Kayaç
Anortozit
Anorthosite
Ay'ın parlak yaylalarının kayacı: neredeyse tamamen plajiyoklazdan oluşan, yeryüzünde ender ama dev kütleler kuran derinlik kayacı.
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
- Yapı taşı
- Süs taşı
_3.jpg){kind=link}
Kısaca
Anortozit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmadan oluşan, açık gri ya da beyaz renkli, iri taneli bir kayaçtır. Hacminin en az yüzde 90'ı plajiyoklaz feldispattır; koyu mineraller çok azdır. Yeryüzünde bazalt ya da granitten çok daha enderdir, ama bulunduğu yerlerde on binlerce kilometrekarelik kütleler oluşturur. Ay'ın açık renkli yaylalarını da anortozit oluşturur. Bazı türlerinde labradorit kristalleri ışıkta mavi renkte parlar.
Görseller
_60.jpg){kind=link}
Nasıl oluşur?
Anortozit, yer kabuğunun derinliklerinde, plajiyoklaz feldispatça zengin magmanın çok yavaş soğuyup kristallenmesiyle oluşur. Bu kristaller magmadan ayrılıp birikerek ya da kümelenerek anortozit kütlelerini kurar. Yeryüzündeki anortozitlerin çoğu Prekambriyen yaşlıdır ve laklolit, lopolit ya da sill gibi büyük kütleler (derinlikte düzlemsel ya da mercimek biçimli sokulumlar) hâlinde bulunur.
Başlıca üç tür vardır. Arkeen anortozitler (yaklaşık 3,2 ile 2,8 milyar yıllık) iri plajiyoklaz kristalleri içerir. Proterozoyik “masif” anortozitler en yaygın karasal türdür ve yaklaşık 1,8 ile 1 milyar yıl önce yerleşmiştir. Katmanlı sokulumlardaki anortozitler ise Bushveld ve Stillwater gibi kompleksler içinde norit ve gabro katmanlarıyla sıralanır. Ay anortoziti ise ayrı bir türdür.
Ne işe yarar?
- Kaplama taşı: Labradoresans gösteren anortozitler cilalanıp kaplama ve süs taşı olarak kullanılır; ticarette çoğunlukla “granit” adıyla satılır.
- Kırmataş: Kırılarak inşaat ve yol yapımında agrega olarak kullanılır.
- Cevher: İçinde bulunan ilmenit demir ve titanyum kaynağıdır. Katmanlı Bushveld ve Stillwater kompleksleri, anortozit katmanlarıyla birlikte platin ve paladyum yatakları da barındırır.
- Bilim: Ay yaylalarının anortoziti, Ay’ın erken tarihini ve ilk kabuğunun nasıl oluştuğunu anlamak için incelenir.
Nerede bulunur?
Dünya’daki en büyük anortozit kütleleri Kanada’nın doğusunda, ABD’deki Adirondack Dağları’nda (Marcy kütlesi) ve Güney Afrika’daki Bushveld Kompleksi’ndedir. Kanada’daki Nain çevresinden labradorit 18. yüzyıldan beri bilinir. Grönland’daki yaklaşık 2,97 milyar yıllık Fiskenæsset anortozit kompleksinde ise yakut çıkaran bir maden açılmıştır. Anortozit, Ay’ın açık renkli yaylalarını da oluşturur.
Değerini ne belirler?
Anortozit çoğu yerde kırmataş ve inşaat hammaddesi olarak değerlendirilir; bu hâliyle tonla satılır ve değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit olması, özellikle labradoresans gösteren mavi-yeşil parıltılı türlerde renk oyununun şiddeti ve cilanın kalitesi ile ocağın uzaklığı belirler. Anortozitle birlikte bulunan ilmenit gibi cevher mineralleri ise ayrı bir değer taşır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Neredeyse tamamı gri-beyaz, iri, birbirine kenetlenmiş plajiyoklaz kristallerinden oluşur; üzerinde seyrek koyu taneler vardır.
- 2
Dünya'daki anortozitler iri taneli bir kayaçtır; kimi örneklerde kristaller birkaç santimetreye ulaşır.
- 3
Bazı türlerinde, kayacı ışıkta çevirince plajiyoklaz kristalleri mavi ya da yeşil bir parıltıyla (labradoresans) yanıp söner.
- 4
Camı çizer, çelik bıçakla çizilmez; sirke ya da seyreltik asitle köpürmez.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır; mavi parıltılı anortozitler “Labrador Antique granit” ya da “Blue Eyes granit” gibi adlar altında satılır, ama bunlar granit değildir.
- “Siyah granit” diye satılan koyu renkli levhaların bir kısmı da anortozittir; gabro ve diyabaz bu levhaların başka olası kayaçlarıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışAnortozit ile anortit aynı şeydir.
DoğrusuAnortozit bir kayaçtır, hacminin en az yüzde 90'ı plajiyoklazdır; anortit ise plajiyoklazın kalsiyumca en zengin ucunu oluşturan bir mineraldir. Dünya'daki anortozitlerin plajiyoklazı çoğunlukla labradorit ya da bitovnittir; anortit Ay anortozitinin özelliğidir.
YanlışMavi parıltılı “Labrador granit” ya da “Blue Eyes granit” gerçek bir granittir.
DoğrusuBu adlarla satılan taşlar anortozittir: neredeyse tamamı plajiyoklazdan oluşur ve kuvars içermez. Granitte ise kuvars ve alkali feldispat öne çıkar.
Bunu biliyor muydun?
Ay'ın açık renkli yaylalarının baskın kayacı anortozittir. Bir modele göre, erimiş durumdaki Ay soğurken hafif plajiyoklaz kristalleri yüzeye yüzüp yaklaşık 50 km kalınlığında bir anortozit kabuk oluşturmuştur.
Apollo 15 görevinde 1971'de Spur krateri çevresinde toplanan 15415 numaralı Ay anortoziti “Genesis Rock” (Başlangıç Taşı) diye anılır. Ay'ın ilk kabuğundan kalma sanıldı, ama kabuk katılaştıktan sonra oluştuğu anlaşıldı; yaşı 4 milyar yıldan fazladır.
Dünya'da anortozitin yüzeyde soğuyan, lav olarak çıkan bir eşdeğeri bilinmez; anortozit dayklar da çok enderdir.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Marcy anortozit kütlesi, Adirondack Dağları, New York, ABD · Önemli yatakYaklaşık 1,15 milyar yıllık, binlerce kilometrekare alanlı, andezin-labradorit türünde dev anortozit kütlesi; Adirondack Yaylası'nın büyük bölümünü oluşturur.
- Nain, Labrador, Kanada · Önemli yatakYaklaşık 1,3 milyar yıllık Nain Plütonik Topluluğu'nun anortozitleri; labradoresans gösteren labradorit 18. yüzyıldan beri bu yöreden bilinir. Ten Mile Bay ocağındaki “Blue Eyes granit” bir anortozittir.
- Fiskenæsset (Qeqertarsuatsiaat), Güneybatı Grönland · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 2,97 milyar yıllık Fiskenæsset Anortozit Kompleksi; Aappaluttoq'taki yakut ve pembe safir yatağı bu anortozitle ilişkili kayaçlar içindedir.
- Bushveld Kompleksi, Kuzey Güney Afrika · Önemli yatakYaklaşık 2,05 milyar yıllık, 66.000 km²'den büyük katmanlı sokulum; anortozit katmanları platin ve paladyum yatakları (Merensky ve UG2 tabakaları) ile birlikte bulunur.
- Stillwater Kompleksi, Montana, ABD · Bilinen bulunuş yeriYaklaşık 2,7 milyar yıllık katmanlı sokulum; norit, gabro ve anortozit katmanlarının dönüşümlü dizildiği “bantlı seri” ve paladyum-platin içeren J-M tabakasıyla bilinir.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Anortozit nedir?
Anortozit, yer kabuğunun derinliklerinde yavaş soğuyan magmadan oluşan, açık gri ya da beyaz renkli, iri taneli bir kayaçtır. Hacminin en az yüzde 90'ı plajiyoklaz feldispattır; koyu mineraller çok azdır. Yeryüzünde bazalt ya da granitten çok daha enderdir, ama bulunduğu yerlerde on binlerce kilometrekarelik kütleler oluşturur. Ay'ın açık renkli yaylalarını da anortozit oluşturur. Bazı türlerinde labradorit kristalleri ışıkta mavi renkte parlar.
Anortozit ne işe yarar?
Kaplama taşı: Labradoresans gösteren anortozitler cilalanıp kaplama ve süs taşı olarak kullanılır; ticarette çoğunlukla “granit” adıyla satılır. Kırmataş: Kırılarak inşaat ve yol yapımında agrega olarak kullanılır. Cevher: İçinde bulunan ilmenit demir ve titanyum kaynağıdır. Katmanlı Bushveld ve Stillwater kompleksleri, anortozit katmanlarıyla birlikte platin ve paladyum yatakları da barındırır. Bilim: Ay yaylalarının anortoziti, Ay'ın erken tarihini ve ilk kabuğunun nasıl oluştuğunu anlamak için incelenir.
Anortozit ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,6–2,8 g/cm³’tür.
Anortozit nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Marcy anortozit kütlesi, Adirondack Dağları, New York, ABD; Nain, Labrador, Kanada; Bushveld Kompleksi, Kuzey Güney Afrika; Fiskenæsset (Qeqertarsuatsiaat), Güneybatı Grönland; Stillwater Kompleksi, Montana, ABD.
Anortozit gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Neredeyse tamamı gri-beyaz, iri, birbirine kenetlenmiş plajiyoklaz kristallerinden oluşur; üzerinde seyrek koyu taneler vardır. Dünya'daki anortozitler iri taneli bir kayaçtır; kimi örneklerde kristaller birkaç santimetreye ulaşır. Bazı türlerinde, kayacı ışıkta çevirince plajiyoklaz kristalleri mavi ya da yeşil bir parıltıyla (labradoresans) yanıp söner. Ticarette cilalanabilen sert silikat kayaçlarının çoğu “granit” adıyla satılır; mavi parıltılı anortozitler “Labrador Antique granit” ya da “Blue Eyes granit” gibi adlar altında satılır, ama bunlar granit değildir.
Anortozit değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Anortozit çoğu yerde kırmataş ve inşaat hammaddesi olarak değerlendirilir; bu hâliyle tonla satılır ve değeri düşüktür. Blok ve kaplama taşı olarak değerini çatlaksız büyük blok çıkarılabilmesi, rengin ve desenin eşit olması, özellikle labradoresans gösteren mavi-yeşil parıltılı türlerde renk oyununun şiddeti ve cilanın kalitesi ile ocağın uzaklığı belirler. Anortozitle birlikte bulunan ilmenit gibi cevher mineralleri ise ayrı bir değer taşır.
Kaynaklar
- Anorthosite · Wikipedia
- Anorthosite · Encyclopaedia Britannica
- Lunar highlands · Wikipedia
- Genesis Rock · Wikipedia
- Adirondack Mountains · Wikipedia
- Geologic setting and characteristics of Adirondack anorthosite and related mangerite-charnockite-granite (AMCG) suite · New York State Geological Association field trip guide, 2008
- Nain, Newfoundland and Labrador · Wikipedia
- Qeqertarsuatsiaat (Fiskenæsset) · Wikipedia
- The application of trace elements and Sr-Pb isotopes to dating and tracing ruby formation: The Aappaluttoq deposit, SW Greenland · Chemical Geology, 2019
- Bushveld Igneous Complex · Wikipedia
- Stillwater igneous complex · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.
Alünit
Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.
Anhidrit
Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.