VaryeteŞunun bir çeşidi: Tektit
Avustralit
Australite
Güney Avustralya'nın siyah tektitleri: göktaşı çarpmasında eriyen kayaçlardan oluşan, kenar halkalı düğme gibi aerodinamik biçimleriyle ünlü doğal cam parçaları.
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Avustralit, Avustralya'da bulunan tektitlere verilen addır. Güney Çin'den Avustralya'ya uzanan dev Avustralasya saçılma alanının en güney ucunu oluşturur ve yaklaşık 610.000–750.000 yıllıktır; büyük olasılıkla Hindiçini'deki bir göktaşı çarpmasıyla ilişkilidir. Koyu renkli ya da siyahtır ve öteki tektitlerden genellikle küçüktür. En ünlüsü, atmosferden geçerken ön yüzü yeniden eriyerek kenarında halka oluşmuş “kenar halkalı düğme” biçimli parçalardır. Aborjin Avustralyalılar bu taşları on binlerce yıldır alet ve ritüel nesnesi olarak kullanmıştır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Avustralitler, Güney Çin’den Avustralya’ya kadar uzanan Avustralasya saçılma alanının parçasıdır. Bu alanın yaşı yaklaşık 610.000–750.000 yıldır ve büyük olasılıkla Hindiçini’deki bir göktaşı çarpmasıyla ilişkilidir. Çarpmanın erittiği kayaçlar damlacıklar hâlinde havaya fırlatılmış ve soğuyarak cama dönüşmüştür.
Australitleri öteki tektitlerden ayıran şey biçimleridir. Bu parçalar öteki tektitlerden daha yüksek hızla fırlatılmış, atmosferin dışına çıkıp yeniden girmiştir. Avustralya Müzesi’ne göre küre ve düğme biçimli australitler düşerken neredeyse hiç dönmemiş; atmosfere girişte ısınan ön yüzleri yeniden erimiş ve eriyik geriye doğru akarak sırtlar ve kenarda bir halka (flanş) oluşturmuştur.
Ne işe yarar?
- Aborjin aletleri ve ritüel nesneleri: Aborjin Avustralyalılar australitleri on binlerce yıldır kullanmıştır. Batı Avustralya’daki Earaheedy İstasyonu’ndan toplanan 8.720 örneğin yaklaşık %15’i, yontulmuş kıymık ve çekirdeklerdir.
- Bilim: Australitler, çok hızlı hareket eden erimiş bir cismin atmosferde nasıl biçim aldığını gösterir; NASA, Apollo kapsüllerinin tasarımında kenar halkalı düğme biçimlerinden yararlanmıştır. Saçılma alanının yaşı ve yayılışı, büyük çarpmaları anlamak için incelenir.
- Koleksiyon: Kenar halkası sağlam düğmeler ve nadir biçimler koleksiyoncular arasında aranır.
Nerede bulunur?
Avustralitler Avustralya’nın güneyinde, çoğunlukla 25° güney enleminin güneyinde; Kuzey Bölgesi, Queensland, Güney Avustralya’nın büyük kısmı, Victoria, Yeni Güney Galler ve Tazmanya’yı kapsayan doğu-batı doğrultulu bir kuşakta bulunur. Biçimleri en iyi korunmuş parçalar batı Victoria’da, Port Campbell yakınında çıkar. Batı Avustralya’da Kalgoorlie-Boulder çevresindeki Doğu Altın Sahaları, kuzeydeki Earaheedy İstasyonu, güneybatıdaki Corrigin ve Güney Avustralya’da Nullarbor Ovası üzerindeki Hughes çevresi, bilimsel olarak incelenmiş başlıca australit bölgelerindendir.
Değerini ne belirler?
Australitler bol bulunduğu için çoğu ucuz koleksiyon parçasıdır. Değerini en çok biçim ve korunmuşluk belirler: Kenar halkası (flanş) kırılmamış düğme biçimli örnekler, ince diskler ve kâseler gibi nadir biçimler en çok aranır. Büyüklük, yüzey ayrıntılarının netliği ve bulunduğu yerin belgelenmiş olması da önemlidir; Aborjin kültürüne ait işlenmiş parçalar ise bir doğal taş örneğinden çok kültürel mirastır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Siyah ya da koyu renkli, camsı ve genellikle küçük parçalardır; yüzeylerinde ince bir ağ deseni görülebilir.
- 2
Düzgün biçimler tipiktir: küre, oval, kayık, halter ve damla; en tanınanı ise ortasında kubbe, kenarında ince bir halka (flanş) bulunan düğme biçimidir.
- 3
Kırılınca midye kabuğunu andıran kavisli yüzeyler ve keskin kenarlar oluşur; kristal yüzeyi yoktur.
- 4
Avustralya'da daha çok 25° güney enleminin güneyinde, toprak yüzeyinde ya da sığ kum içinde bulunur.
Yanlış bilinenler
YanlışAustralitler cam meteoritlerdir.
DoğrusuAraştırmacı Charles Fenner 1907'den başlayarak incelediği australitleri “cam meteoritler” olarak sınıflandırmıştı. Bugün bunların uzaydan gelmediği, bir göktaşı çarpmasında eriyip fırlatılan Dünya kayaçlarından oluştuğu biliniyor.
YanlışAustralitler volkanik camdır (obsidiyen bombası).
DoğrusuCharles Darwin, obsidiyene benzediği için australitin volkanik kökenli olduğunu düşünmüştü; bu yüzden eskiden “obsidiyen bombası” da denirdi. Orman yangınları ya da yıldırımın eritip kaynaştırdığı kum gibi açıklamalar da öne sürüldü. Bugünkü görüş birliğine göre bunlar göktaşı çarpmasının fırlattığı eriyikten oluşmuştur.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Aborjin Diyari halkı australitlere “ooga” (bakan gözler) adını vermiş ve onları kutsal nesneler olarak kullanmıştır.
- Avustralya Müzesi'ne göre Aborjin Avustralyalılar australitleri 30.000 yılı aşkın süredir alet ve ritüel nesnesi olarak kullanmaktadır; tektitlerin cerrahi alet ve ritüel aracı olarak da kullanıldığı kaydedilmiştir.
Bilim ne diyor?
Australitlerin Aborjin geleneklerindeki kutsal ve ritüel yeri kültürel bir mirastır. Bilimsel olarak bunlar, göktaşı çarpmasında eriyip fırlatılan Dünya kayaçlarından oluşmuş doğal camlardır; doğaüstü bir güç taşıdıklarına dair bir kanıt yoktur.
Bunu biliyor muydun?
NASA, 1960'larda Apollo programının atmosfere dönüş kapsüllerini tasarlarken kenar halkalı düğme biçimli australitlerin şeklinden yararlandı.
Emular australitleri yutup taşlıklarında öğütücü taş olarak kullanır; Batı Avustralya'da Aborjinlerin australitler için kullandığı “mappin” sözcüğünün “emu taşları” anlamına geldiği aktarılır.
Australitlerin boyu bölgeden bölgeye çok değişir: Batı Avustralya'daki Corrigin çevresinde ortalama ağırlık yaklaşık 30 gram ve en ağırı 437 gram iken, Nullarbor Ovası'ndaki Hughes örneklerinde ortalama yalnızca 0,55 gramdır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Port Campbell, Batı Victoria, Avustralya · Önemli yatakBiçimleri en iyi korunmuş australitlerin bulunduğu yer
- Doğu Altın Sahaları (Kalgoorlie-Boulder çevresi), Batı Avustralya · Önemli yatakAyrıntılı incelenmiş çok sayıda australit örneklemi; ortalama ağırlık yaklaşık 1,9 g
- Earaheedy İstasyonu, Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeriBatı Avustralya'da australitin bol bulunduğu en kuzey bölge; 8.720 örneğin yaklaşık %15'i Aborjinlerin yonttuğu kıymık ve çekirdekler
- Corrigin çevresi, Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeri437 grama varan çok ağır australitler; ortalama ağırlık yaklaşık 30 g
- Nullarbor Ovası (Hughes'un kuzeybatısı), Güney Avustralya · Bilinen bulunuş yeriAborjinlerin yontması yüzünden çoğu kıymık; ortalama ağırlık yalnızca 0,55 g
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Avustralit nedir?
Avustralit, Avustralya'da bulunan tektitlere verilen addır. Güney Çin'den Avustralya'ya uzanan dev Avustralasya saçılma alanının en güney ucunu oluşturur ve yaklaşık 610.000–750.000 yıllıktır; büyük olasılıkla Hindiçini'deki bir göktaşı çarpmasıyla ilişkilidir. Koyu renkli ya da siyahtır ve öteki tektitlerden genellikle küçüktür. En ünlüsü, atmosferden geçerken ön yüzü yeniden eriyerek kenarında halka oluşmuş “kenar halkalı düğme” biçimli parçalardır. Aborjin Avustralyalılar bu taşları on binlerce yıldır alet ve ritüel nesnesi olarak kullanmıştır.
NASA australitlerden nasıl yararlandı?
Kenar halkalı düğme biçimli australitler, atmosfere çok hızlı girerken ön yüzleri eriyip geriye doğru akarak bu şekli almıştır. NASA, 1960'larda Apollo programının atmosfere dönüş kapsüllerini tasarlarken bu biçimden yararlandı.
Avustralit ne işe yarar?
Aborjin aletleri ve ritüel nesneleri: Aborjin Avustralyalılar australitleri on binlerce yıldır kullanmıştır. Batı Avustralya'daki Earaheedy İstasyonu'ndan toplanan 8.720 örneğin yaklaşık %15'i, yontulmuş kıymık ve çekirdeklerdir. Bilim: Australitler, çok hızlı hareket eden erimiş bir cismin atmosferde nasıl biçim aldığını gösterir; NASA, Apollo kapsüllerinin tasarımında kenar halkalı düğme biçimlerinden yararlanmıştır. Saçılma alanının yaşı ve yayılışı, büyük çarpmaları anlamak için incelenir. Koleksiyon: Kenar halkası sağlam düğmeler ve nadir biçimler koleksiyoncular arasında aranır.
Avustralit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,3–2,5 g/cm³’tür.
Avustralit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Port Campbell, Batı Victoria, Avustralya; Doğu Altın Sahaları (Kalgoorlie-Boulder çevresi), Batı Avustralya; Earaheedy İstasyonu, Batı Avustralya; Corrigin çevresi, Batı Avustralya; Nullarbor Ovası (Hughes'un kuzeybatısı), Güney Avustralya.
Avustralit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Siyah ya da koyu renkli, camsı ve genellikle küçük parçalardır; yüzeylerinde ince bir ağ deseni görülebilir. Düzgün biçimler tipiktir: küre, oval, kayık, halter ve damla; en tanınanı ise ortasında kubbe, kenarında ince bir halka (flanş) bulunan düğme biçimidir. Kırılınca midye kabuğunu andıran kavisli yüzeyler ve keskin kenarlar oluşur; kristal yüzeyi yoktur.
Avustralit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Australitler bol bulunduğu için çoğu ucuz koleksiyon parçasıdır. Değerini en çok biçim ve korunmuşluk belirler: Kenar halkası (flanş) kırılmamış düğme biçimli örnekler, ince diskler ve kâseler gibi nadir biçimler en çok aranır. Büyüklük, yüzey ayrıntılarının netliği ve bulunduğu yerin belgelenmiş olması da önemlidir; Aborjin kültürüne ait işlenmiş parçalar ise bir doğal taş örneğinden çok kültürel mirastır.
Avustralit neye iyi gelir?
Aborjin Diyari halkı australitlere “ooga” (bakan gözler) adını vermiş ve onları kutsal nesneler olarak kullanmıştır. Avustralya Müzesi'ne göre Aborjin Avustralyalılar australitleri 30.000 yılı aşkın süredir alet ve ritüel nesnesi olarak kullanmaktadır; tektitlerin cerrahi alet ve ritüel aracı olarak da kullanıldığı kaydedilmiştir. Australitlerin Aborjin geleneklerindeki kutsal ve ritüel yeri kültürel bir mirastır. Bilimsel olarak bunlar, göktaşı çarpmasında eriyip fırlatılan Dünya kayaçlarından oluşmuş doğal camlardır; doğaüstü bir güç taşıdıklarına dair bir kanıt yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Ailesi
Kaynaklar
- Australite · Wikipedia
- Tektites · Australian Museum
- Australites from three localities in south-western Australia (W. H. Cleverly), Records of the Western Australian Museum 15(2): 371–381 · Western Australian Museum, 1991
- Australites from Earaheedy Station, Western Australia, with notes on australites from the nearby Glenayle Station (W. H. Cleverly), Records of the Western Australian Museum 17: 169–175 · Western Australian Museum, 1995
- Comet and meteorite traditions of Aboriginal Australians (D. W. Hamacher), Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures (preprint) · Springer, 2014
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Ağaç opali
Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.
Akik
Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.
Almandin
En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.