Mineral

Havlit

Ca₂B₅SiO₉(OH)₅Howlite

Beyaz zemini gri-siyah örümcek ağı damarlarıyla tanınan bor minerali; çok kolay boyandığı için sık sık turkuaz taklidi olarak satılır.

Halk arasında: Yarı değerli taş
Süs taşı
Değerli taş

Fotoğraf: Ra'ike · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Havlit, kalsiyum, bor ve silisyum içeren bir bor mineralidir. Çoğunlukla karnabahara benzeyen, beyaz ve ince gri ya da siyah damarlı yumrular (nodüller) hâlinde bulunur. Gözenekli olduğu için boyayı kolayca emer; mavi boyanıp turkuaz diye sunulan taşlar çoğunlukla havlittir. Doğal hâlinde ise beyaz bir süs taşıdır.

Görseller

Mavi boyanmış ve “turquenite” adıyla satılan havlitFotoğraf: Didier Descouens · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Havlit, kuruyan göllerde ve denizlerde oluşan evaporit katmanlarında, öteki bor mineralleriyle birlikte bulunur. Kolemanit, uleksit ve bakeritle komşudur; çoğunlukla jips katmanlarının içinde, karnabahar biçimli yumrular hâlinde görülür. Düzgün kristaller ise çok nadirdir.

Ne işe yarar?

Süs taşı: Küçük oymalar, boncuklar, kolye uçları ve başka takı parçaları yapılır. Beyaz, damarlı yüzeyi hoş göründüğü için doğal rengiyle de kullanılır.
Turkuaz yerine: Doğal ya da boyanmış hâliyle, turkuaza benzer takılar yapmakta kullanılır. Beyaz turkuaz çeşitleri çok yumuşak olduğundan sağlamlaştırılması gerekir; bu yüzden bu tür takılarda havlit daha çok tercih edilir.

Türkiye’de

Havlit Türkiye’de Balıkesir’in Susurluk ilçesinin yaklaşık 8 km güneyindeki Sultançayır borat yatağında bilinir. Gündoğan ve Helvacı’nın (1993) çalışmasına göre burada, Orta–Üst Miyosen yaşlı kumlu kiltaşı biriminin içindeki 10–15 metre kalınlığında boratlı jips katmanlarında, pandermit (bugünkü adıyla presit) ile birlikte havlit yumruları bulunur. Yumruların çapı 7 cm’yi geçmez; dış yüzeyleri karnabahar gibi girintili çıkıntılı, iç kısımları yoğun ve mat beyazdır. Ortalama bor oksit (B₂O₃) oranı yaklaşık %40,7 olarak ölçülmüştür. Yatağın büyük bir bölümü 1865–1955 arasında Fransız ve İngiliz şirketlerince işletilmiştir.

Değerini ne belirler?

Havlit bol bulunan, ucuz bir süs taşıdır. Değerini beyazlığı, damarlarının deseni ve çatlaksız, düzgün cila alması belirler. Gözenekli olduğundan çok kolay boyanır; boyalı taşın boyalı olduğunun söylenmesi gerekir ve bu taş turkuazın yerini tutmaz. Havlitin turkuaz diye satılması durumunda alıcı aldatılmış olur.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Doğal havlit beyaz ve matçadır; gri ya da siyah damarları örümcek ağı gibi düzensiz bir desen oluşturur.
2
Sertliği yalnızca 3,5'tir: çelik bıçak onu kolayca çizer. Turkuaz ise belirgin biçimde daha serttir (5–6).
3
Özgül ağırlığı 2,5–2,6 dolayındadır, yani hafif bir taştır; dilinimi yoktur ve kırılma yüzeyi pürüzsüzdür.
4
Kristalleri çok nadirdir ve en fazla yaklaşık 1 cm boyunda olur; elinizdeki parça neredeyse kesinlikle bir kütle ya da nodüldür.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Boyanmış havlit: Gözenekli yapısı yüzünden mavi, yeşil ve başka renklere kolayca boyanır ve en sık turkuaz taklidi olarak satılır. Boyalı taşta renk çoğu zaman damarlarda ve çatlaklarda toplanır, fazla düzgün ve canlı görünür; damarlar turkuazın matriksine benzediği için aldatıcıdır.
“Beyaz turkuaz” ve “beyaz bufalo turkuazı” adlarıyla da satılır; ama doğal hâlindeki havlitin turkuazla bir ilgisi yoktur. Gerçekten beyaz turkuaz çeşitlerinin çoğu tebeşir gibi yumuşaktır (sertlik 1) ve takıda kullanılabilmesi için sağlamlaştırılması gerekir.

Yanlış bilinenler

YanlışParlak mavi, kara damarlı taşlar doğal turkuazdır.
DoğrusuBunların bir bölümü boyanmış havlittir. Havlit beyaz ve çok gözenekli olduğundan boyayı kolayca emer, damarları da turkuazın matriksine benzer. Turkuaz bundan çok daha serttir.
YanlışHavlit, turkuazın beyaz çeşididir.
DoğrusuHavlit bor içeren ayrı bir mineraldir (kalsiyum borosilikat); turkuaz ise bakırlı bir alüminyum fosfattır. “Beyaz turkuaz” adı ticari bir addır.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Yüksek: bilimle çelişir ya da zararlı olabilir

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları havlitin sakinleştirdiğini, öfkeyi ve stresi azalttığını, meditasyonda odaklanmaya yardım ettiğini ve alın (üçüncü göz) çakrasını açtığını ileri sürer.
Türkiye'deki bazı haber siteleri havlitin uykusuzluğa iyi geldiğini, yastığın altına konunca kötü rüyaları önlediğini ve hafızayı güçlendirdiğini yazar.
Aynı yazılar havlitin kan dolaşımını düzenleyerek kalp ve tansiyon hastalıklarına karşı koruduğunu, vücuttaki kalsiyum düzeyini dengelediğini ve kemikleri güçlendirdiğini söyler.

Bilim ne diyor?

Havlitin uykuyu, hafızayı, kan basıncını ya da kemikleri etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. İçinde kalsiyum bulunması, taşı yanında taşımanın vücudun kalsiyum dengesine katkı sağlayacağı anlamına gelmez; kalsiyum besinlerle alınır. Kalp ve tansiyon hastalıkları ile süren uykusuzluk bir hekim tarafından değerlendirilmelidir. Taşı suya koyup içmenin de hiçbir yararı yoktur.

Bunu biliyor muydun?

Taşı 1868'de, Kanada'nın Nova Scotia eyaletindeki Windsor yakınlarında bir jips ocağında çalışan madenciler fark etti; onlar için baş belasıydı. Kimyager Henry How taşı inceledi, jeolog James Dwight Dana da kısa süre sonra taşa How'un adını verdi.

Havlit kristalleri o kadar nadirdir ki dünyada yalnızca birkaç yerde bulunmuştur; Kaliforniya'daki Tick Canyon'da ve Nova Scotia'daki Iona'da.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Windsor, Nova Scotia, Kanada · Tip lokaliteMineral 1868'de buradaki bir jips ocağında bulundu ve Henry How tarafından tanımlandı
Iona, Cape Breton Adası, Nova Scotia, Kanada · Bilinen bulunuş yeriRenksiz, beyaz ya da kahverengi, yarı saydam ve saydam havlit kristalleri; en fazla yaklaşık 1 cm
Calico, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriMojave Çölü'ndeki borat madenleri bölgesi
Boron (Kramer yatağı), Kern İlçesi, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriKramer borat yatağında kolemanit ve uleksitle birlikte bulunur
Magdalena, Sonora, Meksika · Bilinen bulunuş yeri
Baljevac na Ibru, Kraljevo, Sırbistan · Bilinen bulunuş yeri
Sultançayır (Susurluk), Balıkesir · Bilinen bulunuş yeriSusurluk'un yaklaşık 8 km güneyindeki borat yatağında jips içinde yumrular hâlinde bulunur

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Havlit nedir?

Havlit ne işe yarar?

Süs taşı: Küçük oymalar, boncuklar, kolye uçları ve başka takı parçaları yapılır. Beyaz, damarlı yüzeyi hoş göründüğü için doğal rengiyle de kullanılır. Turkuaz yerine: Doğal ya da boyanmış hâliyle, turkuaza benzer takılar yapmakta kullanılır. Beyaz turkuaz çeşitleri çok yumuşak olduğundan sağlamlaştırılması gerekir; bu yüzden bu tür takılarda havlit daha çok tercih edilir.

Havlit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3,5 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,53–2,59 g/cm³’tür.

Havlit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Windsor, Nova Scotia, Kanada; Iona, Cape Breton Adası, Nova Scotia, Kanada; Calico, Kaliforniya, ABD; Boron (Kramer yatağı), Kern İlçesi, Kaliforniya, ABD; Magdalena, Sonora, Meksika.

Havlit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sultançayır (Susurluk), Balıkesir.

Havlit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Doğal havlit beyaz ve matçadır; gri ya da siyah damarları örümcek ağı gibi düzensiz bir desen oluşturur. Sertliği yalnızca 3,5'tir: çelik bıçak onu kolayca çizer. Turkuaz ise belirgin biçimde daha serttir (5–6). Özgül ağırlığı 2,5–2,6 dolayındadır, yani hafif bir taştır; dilinimi yoktur ve kırılma yüzeyi pürüzsüzdür. Boyanmış havlit: Gözenekli yapısı yüzünden mavi, yeşil ve başka renklere kolayca boyanır ve en sık turkuaz taklidi olarak satılır. Boyalı taşta renk çoğu zaman damarlarda ve çatlaklarda toplanır, fazla düzgün ve canlı görünür; damarlar turkuazın matriksine benzediği için aldatıcıdır.

Havlit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 5. basamaktadır: Süs taşı. Havlit bol bulunan, ucuz bir süs taşıdır. Değerini beyazlığı, damarlarının deseni ve çatlaksız, düzgün cila alması belirler. Gözenekli olduğundan çok kolay boyanır; boyalı taşın boyalı olduğunun söylenmesi gerekir ve bu taş turkuazın yerini tutmaz. Havlitin turkuaz diye satılması durumunda alıcı aldatılmış olur.

Havlit neye iyi gelir?

Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları havlitin sakinleştirdiğini, öfkeyi ve stresi azalttığını, meditasyonda odaklanmaya yardım ettiğini ve alın (üçüncü göz) çakrasını açtığını ileri sürer. Türkiye'deki bazı haber siteleri havlitin uykusuzluğa iyi geldiğini, yastığın altına konunca kötü rüyaları önlediğini ve hafızayı güçlendirdiğini yazar. Aynı yazılar havlitin kan dolaşımını düzenleyerek kalp ve tansiyon hastalıklarına karşı koruduğunu, vücuttaki kalsiyum düzeyini dengelediğini ve kemikleri güçlendirdiğini söyler. Havlitin uykuyu, hafızayı, kan basıncını ya da kemikleri etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. İçinde kalsiyum bulunması, taşı yanında taşımanın vücudun kalsiyum dengesine katkı sağlayacağı anlamına gelmez; kalsiyum besinlerle alınır. Kalp ve tansiyon hastalıkları ile süren uykusuzluk bir hekim tarafından değerlendirilmelidir. Taşı suya koyup içmenin de hiçbir yararı yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.