Mineral
Galen
PbSGalena
Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.
Diğer adları: Galenit
- Cevher
- Dikkat gerektirir
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Galen, kurşun ve kükürtten oluşan, metal gibi parlayan gri bir mineraldir. Kurşunun en önemli cevheridir ve çoğu zaman içinde bir miktar gümüş de bulunur; bu yüzden tarih boyunca gümüş kaynağı olarak da işletilmiştir. Kırıldığında küçük küplere ayrılır ve boyutuna göre çok ağırdır.
Nasıl oluşur?
Galen çoğunlukla sıcak, metal yüklü suların kayaç çatlaklarında dolaşıp soğumasıyla oluşan hidrotermal damarlarda bulunur. Kireçtaşı ve dolomit gibi karbonat kayaçların içindeki boşluklarda oluşan büyük kurşun-çinko yatakları da önemli kaynaklardır; ABD’nin Missouri eyaletindeki yataklar bu türdendir. Galen çoğu zaman çinko minerali sfalerit ile birlikte bulunur; yanlarında pirit, kalkopirit, kalsit ve barit de görülebilir.
Türkiye’de
Anadolu’da kurşun ve gümüş madenciliği çok eski dönemlere uzanır. Bolkardağ (Niğde), Gümüşhane ve Balya gibi yerlerde eski çağlardan kalma cüruf yığınları bulunmuştur. Türkiye’de ilk kurşun madeni üretimi Balıkesir’deki Balya-Karaaydın madeninde gerçekleştirilmiştir. Bölgede 2009’da açılan Balya madeni, Türkiye’nin en derin kurşun-çinko madenidir. Elazığ’daki Keban ise geçmişte işletilmiş gümüşlü kurşun yataklarından biridir.
Ne işe yarar?
Kurşunun bugün en önemli kullanım alanı akülerdir. Ağır ve yoğun olduğu için radyasyondan korunma amaçlı kalkanlarda da kullanılır. Galen işlenirken içindeki gümüş de önemli bir yan ürün olarak kazanılır. Zehirli etkileri anlaşıldıkça kurşun; boyalardan, benzinden ve su borularından büyük ölçüde çıkarılmıştır.
Nasıl tanınır?
- 1
Kırıldığında birbirine dik üç yönde ayrılır; parçaları küçük küplere ve basamaklı yüzeylere benzer.
- 2
Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7,6): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının neredeyse üç katı gelir.
- 3
Yumuşaktır (sertlik 2,5–2,75): bıçakla kolayca çizilir. Çizgi rengi kurşun grisidir.
- 4
Taze yüzeyi parlak gümüşümsü gridir; zamanla donuklaşır ve koyulaşır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Koleksiyonda sık görülen düzgün galen “küpleri”, çoğu zaman gerçek kristal yüzeyleri değil, dilinim boyunca kırılmış parçalardır. Doğaldırlar ama kristal olarak satılmamalıdırlar.
- Bazı geleneksel “sürme” (kohl) ürünleri hâlâ öğütülmüş galen gibi kurşunlu maddeler içerebilir. Kurşun içeren göz kozmetikleri kurşun zehirlenmesine yol açabilir; içeriği belirsiz ürünler kullanılmamalıdır.
Güvenlik
Galen kurşun içerir ve kurşun, vücutta birikerek özellikle çocuklarda beyin ve sinir sistemine kalıcı zarar verebilen zehirli bir metaldir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre kurşuna maruz kalmanın zararsız kabul edilen bir düzeyi yoktur. Galen örneklerine dokunduktan sonra eller mutlaka yıkanmalı, örnekler çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalı; galen kesinlikle ağza götürülmemeli, öğütülmemeli, zımparalanmamalı ve ısıtılmamalıdır. Isıtıldığında zehirli kurşun buharı ve kükürt dioksit açığa çıkar.
Bunu biliyor muydun?
Eski Mısır'da göz kenarlarına sürülen siyah sürme (kohl) büyük ölçüde öğütülmüş galenden yapılıyordu.
20. yüzyılın başlarında ilk radyo alıcılarının bazılarında, sinyali algılamak için bir galen kristali ve ona dokunan ince bir tel kullanılırdı (“kristal radyo”).
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Viburnum Trend, Missouri, ABD · Önemli yatakKarbonat kayaçlar içinde büyük kurşun yatakları; parlak kristaller
- Broken Hill, Yeni Güney Galler, Avustralya · Önemli yatakDünyanın en büyük kurşun-çinko-gümüş yataklarından
- Lavrion (Laurion), Attika, Yunanistan · Tarihî kaynakAntik Atina’nın gümüşlü kurşun madenleri
- Balya, Balıkesir · Bilinen bulunuş yeriTürkiye’de ilk kurşun üretimi Balya-Karaaydın’da yapıldı; bugün Türkiye’nin en derin kurşun-çinko madeni
- Keban, Elazığ · Tarihî kaynakGeçmişte işletilmiş gümüşlü kurşun yatağı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Galena · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Kurşun · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2023
- Lead poisoning (fact sheet) · World Health Organization
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.
Bakır
İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.
Boraks (tinkal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.