Mineral
Spessartin
Mn₃Al₂(SiO₄)₃Spessartine
Mandalina rengiyle ünlenen turuncu granat: adını Almanya'daki Spessart Dağları'ndan alır, turuncu rengini mangandan alır.
Diğer adları: Spesartin · Spesartit
- Halk arasında: Yarı değerli taş
- Değerli taş
Kısaca
Spessartin, mangan içeren granat türüdür; açık turuncudan kırmızımsı kahverengiye uzanan renkleriyle tanınır. Adını tip yeri olan Almanya'nın Spessart Dağları'ndan alır. Çoğunlukla granit pegmatitlerinde ve riyolitte bulunur. Canlı turuncu “mandalina granatı” ve renk değiştiren granatların bir bölümü bu türün karışımlarıdır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Spessartin çoğunlukla granit pegmatitlerinde (iri kristalli, geç oluşan magma damarları), granitlerde ve riyolitte bulunur; bazı skarnlarda ve mangan açısından zengin kayaçlarda da gelişir. Madagaskar’daki turuncu granatlar sodyumca zengin pegmatitlerden gelir. Yanında kuvars, potasyum feldispat, turmalin, muskovit, topaz ve beril gibi mineraller görülür.
Spessartin, almandin ve piropla karışım (katı çözelti) oluşturur: bileşim spessartine yakınsa taş açık turuncu, almandine yakınsa kırmızımsı kahverengi olur. Ailenin tamamı için granat sayfasına bakabilirsiniz.
Ne işe yarar?
- Takı: Turuncu spessartin sert (7–7,5) ve dilinimsiz olduğu için günlük takıda dayanıklıdır, nişan yüzüğü taşı olarak da kullanılabilir. Brezilya ve Madagaskar’dan çıkan ham taşlardan 100 karatı aşan taşlar kesilmiştir, ama iri ve temiz taşlar çok enderdir.
- Renk değiştiren granatlar: Renk değiştiren granatların çoğu pirop–spessartin karışımıdır; ışığa göre renk değiştirdikleri için aleksandrite benzetilirler.
- Koleksiyon: Pegmatitlerde kuvars ve feldispatla birlikte büyümüş turuncu spessartin kristalleri mineral örneği olarak aranır.
Mandalina ve malaya granatı
Mandalina granatı, spessartin oranı en yüksek (yaklaşık %85–95), canlı turuncu taşlardır. Malaya granatı ise spessartin, pirop ve almandinin değişken oranlardaki karışımıdır; renkleri pembeden turuncuya ve kırmızıya uzanır. Pakistan’ın Azad Keşmir bölgesinden gelen, sarımsı turuncu ender bir spessartin “Kashmirine” adıyla pazarlanmıştır.
Türkiye’de
İzmir’in Menderes ilçesi çevresinde, riyolit bileşimli volkanik kayaçlar içinde fenokristal (iri, erken oluşmuş kristal) olarak spessartin bileşimli granatlar bulunduğu, 2023’te Pamukkale Üniversitesi’nde tamamlanan bir doktora tezinde belirtilmiştir. Aynı tez, Türkiye’de incelenen granat bulunuşlarının çoğunda değerli taş olma potansiyelinin düşük ya da sınırlı olduğu sonucuna varmıştır.
Değerini ne belirler?
Spessartinin değerini en çok renk belirler: canlı, saf turuncu mandalina taşlar nadirdir ve en çok aranır; almandin bileşeni arttıkça renk kırmızımsı kahverengiye kayar. Büyük spessartin çoğunlukla çok koyudur, bu yüzden iri ve temiz taşlar enderdir. Berraklık, kesim ve menşe de etkilidir. Spessartin için bilinen bir renk işlemi yoktur; “sentetik” adıyla satılan malzemelerin çoğu aslında taklit olduğundan, taşın gerçekten spessartin olduğunu gösteren bir laboratuvar raporu önemlidir.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlüdür; turuncu, sarımsı kahverengi ya da kırmızımsı taneler genellikle pegmatitlerde kuvars ve feldispatla birlikte görülür.
- 2
Saf spessartine yakın taşlar açık turuncudur; almandin bileşeni arttıkça renk kırmızımsı kahverengiye kayar ve kırılma indisi yükselir.
- 3
Sertliği 7–7,5'tir, dilinimi yoktur; özgül ağırlığı yaklaşık 4,1–4,2 olduğundan boyutuna göre belirgin biçimde ağırdır.
- 4
Mangan, tayfölçerde kendine özgü soğurma çizgileri verir; bu yüzden spessartin diğer granat türlerinden gemoloji laboratuvarında güvenle ayrılır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Turuncu YAG gibi laboratuvarda üretilen granatlar ve turuncu cam, spessartin taklidi olarak kullanılabilir.
- Çevrimiçi satılan “sentetik spessartin” takıların bir kısmı aslında renkli kübik zirkonya ya da sentetik korindondur; bunlar granat değildir.
- En az bir olayda laboratuvarda üretilmiş korindon, doğal spessartin ham taşı diye satılmıştır.
Yanlış bilinenler
YanlışSpessartin ile spessartit iki ayrı taştır.
Doğrusuİkisi de aynı granat türünün adıdır: İngiltere'de “spessartite”, ABD'de “spessartine” tercih edilirdi, bugün ikisi de kabul edilir. Spessartit adı ayrıca Spessart'tan adını alan bir kayaç için de kullanılır.
YanlışTuruncu granat demek spessartin demektir.
DoğrusuTuruncu granatlar spessartin olabileceği gibi, genellikle daha donuk, tarçın renkli hessonit (grossular çeşidi) de olabilir. Canlı turuncu mandalina granatı ise yüksek oranda spessartin içerir.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- Günümüzde kristal terapi siteleri spessartinin yaratıcılığı ve iyimserliği artırdığını, cesaret ve güven verdiğini ileri sürer.
- Aynı çevreler spessartinin kırık ilişkileri onardığını, hüzün ve depresyona iyi geldiğini söyler.
Bilim ne diyor?
Spessartinin yaratıcılığı, cesareti ya da ilişkileri etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Depresyon tıbbi bir durumdur; süren hüzün ya da çökkünlük için taş değil, bir hekim ya da ruh sağlığı uzmanı aranmalıdır.
Bunu biliyor muydun?
“Spessartit” sözcüğü, Spessart Dağları'ndan adını alan bir magmatik kayacın (lamprofir) adı olarak da kullanılır; hangisinin kastedildiği bağlamdan anlaşılır.
1990'larda canlı turuncu mandalina granatının bulunması, turuncu taşlara olan ilgiyi artırmıştır.
Bazı Brezilya spessartinleri birkaç kilo ağırlığında kristaller hâlinde bulunmuş ve şeffaflığını korumuştur.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Spessart Dağları (Aschaffenburg yöresi), Bavyera, Almanya · Tip lokaliteMineralin adını aldığı yer
- Ramona, San Diego İlçesi, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriSan Diego İlçesi'nde, özellikle Ramona çevresinde güzel turuncu mücevher kalitesinde spessartin çıkmıştır
- Amelia (Rutherford madeni), Virginia, ABD · Bilinen bulunuş yeriCanlı turuncudan koyu kahverengimsiye uzanan mücevher kalitesinde taşlar; birkaç kiloluk kristaller de çıkmıştır
- Nathrop yöresi, Chaffee İlçesi, Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriRiyolit kayaçlarında menekşe kırmızısı spessartin bulunan Colorado bölgesi
- Sahatany vadisi (Antsirabe yöresi), Vakinankaratra, Madagaskar · Önemli yatakSodyumca zengin pegmatitlerde turuncu granat; Madagaskar mandalina granatının kaynaklarından
- Kaokoland (Marienfluss vadisi), Kunene Bölgesi, Namibya · Önemli yatakNamibya, mandalina granatının da çıktığı başlıca spessartin kaynaklarındandır; Marienfluss mineraloji kaynaklarında yatak olarak geçer
- Latinka, Kırcaali İli, Rodop Dağları, Bulgaristan · Bilinen bulunuş yeriÇok koyu kırmızıdan canlı sarımsı turuncuya uzanan, iyi biçimli spessartin–almandin kristalleri
- Menderes, İzmir · Bilinen bulunuş yeriRiyolit bileşimli volkanik kayaçlarda spessartin bileşimli granat fenokristalleri; akademik çalışmayla belgelenmiştir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Spessartin nedir?
Spessartin, mangan içeren granat türüdür; açık turuncudan kırmızımsı kahverengiye uzanan renkleriyle tanınır. Adını tip yeri olan Almanya'nın Spessart Dağları'ndan alır. Çoğunlukla granit pegmatitlerinde ve riyolitte bulunur. Canlı turuncu “mandalina granatı” ve renk değiştiren granatların bir bölümü bu türün karışımlarıdır.
Spessartin ne işe yarar?
Takı: Turuncu spessartin sert (7–7,5) ve dilinimsiz olduğu için günlük takıda dayanıklıdır, nişan yüzüğü taşı olarak da kullanılabilir. Brezilya ve Madagaskar'dan çıkan ham taşlardan 100 karatı aşan taşlar kesilmiştir, ama iri ve temiz taşlar çok enderdir. Renk değiştiren granatlar: Renk değiştiren granatların çoğu pirop–spessartin karışımıdır; ışığa göre renk değiştirdikleri için aleksandrite benzetilirler. Koleksiyon: Pegmatitlerde kuvars ve feldispatla birlikte büyümüş turuncu spessartin kristalleri mineral örneği olarak aranır.
Spessartin ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 7–7,5 değerindedir. Camı ve çeliği çizer; çelik bıçak onu çizemez. Özgül ağırlığı 4,12–4,25 g/cm³’tür.
Spessartin nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Spessart Dağları (Aschaffenburg yöresi), Bavyera, Almanya; Sahatany vadisi (Antsirabe yöresi), Vakinankaratra, Madagaskar; Kaokoland (Marienfluss vadisi), Kunene Bölgesi, Namibya; Ramona, San Diego İlçesi, Kaliforniya, ABD; Amelia (Rutherford madeni), Virginia, ABD.
Spessartin Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Menderes, İzmir.
Spessartin gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlüdür; turuncu, sarımsı kahverengi ya da kırmızımsı taneler genellikle pegmatitlerde kuvars ve feldispatla birlikte görülür. Saf spessartine yakın taşlar açık turuncudur; almandin bileşeni arttıkça renk kırmızımsı kahverengiye kayar ve kırılma indisi yükselir. Sertliği 7–7,5'tir, dilinimi yoktur; özgül ağırlığı yaklaşık 4,1–4,2 olduğundan boyutuna göre belirgin biçimde ağırdır. Turuncu YAG gibi laboratuvarda üretilen granatlar ve turuncu cam, spessartin taklidi olarak kullanılabilir.
Spessartin değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 6. basamaktadır: Seçkin süs ve koleksiyon taşı. Spessartinin değerini en çok renk belirler: canlı, saf turuncu mandalina taşlar nadirdir ve en çok aranır; almandin bileşeni arttıkça renk kırmızımsı kahverengiye kayar. Büyük spessartin çoğunlukla çok koyudur, bu yüzden iri ve temiz taşlar enderdir. Berraklık, kesim ve menşe de etkilidir. Spessartin için bilinen bir renk işlemi yoktur; “sentetik” adıyla satılan malzemelerin çoğu aslında taklit olduğundan, taşın gerçekten spessartin olduğunu gösteren bir laboratuvar raporu önemlidir.
Spessartin neye iyi gelir?
Günümüzde kristal terapi siteleri spessartinin yaratıcılığı ve iyimserliği artırdığını, cesaret ve güven verdiğini ileri sürer. Aynı çevreler spessartinin kırık ilişkileri onardığını, hüzün ve depresyona iyi geldiğini söyler. Spessartinin yaratıcılığı, cesareti ya da ilişkileri etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Depresyon tıbbi bir durumdur; süren hüzün ya da çökkünlük için taş değil, bir hekim ya da ruh sağlığı uzmanı aranmalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Spessartine · Mineralogical Society of America
- Spessartite Garnet Value, Price, and Jewelry Information · International Gem Society
- Spessartine · Wikipedia
- Garnet · Wikipedia
- Hessonite Garnet Value, Price, and Jewelry Information · International Gem Society
- Türkiye'de seçili granatların mineralojik, petrografik, spektroskopik, jeokimyasal ve gemolojik özelliklerinin belirlenmesi (doktora tezi, Ufuk Ören) · Pamukkale Üniversitesi, 2023
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Akuamarin
Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.
Ammolit
Fosilleşmiş ammonit kabuğunun gökkuşağı gibi parlayan tabakası; gem kalitesinde yalnızca Kanada'nın Alberta eyaletinde çıkar.
Ateş opali
Sıcak sarı, turuncu ve kırmızı rengiyle ateşi andıran saydam opal; çoğu zaman renk oyunu göstermez.