Mineral
Markazit
FeS₂Marcasite
Pirit ile aynı formüle sahip, ama daha açık renkli, kırılgan ve kararsız bir demir sülfür; “markazit takı”ların taşı ise çoğunlukla pirittir.
Diğer adları: Markasit
- Halk arasında: Sıradan taş
- Türkiye’de önemli
Kısaca
Markazit, demir ve kükürtten oluşan (FeS₂), soluk bronz sarısı renkli, metal parlaklığında bir mineraldir. Pirit ile aynı kimyasal formüle sahiptir ama kristal yapısı farklıdır: pirit küp sisteminde, markazit ortorombik sistemde kristalleşir. Pirite göre daha açık renkli, daha kırılgan ve nemli ortamda çok daha kararsızdır; bozunurken sülfürik asit oluşturur. Adı karışıklık yaratır: “markazit takı” diye satılan takıların taşları gerçekte genellikle pirittir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Markazit düşük sıcaklıkta ve güçlü asitli koşullarda oluşur: hem tortul ortamlarda (şeyl, kireçtaşı, düşük dereceli kömür) hem de yükselen sıcak çözeltilerin oluşturduğu damarlarda. Yanında pirit, pirotin, galen, sfalerit, fluorit, dolomit ve kalsit bulunur. İkizlenme yüzünden horoz ibiği ve mızrak ucu biçimli özgün yığışımlar yapar.
Ne işe yarar?
Markazit kendi başına bir cevher ya da değerli taş değildir; mineral koleksiyonlarında yer alır ve “markazit takı” adının kaynağıdır. Bozunmaya yatkın olduğu için müzelerde ve koleksiyonlarda nemden korunarak saklanır.
Markazit takı nedir?
“Markazit takı”, adının aksine markazitle değil, kesilmiş ve parlatılmış küçük pirit parçalarıyla yapılır; parçalar çoğunlukla gümüşe yerleştirilir. Pirit, markazitten daha kararlı ve daha az kırılgan olduğu için seçilir; markazit nemle tepkimeye girip sülfürik asit oluşturabilir. Bu takılar 18. yüzyılda elmas takılmasının kısıtlandığı yerlerde (örneğin İsviçre’de) elmasın yerini tuttu; Prens Albert’in 1861’de ölümünden sonra Kraliçe Viktorya’nın yas döneminde gösterişsiz takı arayan soylular arasında yeniden rağbet gördü.
Türkiye’de
Doğu Karadeniz’in masif sülfit yataklarında markazit az miktarda bulunur. Artvin’deki Murgul’un Çakmakkaya ve Damarköy bakır yataklarında ağ biçimli (stokvork) cevher damarcıklarında pirit ve kalkopiritin yanında az miktarda sfalerit, galen, tetrahedrit ve markazit saptanmıştır. Rize’deki Çayeli cevherinde sfalerit, kalkopirit ve piritin yanında bornit, tetrahedrit ve markazit bulunur. Sivas’ın Divriği ilçesindeki Karabaşvengi demir cevherleşmesinde ise manyetitin yanında pirit, kalkopirit, pirotin, markazit, arsenopirit, sfalerit ve galen bildirilmiştir.
Değerini ne belirler?
Markazit endüstriyel bir cevher ya da takı taşı olarak değerli değildir; bozunmaya yatkın olması kullanım alanını sınırlar. Koleksiyonda değerini kristallerin biçimi (horoz ibiği ya da mızrak ucu gibi ikizlenmiş gruplar), parlaklığı, hasarsız ve bozunmamış olması ile ünlü bir yataktan gelmesi belirler; nemden korunarak saklanan örnekler değerini korur. “Markazit takı” olarak satılan parçalarda değeri belirleyen etken taş değil, metal işçiliği, yaşı ve durumudur; çünkü taş çoğunlukla pirittir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Taze yüzeyi kalay beyazı ile soluk bronz sarısı arasındadır; pirit kadar altınsı değildir. Havayla kararır ve yanardöner bir kararma tabakası oluşturabilir.
- 2
Sertliği 6–6,5'tir (pirit ile aynı): çelik bıçakla çizilmez. Kırılgandır.
- 3
Çizgi (toz) rengi gri ya da kahverengimsi siyahtır.
- 4
Kristalleri çoğunlukla levha biçimlidir; ikizlenmeyle “horoz ibiği” ya da “mızrak ucu” biçimli yığışımlar yapar ve eğri yüzeyli kristalleri sık görülür. Pirit ise genellikle küp ya da beşgen yüzlü on iki yüzlü kristaller oluşturur.
- 5
Özgül ağırlığı (4,9) pirite (5,0) çok yakındır; bu yüzden tek başına ayırt edici değildir.
- 6
Nemli ortamda bozunur: yüzeyinde demir sülfat kabukları oluşur, çevresindeki etiketler ve örnekler aşınır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Markazit takı” diye satılan takılardaki taşlar gerçek markazit değil, kesilmiş ve parlatılmış pirittir; çünkü markazit çok kırılgandır ve nemli ortamda bozunarak sülfürik asit oluşturur. Bu ad, bilimsel tanımdan önceki çağlardan kalmadır.
- Daha ucuz “markazit” takılarda parçalar yuvaya oturtulmak yerine yapıştırılmış olabilir; benzer takılar küçük kesilmiş çelik parçalardan da yapılır.
Güvenlik
Markazit demir sülfürdür. Elle tutulması genellikle zararsızdır. Ancak nemli ortamda pirite göre çok daha çabuk bozunur: demir sülfat ve sülfürik asit oluşur; asit etiketleri, kutuları ve yakındaki sülfür örneklerini aşındırır (“pirit bozunması”). Beyazımsı-yeşilimsi bir kabukla kaplanmış örneğe çıplak elle dokunmayın; markazit örneklerini yüzde 60'ın altında nemi olan kuru bir ortamda saklayın. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Ağza götürmeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: bozunurken asit oluşur.
Yanlış bilinenler
Yanlış“Markazit takı”daki taşlar markazittir.
DoğrusuBu adla satılan takılardaki taşlar çoğunlukla kesilmiş pirittir. Gerçek markazit kırılgan ve kararsız olduğu için takıda kullanılmaz; “markazit” adı, bilimsel tanımdan önce de takılar için kullanılan eski bir addır.
YanlışMarkazit ile pirit aynı mineraldir.
Doğrusuİkisi de FeS₂ formülüne sahiptir, ama kristal yapıları farklıdır: pirit kübik, markazit ortorombik sistemde kristalleşir. Markazit daha açık renklidir, daha kırılgandır ve nemli ortamda çok daha kolay bozunur.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Mücevher satıcıları ve kristal terapi siteleri markaziti bilgelik, cesaret ve kendini ifade etmeyle ilişkilendirir.
- Aynı kaynaklar markazitin meditasyona güç kattığını ve sanatta yaratıcılığı artırdığını söyler.
Bilim ne diyor?
Markazitin bilgelik, cesaret ya da yaratıcılık verdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. “Markazit” adıyla satılan takı taşları çoğunlukla pirit olduğundan, bu iddialar çoğu zaman gerçekte pirit için de ileri sürülür. Gerçek markazit nemli ortamda bozunarak sülfürik asit oluşturur: suya konup “taş suyu” ya da “iksir” yapılmamalı, ağza alınmamalıdır.
Bunu biliyor muydun?
“Markazit” sözcüğü, kaynaklara göre Arapça ya da Mağribi kökenlidir; ortaçağın sonlarında ve erken modern dönemde bütün demir sülfürler için kullanılırdı. Bugünkü anlamıyla (ortorombik demir sülfür) 1845'te tanımlandı.
Markazit düşük sıcaklıkta ve asitli ortamlarda oluşur: laboratuvar deneylerine göre pH yaklaşık 5'in altında markazit pirite tercih edilerek çöker.
Fransa'daki Cap Blanc-Nez ve İngiltere'deki Dover çevresinde tebeşir katmanlarında markazit bulunur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Joplin, Missouri, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin markazit için ilk andığı yer; analiz örneklerinden biri Joplin'den (Jasper İlçesi) alınmıştır (koordinat kent merkezi)
- Cap Blanc-Nez, Pas-de-Calais, Fransa · Bilinen bulunuş yeriTebeşir katmanlarındaki markazit; Handbook of Mineralogy ve Vikipedi anar
- Dover, Kent, İngiltere · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy Kent'teki tebeşiri ve Folkestone ile Dover arasını sayar; Vikipedi Dover'ı anar (koordinat kent merkezi)
- Reocín Madeni, Kantabria, İspanya · Bilinen bulunuş yeriVikipedi, Reocín madenindeki “horoz ibiği” biçimli markazit oluşumlarını anar (koordinat Reocín belediyesinin merkezi)
- Freiberg, Saksonya, Almanya · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy'nin Saksonya'da markazit için andığı eski maden kenti (koordinat kent merkezi)
- Santa Eulalia, Chihuahua, Meksika · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin markazit için andığı maden bölgesi (koordinat Santa Eulalia kasabası)
- Llallagua, Potosí, Bolivya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin markazit için andığı yer (koordinat kasaba merkezi)
- Murgul, Artvin · Bilinen bulunuş yeriÇakmakkaya ve Damarköy bakır yataklarında ağ biçimli (stokvork) cevher damarcıklarında pirit ve kalkopiritin yanında az miktarda markazit bildirilmiştir (koordinat ilçe merkezi)
- Çayeli (Madenköy), Rize · Bilinen bulunuş yeriCevherin mineralojik analizinde sfalerit, kalkopirit ve piritin yanında bornit, tetrahedrit ve markazit saptanmıştır (koordinat ilçe merkezi)
- Karabaşvengi, Divriği, Sivas · Bilinen bulunuş yeriDivriği ana demir yatağının yaklaşık 5 km kuzeydoğusundaki Karabaşvengi demir cevherleşmesinde manyetitin yanında az miktarda markazit bildirilmiştir (koordinat ilçe merkezi)
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Markazit nedir?
Markazit, demir ve kükürtten oluşan (FeS₂), soluk bronz sarısı renkli, metal parlaklığında bir mineraldir. Pirit ile aynı kimyasal formüle sahiptir ama kristal yapısı farklıdır: pirit küp sisteminde, markazit ortorombik sistemde kristalleşir. Pirite göre daha açık renkli, daha kırılgan ve nemli ortamda çok daha kararsızdır; bozunurken sülfürik asit oluşturur. Adı karışıklık yaratır: “markazit takı” diye satılan takıların taşları gerçekte genellikle pirittir.
Markazit ne işe yarar?
Markazit kendi başına bir cevher ya da değerli taş değildir; mineral koleksiyonlarında yer alır ve “markazit takı” adının kaynağıdır. Bozunmaya yatkın olduğu için müzelerde ve koleksiyonlarda nemden korunarak saklanır.
Markazit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 4,88–4,89 g/cm³’tür.
Markazit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Dover, Kent, İngiltere; Freiberg, Saksonya, Almanya; Joplin, Missouri, ABD; Cap Blanc-Nez, Pas-de-Calais, Fransa; Reocín Madeni, Kantabria, İspanya.
Markazit Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Murgul, Artvin; Çayeli (Madenköy), Rize; Karabaşvengi, Divriği, Sivas.
Markazit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Taze yüzeyi kalay beyazı ile soluk bronz sarısı arasındadır; pirit kadar altınsı değildir. Havayla kararır ve yanardöner bir kararma tabakası oluşturabilir. Sertliği 6–6,5'tir (pirit ile aynı): çelik bıçakla çizilmez. Kırılgandır. Çizgi (toz) rengi gri ya da kahverengimsi siyahtır. “Markazit takı” diye satılan takılardaki taşlar gerçek markazit değil, kesilmiş ve parlatılmış pirittir; çünkü markazit çok kırılgandır ve nemli ortamda bozunarak sülfürik asit oluşturur. Bu ad, bilimsel tanımdan önceki çağlardan kalmadır.
Markazit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Markazit endüstriyel bir cevher ya da takı taşı olarak değerli değildir; bozunmaya yatkın olması kullanım alanını sınırlar. Koleksiyonda değerini kristallerin biçimi (horoz ibiği ya da mızrak ucu gibi ikizlenmiş gruplar), parlaklığı, hasarsız ve bozunmamış olması ile ünlü bir yataktan gelmesi belirler; nemden korunarak saklanan örnekler değerini korur. “Markazit takı” olarak satılan parçalarda değeri belirleyen etken taş değil, metal işçiliği, yaşı ve durumudur; çünkü taş çoğunlukla pirittir.
Markazit neye iyi gelir?
Mücevher satıcıları ve kristal terapi siteleri markaziti bilgelik, cesaret ve kendini ifade etmeyle ilişkilendirir. Aynı kaynaklar markazitin meditasyona güç kattığını ve sanatta yaratıcılığı artırdığını söyler. Markazitin bilgelik, cesaret ya da yaratıcılık verdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. “Markazit” adıyla satılan takı taşları çoğunlukla pirit olduğundan, bu iddialar çoğu zaman gerçekte pirit için de ileri sürülür. Gerçek markazit nemli ortamda bozunarak sülfürik asit oluşturur: suya konup “taş suyu” ya da “iksir” yapılmamalı, ağza alınmamalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Markazit zararlı mı?
Markazit demir sülfürdür. Elle tutulması genellikle zararsızdır. Ancak nemli ortamda pirite göre çok daha çabuk bozunur: demir sülfat ve sülfürik asit oluşur; asit etiketleri, kutuları ve yakındaki sülfür örneklerini aşındırır (“pirit bozunması”). Beyazımsı-yeşilimsi bir kabukla kaplanmış örneğe çıplak elle dokunmayın; markazit örneklerini yüzde 60'ın altında nemi olan kuru bir ortamda saklayın. Isıtmayın; tahriş edici kükürt dioksit gazı çıkar. Ağza götürmeyin; suya koyup “taş suyu” ya da “iksir” yapmayın: bozunurken asit oluşur.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Marcasite · Mineralogical Society of America
- Marcasite · Wikipedia
- Marcasite jewellery · Wikipedia
- Marcasite · Encyclopaedia Britannica
- Çakmakkaya ve Damarköy (Murgul-Artvin) Bakır Yataklarında Sıvı Kapanım, Oksijen ve Hidrojen İzotopları Jeokimyası İncelemeleri (A. Gökçe) · Türkiye Jeoloji Bülteni 44(2), 2001
- Rize-Çayeli-Madenköy Bakır-Çinko-Kurşun Kompleks Sülfürlü Cevherinin Flotasyonla Zenginleştirilmesinde Yeni Bir Yöntem: SO2-Sıcak Flotasyon (H. Uzun, B. Çevirmen) · Maden Mühendisleri Odası arşivi (maden.org.tr)
- Murmano Granitoidi'nin (Divriği-Sivas) Kuzeyindeki Karabaşvengi Demir Cevherleşmesi ve Divriği Demir Yataklarının Kökeninin İrdelenmesi (A. R. Çolakoğlu, T. Arıkal, U. Akın) · 56. Türkiye Jeoloji Kurultayı bildiri özü (Maden Yatakları oturumu)
- Joplin, Missouri · Wikipedia
- Cap Blanc-Nez · Wikipedia
- Dover · Wikipedia
- Reocín · Wikipedia
- Freiberg · Wikipedia
- Santa Eulalia, Chihuahua · Wikipedia
- Llallagua · Wikipedia
- Murgul · Wikipedia
- Divriği · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.