Kayaç
Silttaşı
Siltstone
Kumdan ince, kilden iri taneli kayaç: dişler arasında hafif kumlu hissedilir; sert türleri Eski Mısır'da heykel ve paletlere işlenmiştir.
- Halk arasında: Sıradan taş
_(GeoDIL_number_-_238).jpg){kind=link}
Kısaca
Silttaşı, çoğunlukla silt boyutundaki (kumdan ince, kilden iri) taneciklerden oluşan kırıntılı bir tortul kayaçtır. Taneleri çıplak gözle seçilemez, ama küçük bir parçası dişler arasında ezildiğinde hafif kumlu hissedilir; kiltaşı ise pürüzsüzdür. Sakin sularda, taşkın ovalarında, göllerde ve deltalarda çöken ince tortulların gömülüp sertleşmesiyle oluşur. Çoğunlukla dolgu ve düşük nitelikli agrega olarak kullanılır; Eski Mısır'da ise sert, ince taneli bir türü heykellere ve paletlere işlenmiştir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Silt, kayaçların ve minerallerin ufalanmasıyla oluşur: Buzullar kayaları öğütür, soğuk dağlarda ve tropik bölgelerde kayalar ayrışır, çöllerde tuz kayaçları parçalar. Çoğu silt tanesi kuvarstır. Silt, nehirlerle ya da rüzgârla taşınır ve akıntının zayıf olduğu ortamlarda, yani taşkın ovalarında, göl diplerinde, delta önlerinde ve sığ deniz tabanlarında çöker.
Silt üstüne yeni tortul geldikçe gömülür ve sıkışır; tanelerin arasındaki sudan çöken silis, kalsit ya da demir oksit onları birbirine yapıştırır ve silttaşı oluşur. Silttaşı sürecin iki aşamalı sonucudur: önce silt birikir, sonra gömülüp çimentolanır.
Ne işe yarar?
- Dolgu ve agrega: Çoğu silttaşı düşük nitelikli agrega ya da dolgu olarak kullanılır.
- Yapı taşı: Silis çimentolu, sert silttaşı kesilip yontularak duvar, kaldırım ve kayrak taşı olarak işlenebilir.
- Gaz rezervuarı: Düşük geçirgenliği nedeniyle “sıkı gaz” rezervuarı olabilir; ancak gaz hidrolik çatlatmayla çıkarılabilir.
Mısır’ın taşı
Vadi Hammamat’taki ocak, Eski Mısır’ın sert, ince taneli “bekhen taşı”nı veriyordu. Bu taştan Predinastik dönemden itibaren makyaj paletleri ve kaplar, sonraki dönemlerde heykeller, dikili taşlar ve lahitler yapıldı. Aralarında binlerce işçinin katıldığı ocak seferleri düzenlenirdi. Taşın ince taneli ve pul pul dökülmeyen yapısı, ince işçiliğe elverişliydi.
Değerini ne belirler?
Silttaşı bol bulunan, düşük değerli bir kayaçtır; çoğu zaman düşük nitelikli agrega ve dolgu olarak kullanılır. Silis çimentolu, sert türleri kesilip yontularak duvar, kaldırım ve kayrak taşı olarak işlenebilir; bu durumda değerini çimentonun sertliği, katmanların düzgünlüğü, blokların boyutu ve ocağın yakınlığı belirler. Eski Mısır'da aranan sert ve ince taneli türleri ise tarihî ve arkeolojik değer taşır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Taneleri çıplak gözle seçilemez, büyüteçle bile güçlükle görülür; yüzeyi pürüzsüz ve mattır.
- 2
Küçük bir parçası dişler arasında ezildiğinde hafif kumlu hissedilir; kiltaşı ise kaygan ve pürüzsüzdür.
- 3
Şeyl gibi ince yapraklara ayrılmaz; kütlesel kırılır ya da ince katmanlı (laminalı) görünür.
- 4
Sertliği çimentosuna bağlıdır: Kil çimentolu türleri bıçakla kolay çizilir, silis çimentolu türleri çok sertleşir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Silttaşı, kiltaşı ve çamurtaşı birbirine çok benzer: Baskın tane silt ise silttaşı, kil ise kiltaşı, ikisi karışıksa çamurtaşıdır. Ayrımda dişle ya da parmakla yapılan kumlu-pürüzsüz denemesi yardımcı olur.
- Narmer Paleti'nin taşı geçmişte sık sık arduvaz ya da şist diye yanlış tanımlanmıştır; bu ince taneli, sert taş bugün grovak (bir tür silttaşı) olarak anılır.
Yanlış bilinenler
YanlışSilttaşı, kumtaşının ince taneli bir türüdür.
DoğrusuSilttaşı, kumtaşından daha ince tanelidir: Silt tanelerinin çapı yaklaşık 0,004–0,063 mm'dir, yani kum tanelerinden küçüktür ve çıplak gözle seçilemez. İkisi de kırıntılı kayaçtır ama ayrı kayaçlardır.
YanlışSilttaşı ile şeyl aynı kayaçtır.
Doğrusuİkisi de çamur kayaçları ailesindendir, ama şeyl ince yapraklara ayrılır, silttaşı ayrılmaz; ayrıca silttaşında kil azdır ve dişler arasında kumlu hissedilir.
Bunu biliyor muydun?
Mısır'ın ünlü Narmer Paleti (yaklaşık MÖ 31. yüzyıl), Vadi Hammamat ocağından çıkarılan koyu gri-yeşil bir taştan oyulmuştur; Vikipedi taşı, ince taneli ve sert bir tür silttaşı sayılan grovak olarak tanımlar.
Silt taneleri çoğunlukla kuvarstır ve buzulların kayaları öğütmesiyle, soğuk dağlarda ve tropiklerde ayrışmayla ve çöllerde tuz ayrışmasıyla oluşur.
Silttaşının geçirgenliği çok düşüktür; bu yüzden içindeki gaz, ancak hidrolik çatlatmayla ekonomik olarak üretilebilir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Vadi Hammamat, Doğu Çölü, Mısır · Tarihî kaynakEski Mısır'da heykel ve makyaj paletleri için aranan sert, ince taneli, pul pul dökülmeyen taş (“bekhen taşı”) bu vadiden çıkarılırdı. Vikipedi bu taşı siltstone ya da grovak diye anar; ocak yaklaşık 6.000 yıl önce, Predinastik dönemde işletilmeye başlanmış, Roma dönemine kadar neredeyse kesintisiz sürmüştür.
- Tatacoa Çölü, Huila, Kolombiya · Bilinen bulunuş yeriVillavieja Formasyonu'nun yüzde 75'ini silttaşı ve kiltaşı oluşturur; yeşilimsi, kırmızımsı kahverengi ya da mavimsi gri bu katmanlar “karnabahar erozyonu” denen biçimlerde aşınır. Burası Miyosen fosilleriyle ünlü La Venta bölgesidir.
- Badlands Ulusal Parkı, Güney Dakota, ABD · Bilinen bulunuş yeriOligosen yaşlı Brule Formasyonu, tatlı su karbonatları, volkanik kül ve kumtaşıyla ardalanan kiltaşı, çamurtaşı ve silttaşından oluşur.
- Petrified Forest Ulusal Parkı, Arizona, ABD · Bilinen bulunuş yeriGeç Triyas yaşlı Chinle Formasyonu çoğunlukla nehir çökeli çamurtaşı, silttaşı ve kumtaşından oluşur; Painted Desert ve taşlaşmış ağaçlarla ünlüdür.
- Dinosaur Ulusal Anıtı, Utah–Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriGeç Jura yaşlı Morrison Formasyonu çamurtaşı, kumtaşı, silttaşı ve kireçtaşından oluşur; fosillerin çoğu yeşil silttaşı katmanlarında ve alttaki kumtaşlarında bulunur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Silttaşı nedir?
Silttaşı, çoğunlukla silt boyutundaki (kumdan ince, kilden iri) taneciklerden oluşan kırıntılı bir tortul kayaçtır. Taneleri çıplak gözle seçilemez, ama küçük bir parçası dişler arasında ezildiğinde hafif kumlu hissedilir; kiltaşı ise pürüzsüzdür. Sakin sularda, taşkın ovalarında, göllerde ve deltalarda çöken ince tortulların gömülüp sertleşmesiyle oluşur. Çoğunlukla dolgu ve düşük nitelikli agrega olarak kullanılır; Eski Mısır'da ise sert, ince taneli bir türü heykellere ve paletlere işlenmiştir.
Silttaşı ne işe yarar?
Dolgu ve agrega: Çoğu silttaşı düşük nitelikli agrega ya da dolgu olarak kullanılır. Yapı taşı: Silis çimentolu, sert silttaşı kesilip yontularak duvar, kaldırım ve kayrak taşı olarak işlenebilir. Gaz rezervuarı: Düşük geçirgenliği nedeniyle “sıkı gaz” rezervuarı olabilir; ancak gaz hidrolik çatlatmayla çıkarılabilir.
Silttaşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 3–6 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2–2,7 g/cm³’tür.
Silttaşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Vadi Hammamat, Doğu Çölü, Mısır; Tatacoa Çölü, Huila, Kolombiya; Badlands Ulusal Parkı, Güney Dakota, ABD; Petrified Forest Ulusal Parkı, Arizona, ABD; Dinosaur Ulusal Anıtı, Utah–Colorado, ABD.
Silttaşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Taneleri çıplak gözle seçilemez, büyüteçle bile güçlükle görülür; yüzeyi pürüzsüz ve mattır. Küçük bir parçası dişler arasında ezildiğinde hafif kumlu hissedilir; kiltaşı ise kaygan ve pürüzsüzdür. Şeyl gibi ince yapraklara ayrılmaz; kütlesel kırılır ya da ince katmanlı (laminalı) görünür. Silttaşı, kiltaşı ve çamurtaşı birbirine çok benzer: Baskın tane silt ise silttaşı, kil ise kiltaşı, ikisi karışıksa çamurtaşıdır. Ayrımda dişle ya da parmakla yapılan kumlu-pürüzsüz denemesi yardımcı olur.
Silttaşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Silttaşı bol bulunan, düşük değerli bir kayaçtır; çoğu zaman düşük nitelikli agrega ve dolgu olarak kullanılır. Silis çimentolu, sert türleri kesilip yontularak duvar, kaldırım ve kayrak taşı olarak işlenebilir; bu durumda değerini çimentonun sertliği, katmanların düzgünlüğü, blokların boyutu ve ocağın yakınlığı belirler. Eski Mısır'da aranan sert ve ince taneli türleri ise tarihî ve arkeolojik değer taşır.
Kaynaklar
- Siltstone · Wikipedia
- Silttaşı · Vikipedi
- Siltstone: the fine-grained sedimentary rock · Rockhounding.org
- Rock Density Tables (after Tenzer et al. 2011, A digital rock density map of New Zealand, Computers & Geosciences 37: 1181–1191) · Rocscience, RocFall2 documentation
- Wadi Hammamat · Wikipedia
- Narmer Palette · Wikipedia
- Honda Group, Colombia · Wikipedia
- Brule Formation · Wikipedia
- Chinle Formation · Wikipedia
- Morrison Formation · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.
Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.