Kayaç
Komatiit
Komatiite
Yeryüzüne çıkmış en sıcak lavlardan biri: yalnızca ilk çağlarda püsküren, magnezyumca çok zengin, suyu andıracak kadar akışkan volkanik kayaç.
- Halk arasında: Sıradan taş
Kısaca
Komatiit, Dünya'nın ilk dönemlerinde mantonun çok yüksek sıcaklıkta erimesiyle oluşan, koyu yeşil renkli, ağır bir volkanik kayaçtır. Püskürdüğü lav bugünkü bazalt lavından çok daha sıcak ve akışkandı; neredeyse suyla yarışacak kadar rahat akıyordu. Bugün hiçbir yanardağ komatiit püskürtmez; bilinen komatiitlerin hemen hepsi 2,5 milyar yıldan yaşlıdır. Adını Güney Afrika'daki Komati Nehri'nden alır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Komatiit, yer kabuğunun altındaki mantonun çok yüksek oranda ve çok yüksek sıcaklıkta erimesiyle oluşan, magnezyumca zengin bir magmadan doğar. Bu magma yeryüzüne lav olarak çıkar. Arkeen çağda mantonun bugünkine göre yüz ile iki yüz elli derece daha sıcak olduğu düşünülür; komatiitin yalnızca o çağlarda bol olması bununla açıklanır.
Komatiit lavı o kadar akışkandır ki yüzeyde geniş alanlara ince tabakalar hâlinde yayılır. Akıntının soğuk yüzeyine ve tabanına yakın bölgelerde hızlı soğuma uzun, ince, dallı olivin ve piroksen kristalleri doğurur: spinifex dokusu budur. Akıntının daha derin bölümünde ise ağır olivin kristalleri dibe çöküp birikir ve kalın, koyu renkli bir tabaka oluşturur.
Ne işe yarar?
- Nikel: Komatiit içinde yer alan nikel-bakır sülfür yatakları, dünya nikel üretiminin yaklaşık yüzde 14’ünü sağlar; başlıca Avustralya, Kanada ve Güney Afrika’dan çıkar. Bu yatakların önemi 1960’larda Batı Avustralya’daki Kambalda’da keşfedilen büyük nikel sülfür kütleleriyle anlaşılmıştır.
- Altın: Avustralya, Kanada, Güney Afrika ve Güney Amerika’daki Guyana Kalkanı gibi bölgelerde komatiitler altın yataklarıyla birlikte bulunur.
- Bilim: Komatiitler, Dünya’nın ilk çağlarındaki mantonun ne kadar sıcak olduğunu ve gezegenin nasıl soğuduğunu anlamak için incelenir.
Nerede görülür?
Kayaç adını Güney Afrika’daki Komati Nehri vadisinden alır; bu vadi, 2008’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren Barberton Makhonjwa Dağları’nı da içeren Barberton Yeşiltaş Kuşağı’ndadır. Kanada’daki Abitibi Yeşiltaş Kuşağı’nın Pyke Hill yöresi ve Zimbabve’deki Belingwe kuşağı, komatiit akıntılarının ve spinifex dokusunun en iyi görüldüğü yerlerdendir. Kolombiya’daki Gorgona Adası ise bilinen en genç komatiitleri barındırır.
Değerini ne belirler?
Komatiitin kendisi süs ya da yapı taşı olarak aranmayan, çok nadir bir kayaçtır; değeri bilimsel ve koleksiyon değeridir. Koleksiyonda spinifex dokusunun açıkça görülmesi, örneğin taze ve az ayrışmış olması, bir de Barberton, Pyke Hill gibi ünlü bir yataktan gelmesi önemlidir. Madencilik açısından ise komatiit değil, içindeki nikel-bakır sülfür yatağı değerlidir: yatağın büyüklüğü, nikel tenörü (cevherdeki nikel oranı), derinliği ve işletme maliyeti belirler.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Koyu yeşil, gri-yeşil ya da siyahımsı yeşil renkli, ince taneli ve boyutuna göre ağır bir kayaçtır; beyaz feldispat taneleri gözle seçilmez.
- 2
En belirgin özelliği spinifex dokusudur: ayrışmış yüzeyde, birbirine karışmış ya da yelpaze gibi açılan ince, uzun, bıçak biçimli kristaller görülür.
- 3
Spinifex dokulu bölümlerin yanında, çökelen olivinden oluşmuş, daha koyu renkli ve daha iri taneli, spinifex deseni göstermeyen bölümler de bulunur.
- 4
Yüzeyde hemen her zaman kısmen serpantin ve klorite dönüşmüştür; bu yüzden yumuşaktır, çizilebilir ve kimi yerlerde kaygan dokunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Peridotit, serpantinit ve koyu renkli bazalt komatiite benzeyebilir. Komatiit olarak adlandırmak için lavın bileşimini (ağırlıkça en az %18 MgO) bulmak gerekir; bu yalnızca kimyasal analizle yapılır.
Yanlış bilinenler
YanlışKomatiit yalnızca Dünya'nın ilk çağlarında oluşmuştur, daha genç komatiit yoktur.
DoğrusuKomatiitlerin neredeyse hepsi Arkeen çağdandır, ama bu bir kural değildir. Kolombiya'daki Gorgona Adası'nda Kretase döneminde oluşmuş, bilinen en genç komatiitler vardır; Kanada'da ise Proterozoyik çağdan nadir örnekler bulunur.
YanlışKomatiit, peridotitin başka bir adıdır.
Doğrusuİkisinin kimyası benzer, ama komatiit yüzeye çıkıp hızla soğuyan bir lavdır (ince taneli, spinifex dokulu); peridotit ise çoğunlukla derinde yavaş soğumuş ya da mantodan gelen iri taneli bir kayaçtır.
Bunu biliyor muydun?
Komatiit lavının hesaplanan püskürme sıcaklığı 1600 °C'ye kadar, hatta biraz üzerine çıkar; bazalt lavı ise 1100-1250 °C arasında püsker. Viskozitesinin suya yakın olduğu düşünülür; bu nedenle son derece ince tabakalar hâlinde, hızla yayılabiliyordu.
“Spinifex” adı, Avustralya çöllerinde yetişen ve dallanan kümeler oluşturan spinifex otundan (Triodia) gelir; kayaçtaki kristal desenleri bu otun kümelerine benzer.
Bilinen en genç komatiitler, Kolombiya kıyısındaki Gorgona Adası'nda bulunur ve Kretase dönemindendir; bunun dışında komatiitin neredeyse tamamı Arkeen çağdandır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Barberton Yeşiltaş Kuşağı ve Komati Nehri vadisi, Mpumalanga, Güney Afrika · Tip lokaliteKayacın adını aldığı tip yöre. Yaklaşık 3,5-3,2 milyar yıllık bu kuşağın Barberton Makhonjwa Dağları bölümü 2008'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
- Kambalda, Batı Avustralya · Önemli yatakKomatiitin içindeki nikel sülfür yataklarının 1960'larda keşfiyle Avustralya'nın ilk nikel madenlerine ev sahipliği yapmıştır; 1966'da Avustralya'nın ilk nikel madeni açılmıştır.
- Pyke Hill, Munro Township, Ontario, Kanada · Önemli yatakAbitibi Yeşiltaş Kuşağı'nda, yaklaşık 2,7 milyar yıllık (Neoarkeen) komatiit lav akıntılarının ve spinifex dokusunun dünyaca ünlü yüzlekleri.
- Belingwe Yeşiltaş Kuşağı (Mberengwa), Zimbabve · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 2,7 milyar yıllık Reliance Formasyonu'ndaki komatiit akıntıları olağanüstü iyi korunmuştur.
- Gorgona Adası, Kolombiya · Bilinen bulunuş yeriBilinen en genç komatiitler (Kretase) buradadır; adanın tamamı 1984'ten beri ulusal parktır.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Komatiit nedir?
Komatiit, Dünya'nın ilk dönemlerinde mantonun çok yüksek sıcaklıkta erimesiyle oluşan, koyu yeşil renkli, ağır bir volkanik kayaçtır. Püskürdüğü lav bugünkü bazalt lavından çok daha sıcak ve akışkandı; neredeyse suyla yarışacak kadar rahat akıyordu. Bugün hiçbir yanardağ komatiit püskürtmez; bilinen komatiitlerin hemen hepsi 2,5 milyar yıldan yaşlıdır. Adını Güney Afrika'daki Komati Nehri'nden alır.
Komatiit ne işe yarar?
Nikel: Komatiit içinde yer alan nikel-bakır sülfür yatakları, dünya nikel üretiminin yaklaşık yüzde 14'ünü sağlar; başlıca Avustralya, Kanada ve Güney Afrika'dan çıkar. Bu yatakların önemi 1960'larda Batı Avustralya'daki Kambalda'da keşfedilen büyük nikel sülfür kütleleriyle anlaşılmıştır. Altın: Avustralya, Kanada, Güney Afrika ve Güney Amerika'daki Guyana Kalkanı gibi bölgelerde komatiitler altın yataklarıyla birlikte bulunur. Bilim: Komatiitler, Dünya'nın ilk çağlarındaki mantonun ne kadar sıcak olduğunu ve gezegenin nasıl soğuduğunu anlamak için incelenir.
Komatiit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,6–3 g/cm³’tür.
Komatiit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Barberton Yeşiltaş Kuşağı ve Komati Nehri vadisi, Mpumalanga, Güney Afrika; Kambalda, Batı Avustralya; Pyke Hill, Munro Township, Ontario, Kanada; Belingwe Yeşiltaş Kuşağı (Mberengwa), Zimbabve; Gorgona Adası, Kolombiya.
Komatiit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Koyu yeşil, gri-yeşil ya da siyahımsı yeşil renkli, ince taneli ve boyutuna göre ağır bir kayaçtır; beyaz feldispat taneleri gözle seçilmez. En belirgin özelliği spinifex dokusudur: ayrışmış yüzeyde, birbirine karışmış ya da yelpaze gibi açılan ince, uzun, bıçak biçimli kristaller görülür. Spinifex dokulu bölümlerin yanında, çökelen olivinden oluşmuş, daha koyu renkli ve daha iri taneli, spinifex deseni göstermeyen bölümler de bulunur. Peridotit, serpantinit ve koyu renkli bazalt komatiite benzeyebilir. Komatiit olarak adlandırmak için lavın bileşimini (ağırlıkça en az %18 MgO) bulmak gerekir; bu yalnızca kimyasal analizle yapılır.
Komatiit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Komatiitin kendisi süs ya da yapı taşı olarak aranmayan, çok nadir bir kayaçtır; değeri bilimsel ve koleksiyon değeridir. Koleksiyonda spinifex dokusunun açıkça görülmesi, örneğin taze ve az ayrışmış olması, bir de Barberton, Pyke Hill gibi ünlü bir yataktan gelmesi önemlidir. Madencilik açısından ise komatiit değil, içindeki nikel-bakır sülfür yatağı değerlidir: yatağın büyüklüğü, nikel tenörü (cevherdeki nikel oranı), derinliği ve işletme maliyeti belirler.
Kaynaklar
- Komatiite · Wikipedia
- Komatiite · Encyclopaedia Britannica
- Barberton Greenstone Belt · Wikipedia
- Barberton, Mpumalanga · Wikipedia
- Komati River · Wikipedia
- Kambalda, Western Australia · Wikipedia
- Gorgona Island (Colombia) · Wikipedia
- Spinifex komatiite sill in cumulate komatiite lava flow (Pyke Hill, near the Potter Mine, east of Timmins, Ontario, Canada), file description by James St. John · Wikimedia Commons
- Komatiite Flows from the Reliance Formation, Belingwe Belt, Zimbabwe: I. Petrography and Mineralogy · Journal of Petrology, 1994
_27_(40876555433).jpg){kind=link}
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.
Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.