Doğal Taşlar

Mineral

Elmas

CDiamond

Saf karbondan oluşan, bilinen en sert doğal mineral: yerin yaklaşık 150–200 km derininde oluşup volkanik patlamalarla yüzeye taşınır.

Diğer adları: Pırlanta (yuvarlak, briyant kesimli elmas)

  • Değerli taş
  • Endüstriyel
  • Mohs ölçeği minerali
Fotoğraf: DGPC/ADF Luísa Oliveira · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Elmas, tıpkı kalem ucundaki grafit gibi tamamen karbondan oluşur; farkı, atomlarının çok sıkı ve düzenli bir kristal yapıda dizilmesidir. Bu yapı onu bilinen en sert doğal mineral yapar. Doğal elmasların çoğu bir milyar yıldan daha yaşlıdır.

Nasıl oluşur?

Doğal elmasların çoğu yerin yaklaşık 150–200 km derinliğinde, kıtaların altındaki eski ve kalın manto köklerinde, çok yüksek basınç ve sıcaklıkta oluşur. Yüzeye, kimberlit ve lamproit adı verilen ender ve çok hızlı volkanik patlamalarla taşınırlar. Elmaslar çok yaşlıdır: çoğunun yaşı 1 milyar yılı aşar, tarihlendirilen en yaşlıları ise yaklaşık 3,5 milyar yıllıktır. Başlıca üretici ülkeler arasında Rusya, Botsvana, Kanada, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Angola ve Güney Afrika vardır.

Ne işe yarar?

Elmasın sertliği onu kesme, delme, taşlama ve parlatma için eşsiz kılar; endüstride kullanılan elmasların büyük çoğunluğu bugün laboratuvarda üretilir. Isıyı çok iyi iletmesi nedeniyle bazı elektronik ve optik uygulamalarda da kullanılır.

Değerini ne belirler?

Değerli taş elmaslar “4C” ile değerlendirilir: renk (color), berraklık (clarity), kesim (cut) ve karat ağırlığı (carat). Renksize en yakın taşlar en çok aranır; belirgin pembe, mavi veya yeşil renkli nadir “fantezi renkli” elmaslar ise ayrı bir kategoridir. Bir karat 0,2 gramdır. Laboratuvarda üretilmiş elmaslar da aynı ölçütlerle derecelendirilir, ancak raporlarında kökenleri açıkça belirtilir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Çok parlaktır (elmas parlaklığı) ve ışığı renklere ayırarak güçlü bir “ateş” gösterir; ancak birçok taklit de bunu yapabilir.

  2. 2

    Mohs ölçeğinde 10'dur ve her şeyi çizer. Yine de dört yönde mükemmel dilinimi olduğundan sert bir darbeyle yarılabilir; çizme veya çekiçle vurma testi yapmayın.

  3. 3

    Evde yapılan “buğu” ya da “gazete okuma” testleri güvenilir değildir. Isı iletkenliğini ölçen “elmas test cihazları” da moissaniti elmastan ayıramayabilir.

  4. 4

    Doğal, laboratuvarda üretilmiş ve işlem görmüş elması ayırmak ancak gelişmiş cihazlara sahip bir gemoloji laboratuvarında mümkündür. Kuşağına lazerle numara yazılmış taşlar, laboratuvar raporundaki numarayla karşılaştırılabilir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Laboratuvarda üretilmiş elmas (HPHT ve CVD yöntemleri) kimyasal ve fiziksel olarak gerçek elmastır, taklit değildir; ancak doğal elmas olarak satılamaz ve açıkça belirtilmelidir.
  • Kübik zirkonya: Kuyumcularda çoğu zaman “zirkon taşı” diye anılır, ama doğal zirkon mineraliyle karıştırılmamalıdır. Elmastan belirgin biçimde ağır ve daha yumuşaktır.
  • Moissanit (silisyum karbür): Elmasa çok benzer ve ısı iletkenliği testlerini atlatabilir. Çift kırıcı olduğundan büyüteçle bakıldığında arka faset kenarları çift görünebilir.
  • İşlemler: Çatlakların camla doldurulması, lazerle delme ya da yüksek basınç ve sıcaklıkla (HPHT) veya ışınlamayla renk değiştirme; tümü satıcı tarafından açıklanmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

Elmas, bilinen maddeler arasında ısıyı en iyi iletenlerdendir; bu yüzden ele soğuk gelir ve “elmas test cihazları” bu özellikten yararlanır.

Türkçedeki “pırlanta” ayrı bir taş değildir: çok fasetli, yuvarlak briyant kesimle işlenmiş elmasa verilen addır.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Kimberley, Kuzey Kap, Güney Afrika · Tarihî kaynakElle kazılmış dev çukur “Big Hole”; madencilik 1914’te sona erdi. Kimberlit kayacı adını bu kentten alır
  • Jwaneng, Botsvana · Önemli yatakOrapa ile birlikte Botsvana’nın en önemli elmas madenlerinden
  • Mirni, Yakutistan (Saha), Rusya · Önemli yatakMir kimberlit borusunun dev açık ocağı; Yakutistan dünyanın başlıca elmas bölgelerindendir
  • Argyle, Batı Avustralya · Tarihî kaynakLamproit içinde; pembe elmaslarıyla ünlüydü, 2020’de kapandı
  • Lac de Gras, Kuzeybatı Toprakları, Kanada · Bilinen bulunuş yeriEkati ve Diavik madenleri; Diavik Mart 2026’da üretimi durdurdu

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Diamond · Mineralogical Society of America
  2. Diamonds from the Deep: How Do Diamonds Form in the Deep Earth? · GIA, Gems & Gemology, 2018
  3. Diamond Description (Gem Encyclopedia) · GIA

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Varyete

Safir

Kırmızı dışında hemen her renkte olabilen korindon; en ünlüsü, demir ve titanyumun maviye boyadığı safirdir.

Varyete

Yakut

Kromun kırmızıya boyadığı korindon: morötesi ışık altında kızıl ışıldayabilen, dünyanın en ünlü değerli taşlarından biri.

Varyete

Zümrüt

Krom ve vanadyumun yeşile boyadığı beril: içi neredeyse her zaman kapanımlarla dolu, dünyanın en ünlü yeşil değerli taşı.