Doğal Taşlar

Kayaç

Kömür

Coal

Taşlaşmış bataklık ormanları: Sanayi Devrimi'ni başlatan, bugün de elektrik ve çelik üretiminde yakılan yanıcı kayaç.

  • Endüstriyel
  • Türkiye’de önemli
Fotoğraf: Amcyrus2012 · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kömür, milyonlarca yıl önce bataklıklarda biriken bitki kalıntılarının gömülüp ısı ve basınç altında sıkışmasıyla oluşan, yanabilen siyah ya da kahverengi bir kayaçtır. Bir mineral değildir; belirli bir kimyasal formülü ve kristal yapısı yoktur, bitkilerden gelen organik maddeden oluşur. Yakıldığında çok enerji verir, ama havayı kirletir ve iklim değişikliğine yol açan karbondioksit salar.

Nasıl oluşur?

Kömürün hikâyesi sıcak ve nemli bataklık ormanlarında başlar. Ölen ağaç ve bitkiler, oksijeni az olan bataklık suyunda tam çürümeden birikir ve turba oluşturur. Turba, üstüne gelen tortullarla gömüldükçe sıkışır, suyunu ve gazlarını kaybeder, karbon oranı artar. Bu sürece kömürleşme denir: Turba önce linyite, daha derin ve sıcak koşullarda sırasıyla alt bitümlü kömüre, bitümlü kömüre ve en sonunda antrasite dönüşür. Kömürleşme derecesi yükseldikçe kömür sertleşir, parlaklaşır ve yandığında daha çok ısı verir.

Ne işe yarar?

  • Elektrik: Dünyada kömürün büyük bölümü termik santrallerde yakılır.
  • Çelik: Bazı bitümlü kömürlerden üretilen kok, demir cevherinin yüksek fırında eritilmesinde kullanılır.
  • Isınma: Pek çok evde ve kentte hâlâ yakıt olarak kullanılır.

Kömür yanarken karbondioksit, kükürt dioksit ve ince toz yayar; bu yüzden hava kirliliğinin ve iklim değişikliğinin başlıca nedenlerinden biridir.

Türkiye’de kömür

Türkiye’de taşkömürü yalnızca Karadeniz kıyısındaki Zonguldak havzasından çıkarılır. Çıkarılan kömürün büyük çoğunluğu ise linyittir; en büyük linyit havzası Kahramanmaraş’taki Afşin-Elbistan’dır. Türkiye linyitlerinin çoğunun ısıl değeri düşük olduğundan büyük bölümü termik santrallerde yakılır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Siyah ya da koyu kahverengidir ve boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir.

  2. 2

    Sırsız porselene sürüldüğünde siyah ya da kahverengi iz bırakır; birçok türü elleri karartır.

  3. 3

    Çoğu türünde parlak ve mat bantlar ardalanır; linyitte bazen odun dokusu seçilebilir.

  4. 4

    Yanar ve yanarken duman ile kendine özgü bir koku çıkarır. Antrasit diğer türlerden daha parlak ve serttir, eli pek kirletmez.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Mangalda kullanılan odun kömürü jeolojik anlamda kömür değildir; odunun havasız ortamda yakılmasıyla üretilir.
  • Kok, taşkömürünün havasız ortamda ısıtılmasıyla üretilen yapay bir yakıttır; gözenekli ve gümüşi gri renklidir.
  • Takılarda kullanılan jet ve Erzurum'un Oltu taşı da kömürleşmiş odundan oluşur, ama sıradan kömürden çok daha sıkı dokuludur ve cila alır. Siyah plastik ve cam bu taşları taklit edebilir.

Güvenlik

Kömür madenciliği tehlikeli bir iştir: Madenlerde birikebilen metan gazı (grizu) patlamalara, uzun süre solunan kömür tozu ise pnömokonyoz (“kara akciğer”) adı verilen kalıcı bir akciğer hastalığına yol açabilir. Evlerde kömür sobası kullanılırken iyi havalandırma şarttır: Tam yanmayan kömür, kokusuz ve öldürücü karbonmonoksit gazı üretir.

Bunu biliyor muydun?

Karbonifer Dönemi adını, pek çok büyük kömür yatağı içeren katmanlarından alır; sözcük Latincede “kömür taşıyan” anlamına gelir.

Kanada'daki Joggins Fosil Kayalıkları'nda, kömür katmanları arasında yaklaşık 300 milyon yıl önceki bataklık ormanlarından kalma, dik duran fosil ağaç gövdeleri görülebilir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Zonguldak taşkömürü havzası · Önemli yatakEreğli ile Amasra arasındaki havza, Türkiye'de taşkömürü çıkarılan tek bölgedir. Jeolojik yapısı çok karmaşık olduğundan üretim yeraltında ve büyük ölçüde emek yoğun yapılır.
  • Afşin-Elbistan, Kahramanmaraş · Önemli yatakTürkiye'nin en büyük linyit havzası; düşük ısıl değerli linyiti büyük ölçüde termik santrallerde yakılır.
  • Zollverein, Essen, Almanya · Tarihî kaynakRuhr havzasındaki eski kömür madeni ve kok fabrikası kompleksi; 2001'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.
  • Joggins Fosil Kayalıkları, Nova Scotia, Kanada · Bilinen bulunuş yeriKarbonifer Dönemi'ne ait kömür katmanları ve aralarında dik duran fosil ağaç gövdeleriyle “Kömür Çağı”nın bataklık ormanlarını gösterir; 2008'de UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girmiştir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Coal · Encyclopaedia Britannica
  2. Country profiles: Türkiye · EURACOAL
  3. Kömür Arama Araştırmaları · MTA Genel Müdürlüğü
  4. Coal Resource Classification System of the U.S. Geological Survey (Circular 891), Table 2 · U.S. Geological Survey, 1983
  5. Zollverein Coal Mine Industrial Complex in Essen · UNESCO World Heritage Centre
  6. Joggins Fossil Cliffs · UNESCO World Heritage Centre

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Kayaç

Andezit

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Kayaç

Bazalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

Mineral

Biyotit

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.