VaryeteŞunun bir çeşidi: Obsidiyen
Maun obsidiyen
Mahogany obsidian
Siyah volkan camının içinde kızılkahverengi, maun ağacı rengini andıran alanlar, damarlar ya da lekeler taşıyan obsidiyen çeşidi.
Diğer adları: Maun obsidyen · Kahverengi obsidyen
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Maun obsidiyen, rengi tamamen ya da kısmen kızılkahverengi olan obsidiyene verilen addır; en sık görülen biçimi, siyah camın içinde kahverengi çizgiler ve lekelerdir. Obsidiyen gibi hızla soğuyan lavdan oluşan doğal bir camdır; kahverengi renk, camdaki demirden ve küçük demir oksit taneciklerinden gelir. Türkiye'de Kars'ın Sarıkamış ilçesinden çıkan coğrafi işaretli obsidiyenin kahverengi türü de “maun” diye anılır ve tespih, kolye ve yüzük yapımında kullanılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Maun obsidiyen, obsidiyen gibi silisçe zengin (riyolitik) lavın yeryüzünde çok hızlı soğuyup kristalleşmeye vakit bulamadan cam olarak katılaşmasıyla oluşur. Lav akarken camın içinde bantlar ve akma çizgileri kalır; kahverengi alanlar çoğu zaman bu akma yapısını izleyerek çizgi, bant ya da girdap biçiminde dizilir.
Sarıkamış’ta obsidiyen çoğunlukla kayaçları kesen damarlar (dayklar) hâlinde bulunur. Kahverengi obsidiyen bu damarlarda siyahla karışık olarak, siyah parçalardan daha küçük boyutlarda çıkar. Bazı parçalarda kahverengi zeminde siyah damarlar ya da lekeler, bazılarında ise camın su alarak dönüştüğü beyaz perlit lekeleri görülür.
Ne işe yarar?
- Süs eşyası ve takı: Kabaşon, kolye ucu, yüzük taşı, boncuk ve küre yapılır. Sarıkamış’ta kahverengi obsidiyen küçük parçalar hâlinde çıktığı için daha çok kolye, yüzük ve tespih gibi küçük eşyaların yapımında kullanılır.
- Koleksiyon: Deseni güzel parçalar taş koleksiyoncularınca aranır; Oregon’daki Glass Buttes gibi yerlerde koleksiyoncular kendi obsidiyenlerini toplayabilir.
- Tarih öncesi aletler: Obsidiyen keskin kenarları yüzünden binlerce yıl boyunca ok ve mızrak uçlarına dönüştürülmüştür. ABD’nin Idaho ve Oregon eyaletlerinde çıkan, çoğu siyah ama yer yer maun lekeli Owyhee obsidiyeni de tarih öncesi ok uçlarında kullanılmıştır.
Kahverengi renk nereden gelir?
Siyah obsidiyenin rengi büyük ölçüde camın içine dağılmış çok küçük mineral tanelerinden, özellikle demirli manyetitten gelir. Oregon Devlet Üniversitesi’nin Volcano World kaynağına göre kırmızı ya da kahverengi obsidiyenin rengi ise genellikle hematit ya da limonit gibi demir oksitlerin küçük kristallerinden ya da kapanımlarından kaynaklanır. Macaristan’daki Tolcsva maun obsidiyeni üzerine yapılan çalışmada da kırmızı ve siyah obsidiyen arasındaki farkın, demirin yükseltgenme durumu ve hangi taneciklerde toplandığıyla açıklanabileceği gösterilmiştir.
Türkiye’de
Kars’ın Sarıkamış ilçesinden çıkan obsidiyen, 2023’te “Sarıkamış Obsidyen Taşı” adıyla coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir. Tescil belgesine göre taşın rengi çoğunlukla siyah ve kahverengidir; kahverengi tür, “maun” olarak da nitelendirilir ve elle toplanıp ilçede işlenerek tespih tanesi, kolye ucu ve kabaşona dönüştürülür. Nevşehir’deki Acıgöl kalderasının doğusunda, Boğazköy çevresindeki obsidiyenler de gri, siyah ve kahverengi bantlıdır; buradan alınan kırmızı obsidiyen, Macar maun obsidiyeniyle karşılaştırmalı olarak incelenmiştir.
Değerini ne belirler?
Maun obsidiyen yaygın ve ucuz bir süs taşıdır. Değerini en çok desen belirler: kızılkahverengi ile siyah arasındaki karşıtlık, desenin güzelliği ve eşit dağılışı aranır. Çatlaksız, kapanımları iyi yerleştirilmiş parçalar ve iyi bir cila da önemlidir; kabaşon, boncuk ve tespih tanesi gibi küçük parçalarda işçilik değeri artırır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Siyah, camsı bir taşın içinde kızılkahverengi alanlar, akma çizgileri ya da lekeler görülür; bazı parçalar neredeyse tamamen kahverengidir.
- 2
Kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli, çok keskin kenarlı yüzeyler oluşur; kristal yüzeyleri ya da dilinim görülmez.
- 3
Sertliği pencere camına yakındır (yaklaşık 5–5,5); çelik eğe onu çizebilir.
- 4
Cilalanınca cam gibi parlar; yüzeyindeki desen akma yönüne göre bantlı ya da girdaplı görünebilir.
Güvenlik
Ham ya da kırık obsidiyenin kenarları jiletten daha keskin olabilir ve kolayca derin kesiklere yol açar. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışMaun obsidiyen bir mineraldir.
DoğrusuObsidiyen düzenli kristal yapısı olmayan doğal bir camdır; bu yüzden mineral değil, camsı bir volkanik kayaçtır (mineraloid). Maun obsidiyen de kahverengi renkli obsidiyendir.
YanlışMaun obsidiyen, obsidiyenden ayrı bir taş türüdür.
Doğrusu“Maun obsidiyen” bir renk adıdır: kahverengi ya da kırmızımsı alanları olan obsidiyene verilir. Aynı yataktan hem siyah hem maun obsidiyen çıkabilir; Sarıkamış'ta ikisi aynı damarlarda karışık bulunur.
Bunu biliyor muydun?
Sarıkamış obsidyen taşı 2023'te coğrafi işaret (mahreç işareti) olarak tescil edildi; tescil belgesinde taşın kahverengi türünün “maun (mahogany)” olarak da nitelendirildiği yazılıdır.
Sarıkamış'tan alınan örneklerin kimyasal analizlerinde siyah ve kahverengi obsidiyenin demir oksit oranları birbirine çok yakın çıkmıştır; Macaristan'daki maun obsidiyen üzerine yapılan bir çalışma da renk farkını demirin miktarından çok, kimyasal hâli ve bulunduğu tanecikler ile açıklar.
Kuzeybatı Meksika'da maun obsidiyen o kadar nadirdir ki, 2015'te bir kazıda bulunan tek bir parçanın nereden geldiği ayrı bir bilimsel çalışmayla araştırılmış ve Sonora'daki Agua Fría kaynağına bağlanmıştır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Glass Buttes, Lake İlçesi, Oregon, ABD · Önemli yatakYaklaşık 5–5,8 milyon yıllık; maun, gökkuşağı, altın ve gümüş parıltılı gibi çok sayıda obsidiyen çeşidi çıkar
- Owyhee bölgesi (Oreana çevresi), Owyhee İlçesi, Idaho, ABD · Bilinen bulunuş yeriÇoğu siyah, yer yer kızılkahverengi lekeli ve çizgili (maun) obsidiyen; tarih öncesi ok uçlarında kullanılmış
- Tolcsva (Szokolya Tepesi), Tokaj Dağları, Macaristan · Bilinen bulunuş yeriKarpat obsidiyenleri arasında çok nadir görülen kahverengi-kırmızı (maun) obsidiyenin yüzleği 2007'de belirlendi
- Sarıkamış, Kars · Önemli yatakCoğrafi işaretli Sarıkamış obsidyen taşının “maun” diye de anılan kahverengi türü; yol yarmalarındaki damarlarda siyah obsidiyenle karışık bulunur
- Boğazköy, Acıgöl kalderası, Nevşehir · Bilinen bulunuş yeriGri, siyah ve kahverengi bantlı obsidiyen; buradan alınan kırmızı obsidiyen Macar maun obsidiyeniyle karşılaştırılmıştır
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Maun obsidiyen nedir?
Maun obsidiyen, rengi tamamen ya da kısmen kızılkahverengi olan obsidiyene verilen addır; en sık görülen biçimi, siyah camın içinde kahverengi çizgiler ve lekelerdir. Obsidiyen gibi hızla soğuyan lavdan oluşan doğal bir camdır; kahverengi renk, camdaki demirden ve küçük demir oksit taneciklerinden gelir. Türkiye'de Kars'ın Sarıkamış ilçesinden çıkan coğrafi işaretli obsidiyenin kahverengi türü de “maun” diye anılır ve tespih, kolye ve yüzük yapımında kullanılır.
Maun obsidiyen Türkiye'de nerede çıkar?
Kars'ın Sarıkamış ilçesinde, coğrafi işaretli Sarıkamış obsidyen taşının kahverengi türü olarak çıkar; yol yarmalarının açtığı damarlarda siyah obsidiyenle karışık bulunur. Nevşehir'deki Acıgöl kalderasının Boğazköy çevresinde de kahverengi ve kırmızı obsidiyen bilinir.
Maun obsidiyen ne işe yarar?
Süs eşyası ve takı: Kabaşon, kolye ucu, yüzük taşı, boncuk ve küre yapılır. Sarıkamış'ta kahverengi obsidiyen küçük parçalar hâlinde çıktığı için daha çok kolye, yüzük ve tespih gibi küçük eşyaların yapımında kullanılır. Koleksiyon: Deseni güzel parçalar taş koleksiyoncularınca aranır; Oregon'daki Glass Buttes gibi yerlerde koleksiyoncular kendi obsidiyenlerini toplayabilir. Tarih öncesi aletler: Obsidiyen keskin kenarları yüzünden binlerce yıl boyunca ok ve mızrak uçlarına dönüştürülmüştür.
Maun obsidiyen ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,35–2,6 g/cm³’tür.
Maun obsidiyen nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Glass Buttes, Lake İlçesi, Oregon, ABD; Sarıkamış, Kars; Owyhee bölgesi (Oreana çevresi), Owyhee İlçesi, Idaho, ABD; Tolcsva (Szokolya Tepesi), Tokaj Dağları, Macaristan; Boğazköy, Acıgöl kalderası, Nevşehir.
Maun obsidiyen Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sarıkamış, Kars; Boğazköy, Acıgöl kalderası, Nevşehir.
Maun obsidiyen gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Siyah, camsı bir taşın içinde kızılkahverengi alanlar, akma çizgileri ya da lekeler görülür; bazı parçalar neredeyse tamamen kahverengidir. Kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli, çok keskin kenarlı yüzeyler oluşur; kristal yüzeyleri ya da dilinim görülmez. Sertliği pencere camına yakındır (yaklaşık 5–5,5); çelik eğe onu çizebilir.
Maun obsidiyen değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Maun obsidiyen yaygın ve ucuz bir süs taşıdır. Değerini en çok desen belirler: kızılkahverengi ile siyah arasındaki karşıtlık, desenin güzelliği ve eşit dağılışı aranır. Çatlaksız, kapanımları iyi yerleştirilmiş parçalar ve iyi bir cila da önemlidir; kabaşon, boncuk ve tespih tanesi gibi küçük parçalarda işçilik değeri artırır.
Maun obsidiyen zararlı mı?
Ham ya da kırık obsidiyenin kenarları jiletten daha keskin olabilir ve kolayca derin kesiklere yol açar. Kırarken ya da yontarken koruyucu gözlük ve eldiven kullanılmalıdır.
Ailesi
_1.jpg){kind=link}
Kaynaklar
- Obsidian (Volcanic minerals) · Oregon State University, Volcano World
- Obsidian · Wikipedia
- Glass Buttes · Wikipedia
- A novel approach in the mineralogy of Carpathian mahogany obsidian using complementary methods (Kasztovszky et al.), Quaternary International · Elsevier, 2018
- Sarıkamış Obsidyen Taşı (coğrafi işaret, tescil no 1412) · Türk Patent ve Marka Kurumu; T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Kars İl Müdürlüğü, 2023
- Kuzeybatı Anadolu obsidiyen buluntularının kaynak belirleme çalışmaları (Ercan, Yeğingil, Bigazzi, Oddone & Özdoğan), Jeoloji Mühendisliği 36: 19–32 · TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası, 1990
- Acıgöl volcano (Türkiye volcanoes) · MTA
- Owyhee Obsidian (lithic materials database) · ProjectilePoints.net
- Is there mahogany obsidian in northeastern Sonora, Mexico? (Dolan & Shackley), IAOS Bulletin 56 · International Association for Obsidian Studies, 2016
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.