Doğal Taşlar

Mineral

Alünit

KAl₃(SO₄)₂(OH)₆Alunite

Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.

Diğer adları: Alunit (yazılış biçimi)

  • Halk arasında: Maden ve hammadde
  • Endüstriyel
  • Cevher
  • Türkiye’de önemli
Kütlemsi alünit örneğiFotoğraf: Andrew Silver · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Alünit, potasyum, alüminyum, sülfat ve hidroksitten oluşan (KAl₃(SO₄)₂(OH)₆) beyaz, gri ya da kırmızımsı bir sülfat mineralidir. Volkanik kayaçların sıcak ve asidik sularla ayrışmasıyla oluşur; çoğu zaman silis ve kille iç içe, ince taneli kütleler hâlindedir. Suda çözünmez, ama kızdırılıp işlenince şap, alüminyum sülfat ve potasyum sülfat verir. Bu yüzden Ortaçağ'dan beri “şap taşı” olarak işletilmiştir; Foça, Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin başlıca alünit yörelerindendir.

Görseller

Marysvale (Utah) yöresinden, yaklaşık 21 milyon yıllık alünitFotoğraf: James St. John · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Alünit, sülfat içeren asidik suların alüminyumlu kayaçlara etki etmesiyle oluşur. Handbook of Mineralogy, 15 ile 400 °C arasında, piritten ya da volkanik buhar çıkışlarından gelen sülfatın alüminyumlu kayaçları değiştirmesiyle, çoğu zaman da kaolenleşme ve silisleşmeyle birlikte meydana geldiğini yazar. Kılınç Aksay ve arkadaşları, alünitin genellikle riyolit, dasit ve andezit gibi volkanik kayaçların hidrotermal (sıcak su) alterasyonuyla oluştuğunu ve kayaçlar içinde tanecikler, cepler ya da damarlar hâlinde bulunduğunu belirtir; Vikipedi de onu trakit ve riyolit gibi potasyumca zengin volkanik kayaçlarda damar ve yer değiştirme kütleleri olarak tanımlar.

Şaphane’deki yatak riyolit tüflerde ve yer yer trakit ile trakit-andezitik kayaçlarda oluşmuştur; alünitleşmenin yanında silisleşme ve kil oluşumu (kaolenleşme) de görülür, silis ve alünit ise çok ince taneli biçimde iç içe geçmiştir (Kılınç Aksay ve ark.).

Ne işe yarar?

  • Şap (alum): Alünit yüzyıllarca şap yapmak için işletilmiştir. Tolun’a göre eski yöntemde alünit önce yığınlar hâlinde yakılır, bir süre bekletilir; parçalar kendiliğinden dağılıp koyu bir çamura döner; çamurdaki şap bakır kazanlarda su ile kaynatılarak çözülür, aktarılır ve kristallenmeye bırakılır. Şap kumaş boyamada boya tutturucu, deri tabaklamada ve su arıtmada kullanılırdı; Vikipedi’ye göre berber bloklarında tıraş kesiklerinde kan durdurucu olarak da kullanılır.
  • Alüminyum sülfat: Kimya sanayisinin gelişmesiyle şapın yerini büyük ölçüde alüminyum sülfat almıştır (Kılınç Aksay ve ark.; Vikipedi). Alüminyum sülfat, su arıtma, kâğıt, tekstil, deri, çimento, seramik, boya, şeker sanayisi, ilaç ve kozmetikte ve yangın söndürme aletlerinde kullanılır.
  • Potasyum gübresi: Alünit değerli bir potasyum sülfat (K₂SO₄) kaynağıdır. Potasyum sülfat gübresi en çok patates, tütün, sebze, meyve, narenciye, baklagil, mısır, pamuk ve şeker pancarında kullanılır; Kılınç Aksay ve arkadaşlarına göre 2000’li yılların başında Türkiye’de potasyumlu gübrelerin tamamı ithal ediliyordu. ABD’de Marysvale (Utah) alünitinden savaş yıllarında potasyum sülfat üretilmiştir (Tolun).
  • Alüminyum: Alünit olası bir alümina kaynağıdır (USGS), ama maliyeti boksitle rekabet edemediği için pek kullanılmamıştır. Tolun, yerli alünitin gerekirse özel koşullarda alüminyum üretiminde de kullanılabileceğini belirtir.
  • Değirmen taşı: Silisli (kuvarslı) alünit eski çağlarda değirmen taşı yapımında da kullanılmıştır.

Türkiye’de

Türkiye’nin alünit ve şap geçmişi uzundur. Kılınç Aksay ve arkadaşlarına göre Türkiye’nin bilinen en büyük alünit yatakları Giresun’un Şebinkarahisar, Kütahya’nın Şaphane ve İzmir’in Foça yörelerindedir; Türk kaynaklarına göre alünitten şap üretimi dünyada ilk kez 13. yüzyılda İzmir–Foça yöresinde yapılmıştır. Aşağıdaki rezerv rakamları, 1940’larda yapılmış eski tahminlerdir ve bugünkü işletilebilir rezervi göstermez.

  • Foça (İzmir): Vikipedi’ye göre Cenovalı Zaccaria kardeşler, Foça’nın şap madenlerini 1267’de Bizans’tan aldıkları bir imtiyazla elde etmiş ve şap ticaretini yürütmüştür. Tolun’a (1950) göre Foça yakınında Şaphane Dağı ve Kızıldağ’da iyi nitelikli alünit vardır; demir oksit genellikle yüzde 0,5’in altındadır ve Şaphane Dağı’nda yaklaşık 1,35 milyon ton rezerv tahmin edilmiştir.
  • Şaphane (Kütahya): İlçenin adı “şap” ile “hane”den (işletme) gelir. Vikipedi’ye göre Bizans döneminden beri işletilen şap madeni önemli bir ticaret ürünüydü, Cenovalı tüccarlar 13–16. yüzyıllarda şap çıkarmayı denetledi; Tanzimat döneminde Şaphane-i Amire Müdürlüğü doğrudan sultana bağlıydı. Tolun, köy çevresinde yaklaşık 1,44 milyon ton alünit rezervi tahmin etmiştir. Kılınç Aksay ve arkadaşlarının incelediği cevher örneği ağırlıkça yaklaşık yüzde 66 silis, yüzde 22 alüminyum oksit ve yüzde 5,5 potasyum oksit içerir. 2026 tarihli bir yerel habere göre ilçedeki tesis alüminyum sülfat, potasyum alüminyum sülfat ve kristal şap yarı mamulleri üretmiştir (1970’lerin başından 2012’ye kadar); üretim 2012’de durmuş, yeniden açılması bakanlığa talep edilmiştir.
  • Şebinkarahisar (Giresun): Tolun’a göre çevrede dağınık görünümlü büyük bir alünit yatağı vardır; 1947’de Gedehor bölgesinde yaklaşık 30 milyon ton görünür rezerv tahmin etmiş ve iki ocaktan aldığı örneklerde yüzde 70’ten fazla alünit, yüzde 0,3’ten az demir oksit bulmuştur. Bunun dünyanın en iyi alünitlerinden biri olduğunu yazar. Küreze–Namuşar bölgesinde rezerv daha büyük, nitelik daha düşüktür. Tolun’un 1950 tarihli makalesine göre bu yataklar “âtıl bir vaziyette beklemektedir”.

Tolun, Türkiye’nin alünit bakımından zenginliğinin dünya çapında olduğunu ve buradan her zaman ekonomik olarak şap ve alüminyum sülfat elde edilebileceğini yazmıştır. Aradan geçen yetmiş yılda rezerv ve işletme durumu değişmiş olabilir; bu sayfadaki kaynaklar güncel bir ulusal alünit rezervi vermez.

Değerini ne belirler?

Alünit, ton hesabıyla alınıp satılan bir sanayi hammaddesidir ve değerini içindeki alünit oranı, silis ile demir oksit gibi safsızlıkların azlığı ve işleme maliyeti belirler. Tolun'a (1950) göre yüzde 70'ten fazla alünit ve yüzde 0,3'ten az demir oksit içeren Şebinkarahisar örnekleri dünyanın en kaliteli alünitleri arasında sayılabilir; Foça yöresinde de demir oksit genellikle yüzde 0,5'in altındadır. Şaphane cevheri ise ağırlıkça yaklaşık yüzde 66 silis içerdiğinden zenginleştirilmesi gerekir. Cevherden şap, alüminyum sülfat ve potasyum sülfat almak için kalsinasyon ve çözündürme gerekir; boksitten elde edilen alüminyum sülfatla rekabet etmek zordur (Tolun). Yatağın büyüklüğü, gübre ve kimya sanayisine uzaklık da belirleyicidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Beyaz, açık gri, sarımsı ya da kırmızımsı kahverengi, ince taneli, sert ve porselen gibi bir kütle hâlindedir; saf olunca renksizdir. Nadir kristalleri küçük, camsı parlak ve yalancı küp ya da yassı altıgen biçimlidir (Handbook of Mineralogy).

  2. 2

    Mohs sertliği 3,5–4, yoğunluğu 2,6–2,9 g/cm³'tür; çizgi rengi beyazdır ve midye kabuğu gibi kırılır.

  3. 3

    Suda çözünmez: Kılınç Aksay ve arkadaşlarına göre alünit yapısındaki sülfatlara rağmen suda kolay çözünmez; ancak kalsine edilince (yaklaşık 550 °C'den sonra yapısı bozulur) çözünürlüğü artar.

  4. 4

    Çoğunlukla silisleşmiş ve kaolenleşmiş (killeşmiş) volkanik kayaçların içinde bulunur; yanında kaolinit, halloysit, diyaspor, pirit, jips ve kuvars bulunabilir. Silis ve alünit çoğu zaman gözle ayrılamayacak kadar iç içedir, bu yüzden kesin tanı X-ışını kırınımı ya da mikroskop ister.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Alünit, kaolen (beyaz kil), beyaz kalsedon ya da çört, jips ve kuvarsa benzeyebilir. Jips tırnakla çizilir; kaolen daha yumuşaktır ve elde ufalanır.
  • Aynı gruptan jarosit ona çok benzer, ama alüminyum yerine demir içerir ve sarı-kahverengidir (bkz. [jarosit](/tr/taslar/jarosit/)).
  • Berberde ve eczanede satılan “şap taşı” bloklar alünit değildir; çoğu zaman suda kolayca çözünen, tatlımsı tadı olan bir potasyum şaptır.

Güvenlik

Alünit elle tutulduğunda zararsızdır. Cevheri çoğu zaman bol silis (kuvars) içerir; kırma ve öğütme sırasında çıkan ince toz solunmamalı, tozlu işlerde maske kullanılmalıdır. Örneğin Şaphane yöresinden alınan bir cevher örneği ağırlıkça yaklaşık yüzde 66 silis içerir (Kılınç Aksay ve ark., 2004).

Yanlış bilinenler

  • YanlışŞap ile alünit aynı şeydir; şap taşı doğrudan alünit kayasıdır.

    DoğrusuŞap, suda kolayca çözünen, tatlımsı tadı olan bir çift sülfat tuzudur (potasyum şap, KAl(SO₄)₂·12H₂O). Alünit ise şapın yapılabildiği, suda çözünmeyen bazik bir sülfat mineralidir; Tolun (1950) ona “bazik şap” der. Şap yapmak için alünit önce yakılır, sonra sıcak suyla işlenir.

  • YanlışAlüminyum alünitten yapılır.

    DoğrusuAlüminyum bugün neredeyse tamamen boksitten yapılır. Alünitten alümina üretmek teknik olarak mümkündür, ama Tolun (1950) bütün yöntemlerin maliyet bakımından Bayer yöntemiyle rekabet edemediğini yazar; USGS de alüniti yalnızca olası ek alümina kaynakları arasında sayar (bkz. [boksit](/tr/taslar/boksit/)).

Bunu biliyor muydun?

Saf alünit ağırlıkça yaklaşık yüzde 37 alüminyum oksit, yüzde 11,4 potasyum oksit, yüzde 38,6 kükürt trioksit ve yüzde 13 su içerir (Kılınç Aksay ve ark.).

Alünit kuvarslı olduğundan çok eski çağlarda değirmen taşı yapımında da kullanılmıştır. Türk kaynaklarına göre alünit, şap yapımında dünyada ilk kez 13. yüzyılda Foça yöresinde kullanılmıştır.

İtalya'daki Tolfa'da büyük alünit yatakları 1461'de bulunmuş, şap ticaretini Papalık Hazinesi denetlemiş; Papa II. Pius bunun dağıtımını Medici'lere vermiş ve kârın Osmanlı yayılmasına karşı Hristiyan savunmasına gitmesi düşünülmüştür (Vikipedi).

Alünit kristalleri güçlü piroelektriktir: ısınıp soğurken yüzeylerinde elektrik yükü oluşur (Handbook of Mineralogy).

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Tolfa, Lazio, İtalya · Tarihî kaynakVikipedi'ye göre alünit ilk kez 15. yüzyılda Roma yakınındaki Tolfa'da gözlenmiş ve şap üretimi için işletilmiştir; Vikipedi büyük alünit yataklarının 1461'de bulunduğunu, Papalık Hazinesi'nin denetimi altında Medici'lerin ve sonra Agostino Chigi'nin şap tekeline sahip olduğunu yazar. Koordinat Tolfa kasabasının konumudur.
  • Marysvale yöresi, Piute İlçesi, Utah, ABD · Önemli yatakHandbook of Mineralogy, Marysvale (Ohio bölgesi) yakınlarındaki çok büyük alünit yatağını anar. Tolun'a (1950) göre ABD'de savaş yıllarında burada alünitten potasyum sülfat üretmek için bir fabrika kurulmuştur. Koordinat Marysvale kasabasının konumudur.
  • Mukaçevo ve Berehovo çevresi, Zakarpattiya, Ukrayna · Tarihî kaynakHandbook of Mineralogy, Mukaçevo (Muzijeva) ve yakınındaki Berehovo'yu alünit yerleri arasında sayar; Tolun (1950) Macaristan'daki Beregszász'ı daha düşük nitelikli küçük yataklar arasında anar. Koordinat iki kentin arası yaklaşık bir noktadır.
  • Rodalquilar, Almería, İspanya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin alünit için andığı İspanya yeri. Koordinat Rodalquilar köyünün konumudur.
  • Rico bölgesi (Calico Peak), Dolores İlçesi, Colorado, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy, Rico bölgesindeki Calico Peak porfirinde yaklaşık 100 milyon ton alünit olduğunu yazar. Koordinat Rico kasabasının konumudur.
  • Bulahdelah, Yeni Güney Galler, Avustralya · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy ve Vikipedi, Bulahdelah'ı alünit yerleri arasında sayar. Koordinat Bulahdelah kasabasının konumudur.
  • Foça, İzmir · Tarihî kaynakTürk kaynaklarına göre alünit şap üretimi için dünyada ilk kez 13. yüzyılda İzmir–Foça'da işletilmiştir. Vikipedi'ye göre Cenovalı Zaccaria kardeşler, Foça'nın şap madenlerini 1267'de Bizans'tan alınan bir imtiyazla elde etmiştir. Tolun'a (1950) göre Foça yakınında Şaphane Dağı (yaklaşık 1,35 milyon ton tahmini rezerv) ve Kızıldağ'da iyi nitelikli alünit vardır. Koordinat Foça ilçe merkezinin konumudur.
  • Şaphane, Kütahya · Önemli yatakAdı “şap” ile “hane”den (şap işletmesi) gelen ilçede alünit Bizans'tan beri işletilmiştir; Osmanlı'da Tanzimat döneminde padişaha bağlı Şaphane-i Amire Müdürlüğü vardı (Vikipedi). Ocak, riyolit tüflerde ve trakit-trakiandezitik kayaçlarda, silisleşme ve kaolenleşmeyle birlikte alünitleşmiş bir kuşaktır (Kılınç Aksay ve ark., 2004). Tolun (1950) köy çevresinde yaklaşık 1,44 milyon ton alünit rezervi tahmin etmiştir. Koordinat Şaphane ilçe merkezinin konumudur.
  • Şebinkarahisar, Giresun · Önemli yatakTolun'a (1950) göre Şebinkarahisar çevresinde dağınık görünümlü büyük bir alünit yatağı vardır; 1947'de Gedehor bölgesinde yaklaşık 30 milyon ton görünür rezerv tahmin etmiş, iki ocaktan aldığı örneklerde yüzde 70'ten fazla alünit ve yüzde 0,3'ten az demir oksit bulmuştur. Küreze–Namuşar bölgesinde rezerv daha büyük, nitelik daha düşüktür. Koordinat Şebinkarahisar ilçe merkezinin konumudur. Rakamlar eski tahminlerdir.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Alünit nedir?

Alünit, potasyum, alüminyum, sülfat ve hidroksitten oluşan (KAl₃(SO₄)₂(OH)₆) beyaz, gri ya da kırmızımsı bir sülfat mineralidir. Volkanik kayaçların sıcak ve asidik sularla ayrışmasıyla oluşur; çoğu zaman silis ve kille iç içe, ince taneli kütleler hâlindedir. Suda çözünmez, ama kızdırılıp işlenince şap, alüminyum sülfat ve potasyum sülfat verir. Bu yüzden Ortaçağ'dan beri “şap taşı” olarak işletilmiştir; Foça, Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin başlıca alünit yörelerindendir.

Alünit ne işe yarar?

Şap (alum): Alünit yüzyıllarca şap yapmak için işletilmiştir. Tolun'a göre eski yöntemde alünit önce yığınlar hâlinde yakılır, bir süre bekletilir; parçalar kendiliğinden dağılıp koyu bir çamura döner; çamurdaki şap bakır kazanlarda su ile kaynatılarak çözülür, aktarılır ve kristallenmeye bırakılır. Şap kumaş boyamada boya tutturucu, deri tabaklamada ve su arıtmada kullanılırdı; Vikipedi'ye göre berber bloklarında tıraş kesiklerinde kan durdurucu olarak da kullanılır.

Alünit ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 3,5–4 değerindedir. Tırnakla çizilemez ama çelik bir bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı 2,6–2,9 g/cm³’tür.

Alünit nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Marysvale yöresi, Piute İlçesi, Utah, ABD; Şaphane, Kütahya; Şebinkarahisar, Giresun; Tolfa, Lazio, İtalya; Mukaçevo ve Berehovo çevresi, Zakarpattiya, Ukrayna.

Alünit Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Şaphane, Kütahya; Şebinkarahisar, Giresun; Foça, İzmir.

Alünit gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Beyaz, açık gri, sarımsı ya da kırmızımsı kahverengi, ince taneli, sert ve porselen gibi bir kütle hâlindedir; saf olunca renksizdir. Nadir kristalleri küçük, camsı parlak ve yalancı küp ya da yassı altıgen biçimlidir (Handbook of Mineralogy). Mohs sertliği 3,5–4, yoğunluğu 2,6–2,9 g/cm³'tür; çizgi rengi beyazdır ve midye kabuğu gibi kırılır. Suda çözünmez: Kılınç Aksay ve arkadaşlarına göre alünit yapısındaki sülfatlara rağmen suda kolay çözünmez; ancak kalsine edilince (yaklaşık 550 °C'den sonra yapısı bozulur) çözünürlüğü artar. Alünit, kaolen (beyaz kil), beyaz kalsedon ya da çört, jips ve kuvarsa benzeyebilir. Jips tırnakla çizilir; kaolen daha yumuşaktır ve elde ufalanır.

Alünit değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Alünit, ton hesabıyla alınıp satılan bir sanayi hammaddesidir ve değerini içindeki alünit oranı, silis ile demir oksit gibi safsızlıkların azlığı ve işleme maliyeti belirler. Tolun'a (1950) göre yüzde 70'ten fazla alünit ve yüzde 0,3'ten az demir oksit içeren Şebinkarahisar örnekleri dünyanın en kaliteli alünitleri arasında sayılabilir; Foça yöresinde de demir oksit genellikle yüzde 0,5'in altındadır. Şaphane cevheri ise ağırlıkça yaklaşık yüzde 66 silis içerdiğinden zenginleştirilmesi gerekir. Cevherden şap, alüminyum sülfat ve potasyum sülfat almak için kalsinasyon ve çözündürme gerekir; boksitten elde edilen alüminyum sülfatla rekabet etmek zordur (Tolun). Yatağın büyüklüğü, gübre ve kimya sanayisine uzaklık da belirleyicidir.

Alünit zararlı mı?

Alünit elle tutulduğunda zararsızdır. Cevheri çoğu zaman bol silis (kuvars) içerir; kırma ve öğütme sırasında çıkan ince toz solunmamalı, tozlu işlerde maske kullanılmalıdır. Örneğin Şaphane yöresinden alınan bir cevher örneği ağırlıkça yaklaşık yüzde 66 silis içerir (Kılınç Aksay ve ark., 2004).

Kaynaklar

  1. Alünitlerimizden İstifade İmkânları ve Şebinkarahisar Civarına Ait Numunelerle Yapılan Tecrübeler (R. Tolun), MTA Dergisi 40 · MTA Genel Müdürlüğü, 1950
  2. Türkiye Alunit Cevherinden Potasyum ve Alüminyum Sülfat Hammaddelerinin Kazanımı (E. Kılınç Aksay, A. Ünal, İ. Cöcen, E. Kaya, A. Akar), 5. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu · Dokuz Eylül Üniversitesi, 2004
  3. Handbook of Mineralogy: Alunite · Mineralogical Society of America
  4. Şaphane · Vikipedi
  5. Şaphane · Wikipedia
  6. Şaphane'nin atıl şap madeni için yeniden üretim talebi · Yeni Birlik Gazetesi, 2026
  7. Foça · Wikipedia
  8. Tolfa · Wikipedia
  9. Alunite · Wikipedia
  10. Alum · Wikipedia
  11. Şap (bileşik) · Vikipedi
  12. Mineral Commodity Summaries 2026: Bauxite and Alumina · U.S. Geological Survey, 2026

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Albit

Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.

Mineral

Anhidrit

Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.

Mineral

Anortit

Plajiyoklazın kalsiyumlu ucu: yeryüzünde saf hâli ender, ama Ay'ın açık renkli yaylalarının ana mineralidir.