Mineral

Sillimanit

Al₂SiO₅Sillimanite

Yüksek sıcaklığın damgası olan, ince iğneli ya da lifli mineral; adını Amerikalı kimyager Benjamin Silliman'dan alır.

Diğer adları: Fibrolit (lifli çeşidi)

Halk arasında: Yarı değerli taş
Değerli taş
Endüstriyel
Türkiye’de önemli

Fotoğraf: Unknown author · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Sillimanit, kiyanit ve andaluzitle aynı Al₂SiO₅ formülüne sahip üç mineralden, yüksek sıcaklıkta kararlı olanıdır. Genellikle ince iğneler ya da lif demetleri (fibrolit) hâlinde, yüksek dereceli metamorfik şist ve gnayslarda bulunur. Bir kayaçta sillimanit görülmesi, kayacın çok yüksek sıcaklıklara ulaştığını gösterir. Nadiren renkli ve saydam kristalleri kesilip taş yapılır.

Görseller

Sillimanit örneği (2) — Fotoğraf: Didier Descouens · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Sillimanit, killi kayaçların yüksek sıcaklıkta dönüştüğü yüksek dereceli metamorfizmada oluşur; şist, gnays ve hornfelste, daha seyrek olarak pegmatitlerde bulunur. Aşınan kayaçlardan kırıntı mineral olarak da yer alabilir. Çok ince lifli kümeleri (fibrolit) kayaçta kıvrılmış lif demetleri gibi görünür. Jeologlar için sillimanit, yüksek sıcaklığın ama değişken basıncın göstergesidir (indeks mineral).

Ne işe yarar?

Ateşe dayanıklı malzeme: Doğal sillimanit, yüksek alüminalı (yaklaşık yüzde 55–60 alümina) refrakter tuğlaların yapımında kullanılmıştır; ancak bu alanda çoğunlukla andaluzit ve kiyanit ona yerini bırakmıştır.
Değerli taş: Sri Lanka gibi yörelerden gelen renkli ve saydam kristaller kesilerek koleksiyon taşı yapılır.
Bilimsel: Bir kayaçta sillimanit bulunması, kayacın yüksek sıcaklığa ulaştığını gösterir.

Türkiye’de

Eskişehir’in Sivrihisar yöresinde sillimanit, andaluzit ve kiyanitle birlikte bulunur: metamorfizma ilerlerken üç alüminyum silikat minerali birbirinin ardından oluşmuştur. Bu yöre, üçlü noktaya yakın koşullardaki bu art arda oluşumu inceleyen bir bilimsel çalışmaya konu olmuştur.

Değerini ne belirler?

Kesilmiş sillimanitin değerini rengi (mavi, yeşil, beyaz ve kahverengi tonlar), saydamlığı, temizliği ve kesim kalitesi belirler; çok nadir bulunur ve mükemmel dilinimi nedeniyle kesimi zordur. Sanayide değeri alüminyum oksit oranına ve saflığına bağlıdır; ancak ateşe dayanıklı malzemelerdeki yerini büyük ölçüde andaluzit ve kiyanit almıştır. Koleksiyonda iyi biçimli, hasarsız kristal ve lif demetleri aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
İnce, uzun iğneler, çizgili prizmalar ya da kıvrılmış lif demetleri (fibrolit); kristal kesitleri kareye yakındır.
2
Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Tek yönde mükemmel dilinimi vardır; kırılması düzensiz ve kıymıklıdır.
3
Renksiz, beyaz ya da gridir; bazen kahverengi, sarı, yeşilimsi ya da mavimsi renkler alır. Parlaklığı camsı ile hafif elmassı arası, bazen ipeksidir.
4
Yüksek dereceli şist, gnays ve hornfelste granat, biyotit, kordiyerit, potasyum feldispat ve kuvarsla birlikte bulunur; aynı bölgede andaluzit ve kiyanit de görülebilir.

Yanlış bilinenler

YanlışSillimanit, kiyanit ve andaluzitin başka bir adıdır.
DoğrusuÜçü aynı formüle sahiptir ama farklı kristal yapılara, yani ayrı minerallere dönüşmüştür: sillimanit ve andaluzit ortorombik, kiyanit trikliniktir. Sillimanit, bu üçünün en yüksek sıcaklıkta kararlı olanıdır.

Bunu biliyor muydun?

Adı, Amerikalı kimyager Benjamin Silliman'dan (1779–1864) gelir; mineral ilk kez 1824'te Connecticut'ın Chester kasabasında tanımlanmıştır.

Delaware eyaleti 1977'de sillimaniti resmî eyalet minerali ilan etmiştir.

“Fibrolit” adı, mineralin ince bir mikroskop kesitinde ya da çıplak gözle bile birbirine dolanmış bir lif demetine benzemesinden gelir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Chester, Connecticut, ABD · Tip lokaliteMineral 1824'te burada tanımlanmıştır
Brandywine Springs, Delaware, ABD · Bilinen bulunuş yeriDelaware 1977'de sillimaniti eyalet minerali ilan etmiştir
Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka · Bilinen bulunuş yeriSri Lanka'nın Okkampitiya, Ratnapura, Deniyaya ve Balangoda yörelerinden değerli taş kalitesinde sillimanit kristalleri çıkar
Bodenmais, Bavyera, Almanya · Bilinen bulunuş yeri
Pontgibaud, Auvergne, Fransa · Bilinen bulunuş yeri
Enderby Toprağı, Doğu Antarktika · Bilinen bulunuş yeriChristmas Point yöresi
Sivrihisar, Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriSillimanitin andaluzit ve kiyanitle art arda oluştuğu yöre; nokta Sivrihisar yöresini gösterir

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Sillimanit nedir?

Sillimanit ne işe yarar?

Ateşe dayanıklı malzeme: Doğal sillimanit, yüksek alüminalı (yaklaşık yüzde 55–60 alümina) refrakter tuğlaların yapımında kullanılmıştır; ancak bu alanda çoğunlukla andaluzit ve kiyanit ona yerini bırakmıştır. Değerli taş: Sri Lanka gibi yörelerden gelen renkli ve saydam kristaller kesilerek koleksiyon taşı yapılır. Bilimsel: Bir kayaçta sillimanit bulunması, kayacın yüksek sıcaklığa ulaştığını gösterir.

Sillimanit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 6,5–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 3,23–3,24 g/cm³’tür.

Sillimanit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Chester, Connecticut, ABD; Brandywine Springs, Delaware, ABD; Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka; Bodenmais, Bavyera, Almanya; Pontgibaud, Auvergne, Fransa.

Sillimanit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sivrihisar, Eskişehir.

Sillimanit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

İnce, uzun iğneler, çizgili prizmalar ya da kıvrılmış lif demetleri (fibrolit); kristal kesitleri kareye yakındır. Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Tek yönde mükemmel dilinimi vardır; kırılması düzensiz ve kıymıklıdır. Renksiz, beyaz ya da gridir; bazen kahverengi, sarı, yeşilimsi ya da mavimsi renkler alır. Parlaklığı camsı ile hafif elmassı arası, bazen ipeksidir.

Sillimanit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Kesilmiş sillimanitin değerini rengi (mavi, yeşil, beyaz ve kahverengi tonlar), saydamlığı, temizliği ve kesim kalitesi belirler; çok nadir bulunur ve mükemmel dilinimi nedeniyle kesimi zordur. Sanayide değeri alüminyum oksit oranına ve saflığına bağlıdır; ancak ateşe dayanıklı malzemelerdeki yerini büyük ölçüde andaluzit ve kiyanit almıştır. Koleksiyonda iyi biçimli, hasarsız kristal ve lif demetleri aranır.