Mineral

Gümüş

AgSilver

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.

Diğer adları: Nabit gümüş (doğal gümüş) · Tel gümüş

Cevher
Türkiye’de önemli

Doğal gümüşFotoğraf: Darla Sondrol · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Gümüş, doğada bazen kendi başına, saf metal olarak bulunan bir elementtir. Saf gümüş parlak beyazdır ama havadaki kükürtlü gazlarla tepkimeye girerek zamanla grileşir ve kararır. Bugün üretilen gümüşün büyük kısmı ise kurşun, çinko, bakır ve altın cevherlerinden yan ürün olarak elde edilir.

Nasıl oluşur?

Doğal gümüş çoğunlukla sıcak suların çatlaklarda dolaştığı hidrotermal damarlarda oluşur. Bazen de gümüş içeren sülfür cevherleri yeryüzüne yakın kesimlerde ayrışırken, açığa çıkan gümüş yeniden çökelerek saf metal olarak birikir. Norveç’teki Kongsberg madenleri, olağanüstü tel gümüş örnekleriyle dünyaca ünlüdür. Ancak doğal gümüş görece nadirdir; gümüşün asıl kaynağı galen gibi kurşun, çinko ve bakır sülfürlerinin içindeki küçük miktarlardır.

Türkiye’de

Anadolu’da gümüş madenciliği çok eskidir. Gümüşhane, adını şehrin çevresindeki gümüş madenlerinden alır; Osmanlı döneminde burada gümüş para da basılmıştır. Bu madenler 19. yüzyıldan beri tükenmiş durumdadır. Bugün Türkiye’nin üretim yapılan en büyük gümüş yatağı Kütahya’daki Gümüşköy’dür; buradaki tesisler 1987’de işletmeye alınmıştır. Ülkemizdeki pek çok bakır, kurşun-çinko ve altın yatağından da yan ürün olarak gümüş kazanılabilir.

Ne işe yarar?

Elektronik ve enerji: Üstün iletkenliği nedeniyle elektrik bağlantılarında ve güneş panellerinde kullanılır.
Takı ve sofra eşyası: Çoğunlukla sertliğini artırmak için bakırla alaşımlanır.
Ayna ve fotoğraf: Aynaların yansıtıcı tabakasında ve geleneksel fotoğraf filmlerinde ışığa duyarlı gümüş bileşikleri olarak kullanılmıştır.

Nasıl tanınır?

1
Taze yüzeyi parlak gümüş beyazıdır; zamanla gri, kahverengi ya da siyah bir kararma tabakasıyla kaplanır.
2
Yumuşak ve dövülgendir (sertlik 2,5–3): bıçakla kolayca çizilir, bükülür ama kırılmaz.
3
Çok ağırdır (özgül ağırlık 10–11); benzer görünen mineraller elde belirgin biçimde daha hafif kalır.
4
Doğal gümüş çoğu zaman tel, saç teli ya da dal gibi kıvrımlı biçimlerde büyür; düzgün kristali nadirdir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Gümüş kaplama ya da nikel gümüşü (alpaka): Görünüşü gümüşe benzer ama içinde gümüş yoktur ya da yalnızca ince bir yüzey kaplaması vardır. Takılarda ayar damgasına (örneğin 925) bakılmalıdır.
Koleksiyonluk “tel gümüş” örneklerinin bir kısmı laboratuvarda gümüş sülfürün ısıtılmasıyla yapay olarak üretilmiştir; satıcı bunu açıkça belirtmelidir.
Kararmış doğal gümüşü parlatmak için kullanılan asitli temizleyiciler örneğin doğal yüzeyini bozabilir; aşırı temizlenmiş örnekler doğal görünümünü yitirir.

Bunu biliyor muydun?

Gümüş, bilinen bütün metaller içinde elektriği ve ısıyı en iyi iletendir.

Gümüşhane, adını Marco Polo ve İbn Battuta'nın da sözünü ettiği gümüş madenlerinden alır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Kongsberg, Norveç · Önemli yatakOlağanüstü gelişmiş tel ve kristal gümüş örnekleri
Freiberg, Saksonya, Almanya · Tarihî kaynakYüzyıllarca işletilmiş klasik gümüş madenciliği bölgesi
Batopilas, Chihuahua, Meksika · Bilinen bulunuş yeriİyi kristallenmiş doğal gümüş
Gümüşhane · Tarihî kaynakŞehre adını veren gümüş madenleri 19. yüzyıldan beri tükenmiş durumda
Gümüşköy, Kütahya · Bilinen bulunuş yeriTürkiye’nin üretim yapılan en büyük gümüş yatağı; tesisler 1987’de işletmeye alındı

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

Handbook of Mineralogy: Silver · Mineralogical Society of America
Dünyada ve Türkiye’de Gümüş · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2021
Gümüşhane · Encyclopaedia Britannica