İspanya · Bilinen bulunuş yeriİspanyolcada “azabache” denen jetin Avrupa'daki bilinen kaynaklarından biri.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Oltu Taşı — Coğrafi İşaret Tescil Belgesi (No. 192) · TÜRKPATENT, 2012
  2. Chemical and mineralogical characterizations of the Oltu stone (Turkish black amber), Erzurum, Turkey (Özen Balaban, Bilgin & Çağlar), SGEM 2013 · Atatürk Üniversitesi (AVESİS), 2013
  3. Whitby Jet and Jet Jewellery · Whitby Museum

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Varyete

Akuamarin

Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Meteorit

Demir meteorit

Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.

Mineral

Gümüş

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.