Kayaç
Çakmaktaşı (çört)
Chert and flint
Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.
Diğer adları: Çört · Sileks
- Halk arasında: Sıradan taş
Kısaca
Çört, gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan, çok sert bir tortul kayaçtır. Tebeşir ve kireçtaşı içinde yumrular hâlinde bulunan koyu renkli türüne çakmaktaşı denir. Kırıldığında çok keskin kenarlar oluştuğu için insanlar yüz binlerce yıl boyunca bıçak, ok ucu ve kazıyıcı gibi aletlerini bu taştan yapmıştır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Çörtlerin çoğu deniz tabanında oluşur. İskeletini silisten yapan radyolarya ve diyatome gibi tek hücreli canlıların ve süngerlerin kalıntıları dipte birikir. Gömüldükten sonra bu silis çözünür ve yeniden çökelir: Ya ince şeyl katmanlarıyla ardalanan katmanlı çörtleri oluşturur ya da kireçtaşı ve tebeşir içindeki karbonatın yerini alarak yumrular meydana getirir. Tebeşirdeki bu koyu renkli yumrulara çakmaktaşı denir.
Çörtün rengi içindeki safsızlıklara bağlıdır: Organik madde çakmaktaşına koyu gri ve siyah, demir oksitler ise jaspa kırmızı ve kahverengi renk verir.
Ne işe yarar?
- Alet taşı: Taş Devri boyunca bıçak, ok ucu, kazıyıcı ve balta yapımının başlıca hammaddesiydi.
- Ateş ve tüfek: Çeliğe vurulunca kıvılcım çıkardığı için ateş yakmakta ve çakmaklı tüfeklerin ateşleme düzeneğinde kullanıldı.
- İnşaat: Kırılarak yol yapımında ve betonda agrega olarak kullanılır. Ancak ayrışmış, gözenekli çörtler betonda yüzey patlamalarına yol açabilir.
- Öğütme ve aşındırma: Yuvarlak çakmaktaşı çakılları, seramik ve boya hammaddelerini öğüten değirmenlerde çelik bilyelerin yerine kullanılır; böylece ürüne demir karışmaz. Kırılmış çakmaktaşı zımpara kâğıdında aşındırıcı olarak da kullanılır.
- Süs taşı: İyi cila alan renkli türleri, özellikle jasp, takı ve süs eşyası yapımında kullanılır.
Taş Devri’nden bugüne
Çakmaktaşı ve çört, Taş Devri insanlarının en önemli alet taşıydı. Belçika’daki Spiennes ve Polonya’daki Krzemionki gibi Neolitik madenlerde, kaliteli taşa ulaşmak için derin kuyular kazılmıştır.
Anadolu’da harman dövenlerinin altına çakmaktaşı kırıkları çakılırdı; 1967’de Eskişehir–Kütahya yöresinde çekilen film görüntüleri, döven taşlarının o yıllarda hâlâ elle yontulduğunu gösterir. Çakmaktaşı ateş yakmak ve çakmaklı tüfekleri ateşlemek için de kullanılmıştır.
Değerini ne belirler?
Çört ve çakmaktaşı bol bulunan taşlardır; kırma taş ve agrega olarak ton hesabıyla satıldıkları için değerleri düşüktür. Değer kazanmaları için özel bir nitelik gerekir: Alet yontmaya elverişli, çatlaksız ve her yeri aynı dokuda yumrular, iyi cila alan renkli jasplar ya da Rhynie çörtü gibi fosil içeren örnekler aranır. Tarih öncesi ok uçları ve baltalar ise arkeolojik eserdir; değerleri bilimseldir ve alım satımları pek çok ülkede yasayla sınırlandırılmıştır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli (konkoidal) yüzeyler ve çok keskin kenarlar oluşur.
- 2
Çok serttir: Camı ve çeliği çizer, bıçak onu çizemez.
- 3
Mumsu ya da mat bir parlaklığı vardır; çakmaktaşının ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür.
- 4
Asitle köpürmez; tebeşir veya kireçtaşı içinden çıkan yumruları çoğu zaman beyaz bir kabukla örtülüdür.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Çakmaklardaki “çakmak taşı” gerçek çakmaktaşı değildir; demir ve seryum içeren ferroseryum adlı yapay bir alaşımdır.
- Antik ok ucu ya da el baltası diye satılan parçaların bir kısmı, çakmaktaşından veya camdan yeni yontulmuş kopyalardır. Ayrıca arkeolojik eserlerin alım satımı Türkiye dahil pek çok ülkede yasayla sınırlandırılmıştır.
- Jasp, çörtün bir türüdür; ancak süs taşı ticaretinde “jasp” adıyla satılan taşların bir kısmı aslında başka kayaç veya minerallerdir, bazıları da boyanmıştır.
Güvenlik
Yontulan çakmaktaşı jilet kadar keskin kenarlar ve kıymıklar oluşturur; çalışırken eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Yontma ve taşlama sırasında çıkan ince toz kristalin silika içerir ve solunduğunda silikozise yol açabilir.
Yanlış bilinenler
YanlışÇakmaktaşı çeliğe vurulduğunda çıkan kıvılcımlar taştan gelir.
DoğrusuKıvılcımlar aslında çelikten gelir: Sert ve keskin çakmaktaşı kenarı çelikten minik parçalar koparır; bu demir parçacıkları havadaki oksijenle tepkimeye girerek kızarır ve kav gibi kolay tutuşan bir malzemeyi yakabilir.
YanlışSiyah, cam gibi parlak ve keskin kenarlı her taş çakmaktaşıdır.
DoğrusuBu görünüşteki taşların bir kısmı obsidiyendir: Obsidiyen kuvars değil volkanik camdır, çakmaktaşından daha camsı parlar ve daha yumuşaktır (5–5,5). Anadolu'da Çatalhöyük gibi tarih öncesi yerleşmelerde alet yapımında obsidiyen de yaygın biçimde kullanılmıştır.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Britanya ve İrlanda'da tarlalarda bulunan tarih öncesi çakmaktaşı ok uçlarının perilerin attığı oklar (“elf-arrow”) olduğuna, bazı hastalıklara hem yol açtığına hem de onları iyileştirdiğine inanılırdı; bu ok uçları cadılığa karşı muska olarak, bazen gümüşe takılarak taşınırdı.
- Avrupa'nın birçok yerinde topraktan çıkan tarih öncesi taş baltaların ve ok uçlarının yıldırımla gökten düşen “yıldırım taşları” olduğuna ve evi yıldırımdan koruduğuna inanılırdı.
Bilim ne diyor?
Bu nesneler gökten düşmemiş ya da perilerce yapılmamıştır; Taş Devri insanlarının çakmaktaşı ve başka taşlardan yonttuğu aletlerdir. Bir ok ucunun hastalık iyileştirdiğine ya da yıldırımı uzak tuttuğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur.
Bunu biliyor muydun?
Çakmaktaşı çeliğe vurulduğunda kıvılcım çıkar. Bu yüzden ateş yakmanın yanı sıra 17. yüzyıldan 19. yüzyılın başlarına kadar çakmaklı tüfeklerin ateşleme mekanizmasında da kullanılmıştır.
İskoçya'daki yaklaşık 400 milyon yıllık Rhynie çörtü, ilk kara bitkilerini hücreleri görülebilecek kadar ayrıntılı korumuştur.
Belgeseller
YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Spiennes, Mons, Belçika · Tarihî kaynakAvrupa'nın en büyük ve en eski Neolitik çakmaktaşı madenlerinden biri; 2000'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Krzemionki, Polonya · Tarihî kaynakMÖ yaklaşık 3900–1600 yılları arasında, çoğunlukla balta yapımı için çizgili çakmaktaşı çıkarılan yaklaşık 4.000 kuyu ve ocak; 2019'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Grime's Graves, Norfolk, İngiltere · Tarihî kaynakTebeşir içindeki kaliteli çakmaktaşı katmanına ulaşmak için Neolitik dönemde kazılmış yüzlerce maden kuyusunun izleri.
- Rhynie, Aberdeenshire, İskoçya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 400 milyon yıllık (Erken Devoniyen) Rhynie çörtü, ilk kara bitkilerini ve küçük eklembacaklıları hücre ayrıntısına kadar korumuştur.
- Grand-Pressigny, Indre-et-Loire, Fransa · Tarihî kaynakKaramel renkli, kaliteli çakmaktaşı çıkarılan Kalkolitik maden; buradan yontulan bıçak ve baltalar Pireneler'den Hollanda ve İsviçre'ye kadar uzanan geniş bir alanda ticarete konu olmuştur.
- Flint Ridge, Ohio, ABD · Tarihî kaynakYerli Amerikalıların yüzlerce ocaktan çakmaktaşı çıkardığı bir tepe sırtı; “Ohio çakmaktaşı” doğu Kuzey Amerika'da geniş bir alana taşınarak ticarete konu olmuştur.
- Rohri Tepeleri, Sind, Pakistan · Tarihî kaynakİndus Nehri ile Nara Nehri arasında uzanan kireçtaşı tepeleri; Paleolitik döneme ait çakmaktaşı eserler burada bulunmuştur.
- Schreiber, Ontario, Kanada · Bilinen bulunuş yeriSuperior Gölü kıyısında, yaklaşık 1,9 milyar yıllık Gunflint çörtü bulunur; içindeki mikroskobik fosiller, bilinen en eski canlı kalıntıları arasında sayılır.
- Marble Bar, Pilbara, Batı Avustralya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 3,47 milyar yıllık Apex çörtü bu yöredendir; içindeki “mikrofosil” yapıların gerçekten canlı kalıntısı olup olmadığı bilim insanları arasında hâlâ tartışılmaktadır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Çakmaktaşı nedir?
Çört, gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan, çok sert bir tortul kayaçtır. Tebeşir ve kireçtaşı içinde yumrular hâlinde bulunan koyu renkli türüne çakmaktaşı denir. Kırıldığında çok keskin kenarlar oluştuğu için insanlar yüz binlerce yıl boyunca bıçak, ok ucu ve kazıyıcı gibi aletlerini bu taştan yapmıştır.
Çakmaktaşı ne işe yarar?
Alet taşı: Taş Devri boyunca bıçak, ok ucu, kazıyıcı ve balta yapımının başlıca hammaddesiydi. Ateş ve tüfek: Çeliğe vurulunca kıvılcım çıkardığı için ateş yakmakta ve çakmaklı tüfeklerin ateşleme düzeneğinde kullanıldı. İnşaat: Kırılarak yol yapımında ve betonda agrega olarak kullanılır. Ancak ayrışmış, gözenekli çörtler betonda yüzey patlamalarına yol açabilir. Öğütme ve aşındırma: Yuvarlak çakmaktaşı çakılları, seramik ve boya hammaddelerini öğüten değirmenlerde çelik bilyelerin yerine kullanılır; böylece ürüne demir karışmaz.
Çakmaktaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 2,4–2,7 g/cm³’tür.
Çakmaktaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Spiennes, Mons, Belçika; Krzemionki, Polonya; Grime's Graves, Norfolk, İngiltere; Grand-Pressigny, Indre-et-Loire, Fransa; Flint Ridge, Ohio, ABD.
Çakmaktaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli (konkoidal) yüzeyler ve çok keskin kenarlar oluşur. Çok serttir: Camı ve çeliği çizer, bıçak onu çizemez. Mumsu ya da mat bir parlaklığı vardır; çakmaktaşının ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür. Çakmaklardaki “çakmak taşı” gerçek çakmaktaşı değildir; demir ve seryum içeren ferroseryum adlı yapay bir alaşımdır.
Çakmaktaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Çört ve çakmaktaşı bol bulunan taşlardır; kırma taş ve agrega olarak ton hesabıyla satıldıkları için değerleri düşüktür. Değer kazanmaları için özel bir nitelik gerekir: Alet yontmaya elverişli, çatlaksız ve her yeri aynı dokuda yumrular, iyi cila alan renkli jasplar ya da Rhynie çörtü gibi fosil içeren örnekler aranır. Tarih öncesi ok uçları ve baltalar ise arkeolojik eserdir; değerleri bilimseldir ve alım satımları pek çok ülkede yasayla sınırlandırılmıştır.
Çakmaktaşı neye iyi gelir?
Britanya ve İrlanda'da tarlalarda bulunan tarih öncesi çakmaktaşı ok uçlarının perilerin attığı oklar (“elf-arrow”) olduğuna, bazı hastalıklara hem yol açtığına hem de onları iyileştirdiğine inanılırdı; bu ok uçları cadılığa karşı muska olarak, bazen gümüşe takılarak taşınırdı. Avrupa'nın birçok yerinde topraktan çıkan tarih öncesi taş baltaların ve ok uçlarının yıldırımla gökten düşen “yıldırım taşları” olduğuna ve evi yıldırımdan koruduğuna inanılırdı. Bu nesneler gökten düşmemiş ya da perilerce yapılmamıştır; Taş Devri insanlarının çakmaktaşı ve başka taşlardan yonttuğu aletlerdir. Bir ok ucunun hastalık iyileştirdiğine ya da yıldırımı uzak tuttuğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Çakmaktaşı zararlı mı?
Yontulan çakmaktaşı jilet kadar keskin kenarlar ve kıymıklar oluşturur; çalışırken eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Yontma ve taşlama sırasında çıkan ince toz kristalin silika içerir ve solunduğunda silikozise yol açabilir.
Kaynaklar
- Chert and flint · Encyclopaedia Britannica
- Neolithic Flint Mines at Spiennes (Mons) · UNESCO World Heritage Centre
- Krzemionki Prehistoric Striped Flint Mining Region · UNESCO World Heritage Centre
- Turkey 1967, Reel 51 of 52 (Eskişehir, Kütahya: chipping flint for threshing sledges) · Penn Museum, 1967
- Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191) · Rocscience, RocFall2 documentation
- Flint · Wikipedia
- Elfshot · Wikipedia
- Thunderstone (folklore) · Wikipedia
- Le Grand-Pressigny · Wikipedia
- Flint Ridge State Memorial · Wikipedia
- Rohri Hills · Wikipedia
- Gunflint chert · Wikipedia
- Pilbara Craton · Wikipedia
Dış bağlantılar
İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir
Aynı basamaktaki taşlar

Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.

Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.

Anataz
Rutilin kardeşi titanyum dioksit: sivri, uzamış çift piramit kristalleri ısıtılınca rutile dönüşür.