Mineral
Altın
AuGold
Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.
Diğer adları: Nabit altın (doğal altın) · Elektrum (en az %20 gümüş içeren doğal altın)
- Cevher
- Türkiye’de önemli
_4_(16848647509).jpg){kind=link}
Kısaca
Altın, doğada kendi başına, başka bir elementle birleşmeden bulunabilen ender metallerden biridir. Kuvars damarlarının içinde ya da dere yataklarının kumunda tanecik, pul ve topak hâlinde çıkar. Paslanmadığı için binlerce yıllık altın takılar bugün hâlâ ilk günkü gibi parlar.
Nasıl oluşur?
Altının büyük kısmı, yerin derinliklerinde dolaşan sıcak suların çatlaklarda bıraktığı kuvars damarlarında oluşur. Damardaki altın çoğu zaman gözle görülemeyecek kadar küçük tanecikler hâlindedir ve pirit gibi sülfür minerallerinin içinde gizlenebilir. Kayaçlar aşındığında serbest kalan altın, çok ağır olduğu için dere yataklarının dibinde birikir; bu birikintilere plaser yatak denir. Dünyanın en önemli altın bölgesi olan Güney Afrika’daki Witwatersrand’da altın, çok eski çakıltaşı katmanlarında bulunur.
Türkiye’de
Anadolu’nun altınla ilişkisi çok eskidir. Antik Lidya’nın başkenti Sardes’ten geçen Paktolos’un (bugünkü Sart Çayı) kumlarındaki elektrum, ilk sikkelerin hammaddesi olmuştur. Cumhuriyet döneminde resmî ilk altın üretimi 2001’de İzmir-Bergama’daki Ovacık madeninde başlamış, bunu 2006’da Uşak’taki Kışladağ ve sonraki yıllarda açılan başka madenler izlemiştir. Bugün altın, cevherin içinde çoğunlukla görünmez durumda olduğundan genellikle siyanürle çözündürülerek kazanılır.
Ne işe yarar?
- Takı ve birikim: Paslanmaması ve kolay işlenmesi nedeniyle binlerce yıldır takı ve para olarak kullanılır.
- Elektronik: Elektriği iyi iletir ve oksitlenmez; bu yüzden bağlantı uçlarında ve devre kartlarında ince kaplama olarak kullanılır.
- Diş hekimliği ve tıp: Vücutla tepkimeye girmediği için bazı dolgu ve protezlerde kullanılır.
Nasıl tanınır?
- 1
Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde altın sarısı bir çizgi bırakır; pirit ve kalkopiritin çizgisi ise yeşilimsi siyahtır.
- 2
Çok yumuşaktır (sertlik 2,5–3): iğne ucuyla iz bırakılabilir, çekiçle vurulunca kırılmak yerine yassılaşır. Pirit vurulunca parçalanır, kalkopirit ufalanır.
- 3
Son derece ağırdır: saf altının özgül ağırlığı 19,3'tür, piritinki yaklaşık 5, kalkopiritinki yaklaşık 4,2. Gümüş içeren doğal altın daha hafiftir ama yine de bu minerallerden kat kat ağırdır; tavada suyla çalkalandığında dibe çöker.
- 4
Gölgede de altın sarısı görünür. Işıkta parlayıp gölgede sönen sarı pullar çoğu zaman ayrışmış mikadır; mika ince yapraklara ayrılır ve kolayca ufalanır.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- “Aptal altını”: Pirit, kalkopirit ve ayrışıp sarılaşmış mika pulları sıkça altınla karıştırılır; çizgi rengi, sertlik ve ağırlık testleri bunları kolayca ayırır.
- Sahte külçe ve topaklar: Kurşun, pirinç ya da tungsten gibi metallerin altınla kaplanmasıyla yapılabilir. Tungstenin yoğunluğu altınınkine çok yakın olduğundan tartı tek başına yeterli değildir.
- Takılarda saflık “ayar” ile belirtilir (24 ayar saf altındır). Ayar damgası ve gerektiğinde yetkili bir laboratuvarda yapılan analiz, saflığı doğrulamanın güvenilir yoludur.
Güvenlik
Altının kendisi zehirli değildir. Ancak küçük ölçekli (zanaatkâr) altın madenciliğinde altını toplamak için cıva kullanılır; cıva-altın karışımı ısıtıldığında açığa çıkan cıva buharı sinir sistemine ve böbreklere kalıcı zarar verebilir. Endüstriyel altın üretiminde kullanılan siyanür de çok zehirlidir ve yalnızca izinli tesislerde, sıkı denetim altında kullanılmalıdır. Bu yöntemler evde ya da doğada asla denenmemelidir; ayrıca pek çok ülkede maden aramak ve çıkarmak resmî izne bağlıdır.
Bunu biliyor muydun?
Dünyada bilinen ilk sikkeler MÖ 7. yüzyılda Batı Anadolu'daki Lidya Krallığı'nda, doğal bir altın-gümüş alaşımı olan elektrumdan basılmıştır.
Altın, ışığı geçirecek kadar ince yapraklar (varak) hâline getirilebilir; bu kadar ince altın yaprak, arkasından ışık geldiğinde mavimsi yeşil görünür.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Witwatersrand, Güney Afrika · Önemli yatakDünyanın en önemli altın bölgesi; altın, eski çakıltaşı katmanlarında ince taneler hâlindedir
- Kalgoorlie, Batı Avustralya · Önemli yatakAltın tellürür cevherleri ve çok iri plaser altın topakları
- Sart (Sardes), Salihli, Manisa · Tarihî kaynakAntik Paktolos (Sart Çayı) kıyısında; Lidya’nın elektrum kaynağı
- Ovacık, Bergama, İzmir · Bilinen bulunuş yeriCumhuriyet döneminin ilk resmî altın üretimi (2001)
- Kışladağ, Eşme, Uşak · Bilinen bulunuş yeriBüyük bir açık ocak altın madeni; 2006’da üretime başladı
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Gold · Mineralogical Society of America
- Dünyada ve Türkiye’de Altın · MTA Genel Müdürlüğü, Fizibilite Etütleri Daire Başkanlığı, 2020
- Electrum · Encyclopaedia Britannica
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Diaspor
Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.
İnci
İstiridye ve midyelerin içinde katman katman büyüyen, kesilip yontulmadan da ışıldayan organik bir değerli taş.
Pallasit
Parlak demir-nikel metalinin içine gömülü altın sarısı ve yeşil olivin kristalleriyle en güzel meteoritlerden sayılan nadir bir taşlı-demirli meteorit.