Meteorit
Isı Kalkanı Kayası
Heat Shield Rock
Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit: 2005'te Opportunity gezgininin Mars'ta, kendi ısı kalkanının yanında rastladığı basketbol topu büyüklüğünde demir.
- Halk arasında: Göktaşı
Kısaca
Isı Kalkanı Kayası, NASA'nın Opportunity gezgininin Ocak 2005'te Mars'taki Meridiani Planum ovasında bulduğu, basketbol topu büyüklüğünde bir demir-nikel meteoritidir. Gezginin kendi attığı ısı kalkanının yakınında tesadüfen bulunduğu için bu adı aldı; Meteorit Derneği onu Ekim 2005'te resmî olarak “Meridiani Planum meteoriti” diye adlandırdı. Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit, Güneş Sistemi'nde başka bir gök cisminde bulunan üçüncü meteorittir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Isı Kalkanı Kayası, Dünya’ya düşen IAB grubu demir meteoritlerine çok benzeyen bir demir-nikel meteoritidir. Bu tür meteoritler, Güneş Sistemi’nin erken döneminde oluşmuş asteroitlerin metal bölümlerinden gelir. Uzayda dolaşan bu metal parça bir gün Mars’ın atmosferine girdi ve yüzeye düştü. Atmosferden geçerken yüzeyi eriyip aşınarak başparmak izine benzeyen çukurlar oluştu.
Meteoritin büyük ölçüde biçimi bozulmadan kalabilmesi için saniyede yaklaşık 1,5 kilometreden yavaş çarpmış olması gerekir. Ne zaman düştüğü bilinmez; Meridiani Planum’un bir zamanlar 1 kilometreye varan kalınlıkta bir malzemeyle örtülü olup sonradan aşındığı düşünülür.
Ne işe yarar?
- Mars’ın geçmişi: Meteoritin çarpma hızı ve az paslanmış olması, Mars atmosferinin ve yüzey koşullarının geçmişi hakkında ipuçları verir.
- Gezegen bilimi: Başka gezegenlerde bulunan meteoritler, Güneş Sistemi’nde meteorit dağılımını ve gezegen yüzeylerindeki aşınmayı incelemeye yarar.
- Uzay keşfi tarihi: Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit olarak uzay keşfi tarihinde özel bir yeri vardır.
Nasıl bulundu?
Opportunity, Endurance kraterinden çıktıktan sonra iniş sırasında attığı ısı kalkanını incelemeye gönderildi ve meteorite bu sırada tesadüfen rastladı. Mini-TES tayfölçeri kayanın olağandışı olduğunu gösterdi; APXS aletiyle bileşimi ölçüldü ve Mössbauer tayfları demirin büyük ölçüde metal hâlinde olduğunu doğruladı. Böylece kayanın bir demir-nikel meteoriti olduğu kesinleşti.
Değerini ne belirler?
Isı Kalkanı Kayası Mars'ta durduğu için bir koleksiyon nesnesi değildir; değeri tamamen bilimseldir. Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit olarak tarihî bir önemi vardır ve Mars'ın atmosferi ile yüzeyinin geçmişi hakkında bilgi verir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Yüzeyinde, atmosferden geçen meteoritlere özgü başparmak izine benzeyen çukurlar (regmaglipt) vardır.
- 2
Kızılötesi tayfı, gökyüzünün yansımasına şaşırtıcı biçimde benzediği için ilk olarak olağandışı bulundu.
- 3
Bileşimi %93 demir ve %7 nikeldir; Dünya'daki IAB grubu demir meteoritlerine çok benzer.
Yanlış bilinenler
YanlışIsı Kalkanı Kayası bir “Mars meteoritidir”.
Doğrusu“Mars meteoriti” terimi, Mars'tan kopup Dünya'ya düşmüş kayaçlar için kullanılır; ALH 84001 bunun ünlü bir örneğidir. Isı Kalkanı Kayası ise tersine, uzaydan gelip Mars'a düşmüş ve Mars'ta bulunmuş bir meteorittir.
Bunu biliyor muydun?
Opportunity'nin kaya delme aracı (RAT) meteorite hiç kullanılmadı: Dünya'daki demir meteoritlerle yapılan denemeler, aracın demir-nikel alaşımında aşınıp zarar göreceğini göstermişti.
Daha önce Güneş Sistemi'nde başka bir cisimde bulunan meteoritler, Ay'daki milimetre boyundaki Bench Crater ve Hadley Rille meteoritleriydi.
Isı Kalkanı Kayası'ndan sonra Opportunity beş, Spirit iki, Curiosity bir demir-nikel meteoriti daha buldu.
Sık sorulan sorular
Isı Kalkanı Kayası nedir?
Isı Kalkanı Kayası, NASA'nın Opportunity gezgininin Ocak 2005'te Mars'taki Meridiani Planum ovasında bulduğu, basketbol topu büyüklüğünde bir demir-nikel meteoritidir. Gezginin kendi attığı ısı kalkanının yakınında tesadüfen bulunduğu için bu adı aldı; Meteorit Derneği onu Ekim 2005'te resmî olarak “Meridiani Planum meteoriti” diye adlandırdı. Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit, Güneş Sistemi'nde başka bir gök cisminde bulunan üçüncü meteorittir.
Mars'ta bulunan bir meteorit bize ne anlatır?
Meteoritin büyük ölçüde biçimi bozulmadan kalabilmesi için Mars'a saniyede yaklaşık 1,5 kilometreden daha düşük bir hızla çarpmış olması gerekir. Bu, düştüğü dönemdeki Mars atmosferinin yoğunluğu hakkında ipucu verir. Az paslanmış olması da yüzey koşulları hakkında bilgi sağlar; ancak ne zaman düştüğü bilinmemektedir.
Isı Kalkanı Kayası ne işe yarar?
Mars'ın geçmişi: Meteoritin çarpma hızı ve az paslanmış olması, Mars atmosferinin ve yüzey koşullarının geçmişi hakkında ipuçları verir. Gezegen bilimi: Başka gezegenlerde bulunan meteoritler, Güneş Sistemi'nde meteorit dağılımını ve gezegen yüzeylerindeki aşınmayı incelemeye yarar. Uzay keşfi tarihi: Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit olarak uzay keşfi tarihinde özel bir yeri vardır.
Isı Kalkanı Kayası ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 4–5,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 7–8 g/cm³’tür.
Isı Kalkanı Kayası gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Yüzeyinde, atmosferden geçen meteoritlere özgü başparmak izine benzeyen çukurlar (regmaglipt) vardır. Kızılötesi tayfı, gökyüzünün yansımasına şaşırtıcı biçimde benzediği için ilk olarak olağandışı bulundu. Bileşimi %93 demir ve %7 nikeldir; Dünya'daki IAB grubu demir meteoritlerine çok benzer.
Isı Kalkanı Kayası değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Isı Kalkanı Kayası Mars'ta durduğu için bir koleksiyon nesnesi değildir; değeri tamamen bilimseldir. Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit olarak tarihî bir önemi vardır ve Mars'ın atmosferi ile yüzeyinin geçmişi hakkında bilgi verir.
Kaynaklar
- Heat Shield Rock · Wikipedia
- Isı Kalkanı Kayası · Vikipedi
- Kamacite Mineral Data · Webmineral.com
- Taenite Mineral Data · Webmineral.com
- Density and specific gravity (R. L. Korotev) · Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Akondrit
Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Allende meteoriti
Tarihin en çok incelenen meteoriti: 1969'da Meksika'ya düşen, içinde Güneş Sistemi'nin ilk katılarını taşıyan en büyük karbonlu kondrit.