Realgar

Realgar, arsenik ve kükürtten oluşan, turuncu-kırmızı renkli, reçine parlaklığında yumuşak bir mineraldir. Orpimentle aynı yerlerde bulunur; adı Arapçada “madenin tozu” anlamına gelen bir sözden gelir. Antik çağlardan beri kırmızı boya, haşere zehiri ve geleneksel ilaç olarak kullanılmıştır; ama arsenik içerdiği için zehirlidir. Uzun süre ışıkta kalırsa kendiliğinden ufalanıp sarı bir toza dönüşür.

Arsenik cevheri: Küçük çaplı bir arsenik cevheri olarak Çin, Peru ve Filipinler'de çıkarılır. Kırmızı boya: Roma İmparatorluğu'nda orpimentle birlikte ticareti yapılmıştır; Çin, Hindistan, Orta Asya ve Mısır'da eski kırmızı boya olarak görülür. Rönesans'ta Venedik ressamları ve tezhipçileri 15. yüzyıl sonundan 16. yüzyıl boyunca kullanmış, kullanım 18. yüzyılda sona ermiştir. Havai fişek: Beyaz alevli ve yıldızlı karışımlarda, gündüz fişeklerinde sarı duman için. Haşere zehiri: Yabani otlara, böceklere ve kemirgenlere karşı kullanılmış; ortaçağ İspanya'sında ve 16.

Mohs sertlik ölçeğinde 1,5–2 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 3,56–3,59 g/cm³’tür.

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Shimen, Hunan, Çin; Getchell Madeni, Potosi bölgesi, Nevada, ABD; Jáchymov, Karlovy Vary, Çekya; Alşar (Allchar), Kavadarci, Kuzey Makedonya; Schneeberg, Saksonya, Almanya.

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Balya, Balıkesir.

Rengi turuncu-kırmızıdan kırmızıya uzanır; çizgi rengi (toz rengi) kırmızı-turuncudur. Hep birlikte bulunduğu orpiment ise limon sarısıdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir, bıçakla kesilebilir ve hafif kırılgandır. Parlaklığı reçinemsi ile yağımsı arasındadır; taze örnekler saydamdır. Kırmızı zinober (cıva sülfür) realgarla karıştırılabilir; zinober çok daha ağırdır ve çizgisi parlak al kırmızıdır. İkisi de zehirlidir.

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Realgar koleksiyon örneği olarak aranır; değerini rengin canlılığı, kristallerin keskinliği ve büyüklüğü, hasarsız ve ışıkla bozunmamış olması ile Çin'deki Shimen ya da ABD'deki Getchell gibi ünlü yataklardan gelmesi belirler. Işığa duyarlı olduğu için iyi korunmuş, parlak örnekler daha nadirdir ve karanlıkta saklanır. Küçük çaplı bir arsenik cevheri olarak da çıkarılmıştır; ama arsenik zehirli olduğundan kullanım alanı sınırlıdır.

Geleneksel Çin tıbbında realgarın zehirlere karşı evrensel bir panzehir olduğuna, hastalıklardan, yılanlardan ve kötü ruhlardan koruduğuna inanılırdı; evlerin çevresine realgar çözeltisi serpilirdi. Çin'de Ejderha Teknesi Festivali'nde yetişkinlerin realgar tozu katılmış sarı şarap (xionghuang şarabı) içmesi önerilir, çocukların alnına ya da göğsüne realgar bulamacıyla “kral” anlamına gelen 王 işareti çizilir ya da realgarlı bir muska taşıtılırdı; bunun onları hastalıktan ve kötülükten koruduğuna inanılırdı. Saf realgar suda zor çözünse de realgarlı şarapta çözünen arsenik miktarı yüksektir: ölçülen örneklerde litrede 70–400 mg arsenik bileşiği bulunmuştur. Arsenik, mesane, deri, karaciğer ve akciğer kanserlerinin nedenlerinden biridir; realgar bulamacı sürülen çocukların idrarında da arsenik saptanmıştır. Realgar asla suya ya da şaraba konup içilmemeli (“taş suyu”, “iksir”), ağza alınmamalı, yakılmamalı, tozu solunmamalı ve çocukların cildine sürülmemelidir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Realgar arsenik içerir; zehirli ve kanserle ilişkili bir mineraldir. Yalamayın, ağza götürmeyin, yemeyin; suya ya da şaraba koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın; ilaç, kozmetik ya da çocukların cildine sürülen bir madde olarak kullanmayın. Saf realgar suda zor çözünse de gerçek örnekler çözünen arsenik bileşikleri içerebilir ve realgar yutulmasına bağlı zehirlenmeler bildirilmiştir. Yakmayın ve ısıtmayın (arsenik ve kükürt dumanı çıkar), kırıp toz hâline getirmeyin, zımparalamayın. Uzun süre ışık gören realgar ufalanıp sarı toza dönüşür; bu tozu solumayın ve çıplak elle dokunmayın. Dokunduktan sonra elleri yıkayın. Örnekleri çocuklardan ve evcil hayvanlardan uzakta, ışık almayan kapalı bir kapta saklayın.