Doğal Taşlar

Kayaç

Çakmaktaşı (çört)

Chert and flint

Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.

Diğer adları: Çört · Sileks

Fotoğraf: Unknown author · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Çört, gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan, çok sert bir tortul kayaçtır. Tebeşir ve kireçtaşı içinde yumrular hâlinde bulunan koyu renkli türüne çakmaktaşı denir. Kırıldığında çok keskin kenarlar oluştuğu için insanlar yüz binlerce yıl boyunca bıçak, ok ucu ve kazıyıcı gibi aletlerini bu taştan yapmıştır.

Nasıl oluşur?

Çörtlerin çoğu deniz tabanında oluşur. İskeletini silisten yapan radyolarya ve diyatome gibi tek hücreli canlıların ve süngerlerin kalıntıları dipte birikir. Gömüldükten sonra bu silis çözünür ve yeniden çökelir: Ya ince şeyl katmanlarıyla ardalanan katmanlı çörtleri oluşturur ya da kireçtaşı ve tebeşir içindeki karbonatın yerini alarak yumrular meydana getirir. Tebeşirdeki bu koyu renkli yumrulara çakmaktaşı denir.

Çörtün rengi içindeki safsızlıklara bağlıdır: Organik madde çakmaktaşına koyu gri ve siyah, demir oksitler ise jaspa kırmızı ve kahverengi renk verir.

Taş Devri’nden bugüne

Çakmaktaşı ve çört, Taş Devri insanlarının en önemli alet taşıydı. Belçika’daki Spiennes ve Polonya’daki Krzemionki gibi Neolitik madenlerde, kaliteli taşa ulaşmak için derin kuyular kazılmıştır.

Anadolu’da harman dövenlerinin altına çakmaktaşı kırıkları çakılırdı; 1967’de Eskişehir–Kütahya yöresinde çekilen film görüntüleri, döven taşlarının o yıllarda hâlâ elle yontulduğunu gösterir. Çakmaktaşı ateş yakmak ve çakmaklı tüfekleri ateşlemek için de kullanılmıştır. Bugün ise kırılarak yol yapımında ve betonda agrega olarak, yuvarlak çakmaktaşı çakılları da öğütme değirmenlerinde kullanılır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli (konkoidal) yüzeyler ve çok keskin kenarlar oluşur.

  2. 2

    Çok serttir: Camı ve çeliği çizer, bıçak onu çizemez.

  3. 3

    Mumsu ya da mat bir parlaklığı vardır; çakmaktaşının ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür.

  4. 4

    Asitle köpürmez; tebeşir veya kireçtaşı içinden çıkan yumruları çoğu zaman beyaz bir kabukla örtülüdür.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Çakmaklardaki “çakmak taşı” gerçek çakmaktaşı değildir; demir ve seryum içeren ferroseryum adlı yapay bir alaşımdır.
  • Antik ok ucu ya da el baltası diye satılan parçaların bir kısmı, çakmaktaşından veya camdan yeni yontulmuş kopyalardır. Ayrıca arkeolojik eserlerin alım satımı Türkiye dahil pek çok ülkede yasayla sınırlandırılmıştır.
  • Jasp, çörtün bir türüdür; ancak süs taşı ticaretinde “jasp” adıyla satılan taşların bir kısmı aslında başka kayaç veya minerallerdir, bazıları da boyanmıştır.

Güvenlik

Yontulan çakmaktaşı jilet kadar keskin kenarlar ve kıymıklar oluşturur; çalışırken eldiven ve koruyucu gözlük kullanılmalıdır. Yontma ve taşlama sırasında çıkan ince toz kristalin silika içerir ve solunduğunda silikozise yol açabilir.

Bunu biliyor muydun?

Çakmaktaşı çeliğe vurulduğunda kıvılcım çıkar. Bu yüzden ateş yakmanın yanı sıra 17. yüzyıldan 19. yüzyılın başlarına kadar çakmaklı tüfeklerin ateşleme mekanizmasında da kullanılmıştır.

İskoçya'daki yaklaşık 400 milyon yıllık Rhynie çörtü, ilk kara bitkilerini hücreleri görülebilecek kadar ayrıntılı korumuştur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Spiennes, Mons, Belçika · Tarihî kaynakAvrupa'nın en büyük ve en eski Neolitik çakmaktaşı madenlerinden biri; 2000'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Krzemionki, Polonya · Tarihî kaynakMÖ yaklaşık 3900–1600 yılları arasında, çoğunlukla balta yapımı için çizgili çakmaktaşı çıkarılan yaklaşık 4.000 kuyu ve ocak; 2019'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Grime's Graves, Norfolk, İngiltere · Tarihî kaynakTebeşir içindeki kaliteli çakmaktaşı katmanına ulaşmak için Neolitik dönemde kazılmış yüzlerce maden kuyusunun izleri.
  • Rhynie, Aberdeenshire, İskoçya · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 400 milyon yıllık (Erken Devoniyen) Rhynie çörtü, ilk kara bitkilerini ve küçük eklembacaklıları hücre ayrıntısına kadar korumuştur.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Chert and flint · Encyclopaedia Britannica
  2. Neolithic Flint Mines at Spiennes (Mons) · UNESCO World Heritage Centre
  3. Krzemionki Prehistoric Striped Flint Mining Region · UNESCO World Heritage Centre
  4. Turkey 1967, Reel 51 of 52 (Eskişehir, Kütahya: chipping flint for threshing sledges) · Penn Museum, 1967

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Kayaç

Andezit

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Kayaç

Bazalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

Mineral

Biyotit

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.