Kayaç

Kömür

Coal

Taşlaşmış bataklık ormanları: Sanayi Devrimi'ni başlatan, bugün de elektrik ve çelik üretiminde yakılan yanıcı kayaç.

Diğer adları: Kara elmas

  • Halk arasında: Maden ve hammadde
Fotoğraf: Amcyrus2012 · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kömür, milyonlarca yıl önce bataklıklarda biriken bitki kalıntılarının gömülüp ısı ve basınç altında sıkışmasıyla oluşan, yanabilen siyah ya da kahverengi bir kayaçtır. Bir mineral değildir; belirli bir kimyasal formülü ve kristal yapısı yoktur, bitkilerden gelen organik maddeden oluşur. Yakıldığında çok enerji verir, ama havayı kirletir ve iklim değişikliğine yol açan karbondioksit salar.

Görseller

Nasıl oluşur?

Kömürün hikâyesi sıcak ve nemli bataklık ormanlarında başlar. Ölen ağaç ve bitkiler, oksijeni az olan bataklık suyunda tam çürümeden birikir ve turba oluşturur. Turba, üstüne gelen tortullarla gömüldükçe sıkışır, suyunu ve gazlarını kaybeder, karbon oranı artar. Bu sürece kömürleşme denir: Turba önce linyite, daha derin ve sıcak koşullarda sırasıyla alt bitümlü kömüre, bitümlü kömüre ve en sonunda antrasite dönüşür. Kömürleşme derecesi yükseldikçe kömür sertleşir, parlaklaşır ve yandığında daha çok ısı verir.

Ne işe yarar?

  • Elektrik: Dünyada kömürün büyük bölümü termik santrallerde yakılır.
  • Çelik: Bazı bitümlü kömürlerden üretilen kok, demir cevherinin yüksek fırında eritilmesinde kullanılır.
  • Isınma: Pek çok evde ve kentte hâlâ yakıt olarak kullanılır.

Kömür yanarken karbondioksit, kükürt dioksit ve ince toz yayar; bu yüzden hava kirliliğinin ve iklim değişikliğinin başlıca nedenlerinden biridir.

Türkiye’de kömür

Türkiye’de taşkömürü yalnızca Karadeniz kıyısındaki Zonguldak havzasından çıkarılır. Çıkarılan kömürün büyük çoğunluğu ise linyittir; en büyük linyit havzası Kahramanmaraş’taki Afşin-Elbistan’dır. Türkiye linyitlerinin çoğunun ısıl değeri düşük olduğundan büyük bölümü termik santrallerde yakılır.

Değerini ne belirler?

Kömürün değerini öncelikle ısıl değeri belirler: Kömürleşme derecesi yükseldikçe, linyitten antrasite doğru, yandığında verdiği ısı artar. Kül, kükürt ve nem oranı düştükçe değeri yükselir; kok yapımına elverişli bitümlü kömürler, yalnızca santrallerde yakılan kömürlerden ayrı ve aranan bir sınıf oluşturur. Damarın kalınlığı ve derinliği, işletme maliyeti, santrale ya da limana uzaklık ve iklim politikalarının talebi azaltması da belirleyicidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Siyah ya da koyu kahverengidir ve boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir.

  2. 2

    Sırsız porselene sürüldüğünde siyah ya da kahverengi iz bırakır; birçok türü elleri karartır.

  3. 3

    Çoğu türünde parlak ve mat bantlar ardalanır; linyitte bazen odun dokusu seçilebilir.

  4. 4

    Yanar ve yanarken duman ile kendine özgü bir koku çıkarır. Antrasit diğer türlerden daha parlak ve serttir, eli pek kirletmez.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Mangalda kullanılan odun kömürü jeolojik anlamda kömür değildir; odunun havasız ortamda yakılmasıyla üretilir.
  • Kok, taşkömürünün havasız ortamda ısıtılmasıyla üretilen yapay bir yakıttır; gözenekli ve gümüşi gri renklidir.
  • Takılarda kullanılan jet ve Erzurum'un Oltu taşı da kömürleşmiş odundan oluşur, ama sıradan kömürden çok daha sıkı dokuludur ve cila alır. Siyah plastik ve cam bu taşları taklit edebilir.

Güvenlik

Kömür madenciliği tehlikeli bir iştir: Madenlerde birikebilen metan gazı (grizu) patlamalara, uzun süre solunan kömür tozu ise pnömokonyoz (“kara akciğer”) adı verilen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Evlerde kömür sobası kullanılırken iyi havalandırma şarttır: Tam yanmayan kömür, kokusuz ve öldürücü karbonmonoksit gazı üretir.

Yanlış bilinenler

  • YanlışElmas, kömürün yerin derinliklerinde sıkışmasıyla oluşur.

    DoğrusuDoğal elmaslar yerin yaklaşık 150 kilometre ve daha derininde, mantoda oluşur; kömür damarları ise nadiren birkaç kilometreden derine gömülür. Ayrıca elmasların çoğu, kömürü oluşturan kara bitkileri ortaya çıkmadan çok önce oluşmuştur.

  • YanlışSoba kokusu duyulmuyorsa karbonmonoksit tehlikesi de yoktur.

    DoğrusuKömür tam yanmadığında oluşan karbonmonoksit renksiz ve kokusuz bir gazdır ve hiçbir uyarı vermeden öldürebilir. Bu yüzden yatmadan önce sobaya kömür eklenmemeli, bacalar düzenli temizlenmeli ve oda havalandırılmalıdır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Düşük: sembolik inanış

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

  • İskoçya'da ve Kuzey İngiltere'de yeni yılda eve ilk giren konuğun (“first-foot”) getirdiği bir parça kömürün, evin yıl boyunca sıcak kalacağını simgelediğine ve şans getirdiğine inanılır.

Bilim ne diyor?

Bir parça kömürün eve şans getirdiğine dair bir kanıt yoktur; gelenek, kömürün evleri ısıtan başlıca yakıt olduğu dönemlerin bir simgesidir. Kömürün kendisinin sağlığa bir yararı yoktur; tozu uzun süre solunduğunda “kara akciğer” denen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir.

Bunu biliyor muydun?

Karbonifer Dönemi adını, pek çok büyük kömür yatağı içeren katmanlarından alır; sözcük Latincede “kömür taşıyan” anlamına gelir.

Kanada'daki Joggins Fosil Kayalıkları'nda, kömür katmanları arasında yaklaşık 300 milyon yıl önceki bataklık ormanlarından kalma, dik duran fosil ağaç gövdeleri görülebilir.

Belgeseller

YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.

Zonguldak, Kara Sevda - Al Jazeera Türk BelgeselAl Jazeera Turk · Türkçe · YouTube’da izle ↗
Our Entire Society is Built on a Geological FlukeSciShow · İngilizce · YouTube’da izle ↗
Why almost all coal was made at the same timeSteve Mould · İngilizce · YouTube’da izle ↗

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Zonguldak taşkömürü havzası · Önemli yatakEreğli ile Amasra arasındaki havza, Türkiye'de taşkömürü çıkarılan tek bölgedir. Jeolojik yapısı çok karmaşık olduğundan üretim yeraltında ve büyük ölçüde emek yoğun yapılır.
  • Afşin-Elbistan, Kahramanmaraş · Önemli yatakTürkiye'nin en büyük linyit havzası; düşük ısıl değerli linyiti büyük ölçüde termik santrallerde yakılır.
  • Zollverein, Essen, Almanya · Tarihî kaynakRuhr havzasındaki eski kömür madeni ve kok fabrikası kompleksi; 2001'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Joggins Fosil Kayalıkları, Nova Scotia, Kanada · Bilinen bulunuş yeriKarbonifer Dönemi'ne ait kömür katmanları ve aralarında dik duran fosil ağaç gövdeleriyle “Kömür Çağı”nın bataklık ormanlarını gösterir; 2008'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Shanxi (Şansi), Çin · Önemli yatakÇin'in toplam kömür rezervinin yaklaşık üçte biri bu eyalettedir. Çin, dünya kömürünün neredeyse yarısını çıkarır.
  • Jharia kömür havzası, Jharkhand, Hindistan · Önemli yatakHindistan'ın en büyük kömür rezervi; havzada en az 1916'dan beri süren bir kömür damarı yangını vardır.
  • Powder River Havzası, Wyoming ve Montana, ABD · Önemli yatakABD'nin en büyük kömür üretim bölgesi; ülkenin en verimli iki açık ocağını barındırır.
  • Bowen Havzası, Queensland, Avustralya · Önemli yatakAvustralya'nın en büyük kömür rezervleri burada; Queensland'de bilinen işletilebilir birinci sınıf kok kömürünün hemen hepsi bu havzadadır.
  • Kuznetsk Havzası (Kuzbass), Sibirya, Rusya · Önemli yatakGüneybatı Sibirya'da, Rusya'nın en büyük kömür madenciliği bölgelerinden biri; yaklaşık 26.000 kilometrekarelik bir alana yayılır.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kömür nedir?

Kömür, milyonlarca yıl önce bataklıklarda biriken bitki kalıntılarının gömülüp ısı ve basınç altında sıkışmasıyla oluşan, yanabilen siyah ya da kahverengi bir kayaçtır. Bir mineral değildir; belirli bir kimyasal formülü ve kristal yapısı yoktur, bitkilerden gelen organik maddeden oluşur. Yakıldığında çok enerji verir, ama havayı kirletir ve iklim değişikliğine yol açan karbondioksit salar.

Kömür ile elmas aynı maddeden mi? Elmas kömürden mi oluşur?

İkisi de büyük ölçüde karbondur, ama elmas kömürden oluşmaz. Kömür, bitki kalıntılarının gömülüp ısınmasıyla oluşan tortul bir kayaçtır ve kömür damarları nadiren birkaç kilometreden derine iner. Elmaslar ise yerin yaklaşık 150–200 kilometre derinliğinde, mantoda oluşur; çoğu, kömürü oluşturan kara bitkileri ortaya çıkmadan çok önce oluşmuştur.

Kömür ne işe yarar?

Elektrik: Dünyada kömürün büyük bölümü termik santrallerde yakılır. Çelik: Bazı bitümlü kömürlerden üretilen kok, demir cevherinin yüksek fırında eritilmesinde kullanılır. Isınma: Pek çok evde ve kentte hâlâ yakıt olarak kullanılır. Kömür yanarken karbondioksit, kükürt dioksit ve ince toz yayar; bu yüzden hava kirliliğinin ve iklim değişikliğinin başlıca nedenlerinden biridir.

Kömür ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 1–3 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 1,2–1,8 g/cm³’tür.

Kömür nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Zonguldak taşkömürü havzası; Afşin-Elbistan, Kahramanmaraş; Shanxi (Şansi), Çin; Jharia kömür havzası, Jharkhand, Hindistan; Powder River Havzası, Wyoming ve Montana, ABD.

Kömür Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Zonguldak taşkömürü havzası; Afşin-Elbistan, Kahramanmaraş.

Kömür gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Siyah ya da koyu kahverengidir ve boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir. Sırsız porselene sürüldüğünde siyah ya da kahverengi iz bırakır; birçok türü elleri karartır. Çoğu türünde parlak ve mat bantlar ardalanır; linyitte bazen odun dokusu seçilebilir. Mangalda kullanılan odun kömürü jeolojik anlamda kömür değildir; odunun havasız ortamda yakılmasıyla üretilir.

Kömür değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Kömürün değerini öncelikle ısıl değeri belirler: Kömürleşme derecesi yükseldikçe, linyitten antrasite doğru, yandığında verdiği ısı artar. Kül, kükürt ve nem oranı düştükçe değeri yükselir; kok yapımına elverişli bitümlü kömürler, yalnızca santrallerde yakılan kömürlerden ayrı ve aranan bir sınıf oluşturur. Damarın kalınlığı ve derinliği, işletme maliyeti, santrale ya da limana uzaklık ve iklim politikalarının talebi azaltması da belirleyicidir.

Kömür neye iyi gelir?

İskoçya'da ve Kuzey İngiltere'de yeni yılda eve ilk giren konuğun (“first-foot”) getirdiği bir parça kömürün, evin yıl boyunca sıcak kalacağını simgelediğine ve şans getirdiğine inanılır. Bir parça kömürün eve şans getirdiğine dair bir kanıt yoktur; gelenek, kömürün evleri ısıtan başlıca yakıt olduğu dönemlerin bir simgesidir. Kömürün kendisinin sağlığa bir yararı yoktur; tozu uzun süre solunduğunda “kara akciğer” denen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Kömür zararlı mı?

Kömür madenciliği tehlikeli bir iştir: Madenlerde birikebilen metan gazı (grizu) patlamalara, uzun süre solunan kömür tozu ise pnömokonyoz (“kara akciğer”) adı verilen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Evlerde kömür sobası kullanılırken iyi havalandırma şarttır: Tam yanmayan kömür, kokusuz ve öldürücü karbonmonoksit gazı üretir.

Kaynaklar

  1. Coal · Encyclopaedia Britannica
  2. Country profiles: Türkiye · EURACOAL
  3. Kömür Arama Araştırmaları · MTA Genel Müdürlüğü
  4. Coal Resource Classification System of the U.S. Geological Survey (Circular 891), Table 2 · U.S. Geological Survey, 1983
  5. Zollverein Coal Mine Industrial Complex in Essen · UNESCO World Heritage Centre
  6. Joggins Fossil Cliffs · UNESCO World Heritage Centre
  7. Anthracite · Wikipedia
  8. Diamonds from Coal? (H. M. King) · Geology.com
  9. Carbon Monoxide Poisoning Basics · U.S. Centers for Disease Control and Prevention
  10. First-foot · Wikipedia
  11. Coal · Wikipedia
  12. Shanxi · Wikipedia
  13. Jharia coalfield · Wikipedia
  14. Powder River Basin · Wikipedia
  15. Bowen Basin · Wikipedia
  16. Kuznetsk Basin · Wikipedia

Dış bağlantılar

İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir

Aynı basamaktaki taşlar

Çerez politikası