VaryeteŞunun bir çeşidi: Sodalit
Hackmanit
Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂Hackmanite
Işıkla renk değiştiren sodalit: morötesi ışıkta ya da güneşte pembeleşip menekşeye dönen, karanlıkta yeniden solan nadir bir koleksiyon taşı.
- Halk arasında: Yarı değerli taş
Kısaca
Hackmanit, sodalitin ışığa göre renk değiştiren çeşididir. Morötesi ışık ya da güneş ışığı aldığında rengi pembe, mor veya menekşeye koyulaşır; karanlıkta bekletilince bu renk yeniden solar. Bu özelliğe tenebresans denir. Renk değişimi defalarca tekrarlanabilir. Sıradan mavi sodalitten çok daha az bulunduğu için koleksiyon taşı sayılır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Hackmanit, sodalit gibi silisçe fakir, sodyumca zengin magmatik kayaçlarda, özellikle nefelinli siyenitlerde oluşur. Bu kayaçlar, kuvars oluşturamayacak kadar az silis içeren magmaların yer altında yavaşça soğumasıyla meydana gelir. Hackmanit çoğu zaman renk değiştirmeyen sıradan sodalitle aynı kütle içinde büyür.
Renk değişiminin kristal yapısındaki eser miktarda kükürtle ilgili olduğu düşünülür: GIA araştırmacıları, Myanmar ve Afganistan’dan inceledikleri bütün örneklerde eser kükürt bulmuştur. Morötesi ışık yapıda geçici bir değişikliğe yol açar ve taş koyulaşır. Görünür ışık ya da ısı bu değişikliği geri alır ve taş solar.
Ne işe yarar?
- Koleksiyon ve takı: Saydam parçalar değerli taş gibi yontulur, opak parçalar kabaşon yapılır. Kırılgan olduğu için yüzük ve bilezikten çok kolye ucu ve broşta kullanılması önerilir.
- Mineral koleksiyonları: Morötesi lamba altında renk değiştiren ve parlayan örnekler, floresan mineral koleksiyonlarının sevilen parçalarındandır.
- Bilim ve teknoloji: Finlandiya’daki Turku Üniversitesi’nde laboratuvarda üretilen sentetik hackmanit üzerinde çalışılıyor. Araştırmacılar onu güneşin morötesi ışınlarını ölçen göstergelerde, yeniden kullanılabilir röntgen görüntüleme levhalarında ve uzay istasyonları için radyasyon ölçerlerde kullanmayı deniyor.
Rengi nasıl değişir?
Taşın ışığa verdiği tepki bulunduğu yere göre değişir. Grönland ve Kanada’daki Mont Saint-Hilaire’den yeni çıkarılan hackmanit soluk ya da koyu menekşedir, ama rengi ışıkta çabucak grimsi ya da yeşilimsi beyaza solar. Afganistan ve Myanmar’dan gelen hackmanit ise kremsi beyaz başlar ve güneş ışığında menekşe ya da pembe-kırmızıya döner; karanlıkta bekletilince bu renk yeniden solar. Kısa dalga morötesi ışık değişimi hızlandırır. Myanmar hackmanitinin rengi birkaç saniyede koyulaşıp günler içinde solarken Afgan örnekleri dakikalar içinde koyulaşıp çok daha çabuk solabilir.
Değerini ne belirler?
Hackmanit sıradan sodalitten çok daha az bulunduğu için koleksiyon taşıdır. Değerini en çok renk değişiminin ne kadar güçlü olduğu, saydamlık ve temizlik belirler: Yontulacak kadar saydam taşlar enderdir ve en çok bunlar aranır. Kapanımların azlığı, floresansın parlaklığı ve taşın büyüklüğü de önemlidir. Afganistan'dan gelen malzeme genellikle Myanmar'dakinden daha temizdir ve daha güçlü parlar; kırılgan olduğu için taşın çatlaksız olması da değeri etkiler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Asıl ayırt edici özelliği tenebresanstır: Morötesi lambanın altında birkaç saniye ya da dakika tutulduktan sonra rengi belirgin biçimde pembeye, mora ya da menekşeye koyulaşır ve lamba kapatıldıktan sonra da bir süre öyle kalır.
- 2
Uzun dalga morötesi ışıkta parlak sarımsı turuncu renkte parlar (floresan); bazı örnekler lamba kapatıldıktan sonra da kısa bir süre soluk bir ışık yayar.
- 3
Sertliği 5,5–6'dır, yani çelik bıçak onu zorlukla çizer. Gevrektir ve darbeye dayanıksızdır.
- 4
Çoğu zaman renk değiştirmeyen sıradan sodalitle iç içe büyümüş, yarı saydam ya da opak kütleler hâlinde bulunur; saydam ve yontulabilir parçalar nadirdir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Laboratuvarda üretilen sentetik hackmanit de doğal taş gibi renk değiştirir. Bu malzeme bilimsel araştırmalar için üretilir; satılan bir taşın doğal olup olmadığından emin olmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Yanlış bilinenler
YanlışHackmanit, sodalitten ayrı bir mineraldir.
DoğrusuHackmanit ayrı bir mineral değil, sodalitin bir çeşididir. Onu sıradan sodalitten ayıran tek şey ışıkla renk değiştirmesidir; iki malzeme çoğu zaman aynı parçada iç içe bulunur.
YanlışHackmanitin renk değiştirmesi, morötesi ışıkta parlamasıyla aynı şeydir.
DoğrusuFloresan denen parlama yalnızca lamba açıkken görülür. Tenebresans ise taşın kendi renginin değişmesidir: Lamba kapatıldıktan sonra da taş koyulaşmış rengini bir süre korur ve ancak zamanla ya da ışıkta bekletilince solar.
Bunu biliyor muydun?
Hackmanit, 500 °C'nin üzerinde ısıtılırsa renk değiştirme yeteneğini kalıcı olarak yitirir ve “solmuş” rengiyle kalır.
Grönland ve Mont Saint-Hilaire hackmanitleri yeni çıkarıldığında menekşedir ve ışıkta çabucak solar. Afganistan ve Myanmar hackmanitleri ise tersine, kremsi beyaz başlar ve güneşte menekşe ya da pembe-kırmızıya döner.
Taş, Kola Yarımadası'nın kayaçlarını inceleyen Fin jeolog Victor Hackman'ın (1866–1941) adını taşır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Kola Yarımadası, Murmansk Oblastı, Rusya · Tarihî kaynakAdını aldığı Fin jeolog Victor Hackman 1890'larda yarımadanın nefelinli siyenitlerini incelemiştir; Turku Üniversitesi'ne göre hackmanit burada bulunmuştur.
- Ilímaussaq kompleksi, Narsaq, Grönland · Tarihî kaynakYeni çıkarıldığında soluk ya da koyu menekşe olan, ama rengi çabucak grimsi ya da yeşilimsi beyaza solan hackmanit.
- Mont Saint-Hilaire, Quebec, Kanada · Önemli yatakHackmanitiyle bilinen ünlü mineral yatağı; ilk saydam, değerli taş kalitesindeki hackmanit de Quebec'te bulunmuştur.
- Kokça vadisi, Bedahşan, Afganistan · Önemli yatakKremsi beyaz başlayıp ışıkta menekşe ya da pembeye dönen, çoğu zaman yontulacak kadar temiz hackmanit.
- Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar · Önemli yatakAfgan malzemesine göre daha kapanımlı, daha zayıf floresanslı ve rengi daha yavaş solan hackmanit.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Hackmanit nedir?
Hackmanit, sodalitin ışığa göre renk değiştiren çeşididir. Morötesi ışık ya da güneş ışığı aldığında rengi pembe, mor veya menekşeye koyulaşır; karanlıkta bekletilince bu renk yeniden solar. Bu özelliğe tenebresans denir. Renk değişimi defalarca tekrarlanabilir. Sıradan mavi sodalitten çok daha az bulunduğu için koleksiyon taşı sayılır.
Hackmanit ne işe yarar?
Koleksiyon ve takı: Saydam parçalar değerli taş gibi yontulur, opak parçalar kabaşon yapılır. Kırılgan olduğu için yüzük ve bilezikten çok kolye ucu ve broşta kullanılması önerilir. Mineral koleksiyonları: Morötesi lamba altında renk değiştiren ve parlayan örnekler, floresan mineral koleksiyonlarının sevilen parçalarındandır. Bilim ve teknoloji: Finlandiya'daki Turku Üniversitesi'nde laboratuvarda üretilen sentetik hackmanit üzerinde çalışılıyor.
Hackmanit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 5,5–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,27–2,33 g/cm³’tür.
Hackmanit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Mont Saint-Hilaire, Quebec, Kanada; Kokça vadisi, Bedahşan, Afganistan; Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar; Kola Yarımadası, Murmansk Oblastı, Rusya; Ilímaussaq kompleksi, Narsaq, Grönland.
Hackmanit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Asıl ayırt edici özelliği tenebresanstır: Morötesi lambanın altında birkaç saniye ya da dakika tutulduktan sonra rengi belirgin biçimde pembeye, mora ya da menekşeye koyulaşır ve lamba kapatıldıktan sonra da bir süre öyle kalır. Uzun dalga morötesi ışıkta parlak sarımsı turuncu renkte parlar (floresan); bazı örnekler lamba kapatıldıktan sonra da kısa bir süre soluk bir ışık yayar. Sertliği 5,5–6'dır, yani çelik bıçak onu zorlukla çizer. Gevrektir ve darbeye dayanıksızdır. Laboratuvarda üretilen sentetik hackmanit de doğal taş gibi renk değiştirir. Bu malzeme bilimsel araştırmalar için üretilir; satılan bir taşın doğal olup olmadığından emin olmak için gemoloji laboratuvarı gerekir.
Hackmanit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Hackmanit sıradan sodalitten çok daha az bulunduğu için koleksiyon taşıdır. Değerini en çok renk değişiminin ne kadar güçlü olduğu, saydamlık ve temizlik belirler: Yontulacak kadar saydam taşlar enderdir ve en çok bunlar aranır. Kapanımların azlığı, floresansın parlaklığı ve taşın büyüklüğü de önemlidir. Afganistan'dan gelen malzeme genellikle Myanmar'dakinden daha temizdir ve daha güçlü parlar; kırılgan olduğu için taşın çatlaksız olması da değeri etkiler.
Ailesi
Kaynaklar
- Hackmanite/Sodalite from Myanmar and Afghanistan (D. Kondo & D. Beaton), Gems & Gemology 45(1) · Gemological Institute of America (GIA), 2009
- Hackmanite: The Sodalite That Responds to UV Light (B. Branstrator), Gem Focus · Gemworld International (GemGuide), 2023
- Sodalite · Wikipedia
- Hackmanite (Gemology, 16.64) · LibreTexts Geosciences
- Hackmanite is a miracle material (University of Turku) · Times Higher Education
- Victor Hackman · Wikipedia (Suomi)
- Kola Peninsula · Wikipedia
- Badakhshan province · Wikipedia
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akondrit
Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Ammolit
Fosilleşmiş ammonit kabuğunun gökkuşağı gibi parlayan tabakası; gem kalitesinde yalnızca Kanada'nın Alberta eyaletinde çıkar.