Mineral
Boraks (tinkal)
Na₂B₄O₅(OH)₄·8H₂OBorax (tincal)
Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.
Diğer adları: Tinkal (ham boraks cevheri) · Tinkalkonit (boraksın su kaybetmiş beyaz toz hâli)
- Halk arasında: Maden ve hammadde
Kısaca
Boraks, sodyum, bor ve bol miktarda sudan oluşan yumuşak bir mineraldir. Kurak bölgelerdeki tuzlu göllerde, su buharlaştıkça oluşur. Madenden çıkan ham boraksa tinkal denir. Cam, deterjan, gübre ve pek çok sanayi ürününün hammaddesidir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Boraks, volkanik bölgelerdeki kapalı tuzlu göllerde, bor bakımından zengin suların buharlaşmasıyla oluşan bir evaporit mineralidir. Bugün de Tibet’teki bazı tuz göllerinde oluşmaya devam eder. Eskiden Tibet ve Ladakh’taki göllerden toplanan boraks, ticaret yollarıyla uzak ülkelere ulaşırdı. Büyük ticari yataklar ise milyonlarca yıl önce kurumuş eski göllerin kil katmanları arasında bulunur.
Ne işe yarar?
Kırka’da üretilen boraks ürünleri; cam ve cam elyafı, deterjan, tekstil, yapıştırıcı, tarım kimyasalları, gübre ve yangın söndürücüler gibi çok çeşitli alanlarda kullanılır. Boraks ayrıca metallerin lehimlenmesi ve kaynağında, yüzeydeki oksitleri çözen bir eritken (flaks) olarak iş görür.
Türkiye’de
Eskişehir’in Seyitgazi ilçesine bağlı Kırka’daki tinkal yatağı, Eti Maden’e göre dünya tinkal rezervlerinin en büyük payına sahiptir ve Türkiye’deki bor rezervlerinin yaklaşık dörtte birini oluşturur. Yatak 1970’ten bu yana işletilmektedir ve bugün Eti Maden tarafından işletilir. Dünyanın en büyük boraks kaynaklarından biri de ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Boron yatağıdır.
Değerini ne belirler?
Boraks değerini cevher olarak kazanır: tinkaldeki bor oksit (B₂O₃) oranı, yatağın büyüklüğü, kil gibi safsızlıkların azlığı, açık ocakta kolay işletilebilmesi ve cevherin rafine edilerek saf boraks ürünlerine dönüştürülme maliyeti belirleyicidir. Cam, seramik, deterjan ve tarım sektörlerinin talebi de değeri etkiler. Koleksiyonda ise su kaybedip beyaz toza dönüşmemiş, iri ve berrak kristaller nadir olduğu için aranır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Suda çözünür; küçük bir parça bir bardak suda zamanla kaybolur. Kolemanit ise suda kolayca çözünmez.
- 2
Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,7).
- 3
Taze kristaller camsı ve yarı saydamdır; kuru havada su kaybederek yüzeyden başlayarak beyaz, tebeşirimsi bir toza (tinkalkonit) dönüşür.
- 4
Kristalleri çoğunlukla kısa ya da uzun prizmalar hâlindedir.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Boraks çözeltisinden evde ya da laboratuvarda kolayca kristal büyütülebilir. Bu kristaller kimyasal olarak aynıdır, ama doğal mineral örneği değildir.
- Koleksiyonlarda “boraks” etiketiyle duran beyaz, tozlu örnekler çoğunlukla su kaybederek tinkalkonite dönüşmüştür.
Güvenlik
Boraks yutulmamalı ve tozu solunmamalıdır; gözleri ve solunum yollarını tahriş edebilir. Avrupa Birliği'nde boraks, üreme sağlığına zarar verebilecek maddeler arasında sınıflandırılmıştır (Repr. 1B). Çocukların erişemeyeceği yerde saklanmalı, çocukların yaptığı deneylerde yetişkin gözetimi olmalıdır.
Yanlış bilinenler
YanlışBoraks ile bor aynı şeydir.
DoğrusuBor bir kimyasal elementtir; boraks ise bor içeren pek çok mineralden yalnızca biridir. Türkiye'de kolemanit ve üleksit gibi başka bor mineralleri de çıkarılır.
YanlışLozan Antlaşması'nın gizli maddeleri yüzünden Türkiye yıllarca bor çıkaramadı.
DoğrusuLozan Antlaşması'nda bor madenciliğini yasaklayan ya da kısıtlayan bir madde yoktur. Bugünkü Türkiye topraklarında bor 1865'ten beri işletilir; Kırka'daki tinkal yatağı da 1970'ten bu yana üretim yapmaktadır.
Neye iyi geldiğine inanılır?
Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:
- 2023'te sosyal medyada yayılan bir akımda, suya karıştırılan boraksın içilmesinin eklem ağrılarını ve iltihabı azalttığı ileri sürüldü.
Bilim ne diyor?
Boraks içmenin herhangi bir hastalığa iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; tersine, yutulduğunda baş ağrısı, bulantı ve kusma gibi zehirlenme belirtilerine yol açabilir ve yüksek dozlarda öldürücü olabilir. AB'de üreme sağlığına zararlı olarak sınıflandırılan boraks hiçbir şekilde içilmemeli ve yiyeceklere katılmamalıdır.
Bunu biliyor muydun?
Boraks örnekleri müzelerde ve koleksiyonlarda genellikle hava almayan kaplarda saklanır; aksi hâlde berrak kristaller kısa sürede beyaz bir toza dönüşebilir.
Belgeseller
YouTube’dan seçilmiş belgesel ve eğitim videoları. Video, oynat düğmesine basana kadar yüklenmez.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Kırka, Seyitgazi, Eskişehir · Önemli yatakEti Maden'e göre dünya tinkal rezervlerinin en büyük payına sahip yatak
- Boron, Kaliforniya, ABD · Önemli yatakKramer bor yatağı; dev açık ocak
- Searles Gölü, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriTicari bor üretimi yapılan kurumuş göl yatağı
- Tibet Platosu, Çin · Tarihî kaynakBoraksın tarihte ilk toplandığı tuz gölleri
- Ölüm Vadisi, Kaliforniya, ABD · Tarihî kaynakKuru göl yataklarında doğal “pamuk topu” boraks; 19. yüzyıl sonunda “20 Katırlı Boraks” markasıyla dünyaca tanınan boraks madenciliğinin yeri
- Atacama Çölü, Şili · Bilinen bulunuş yeriBor, lityum ve nitrat yatakları bakımından zengin kurak bölge; Şili USGS verilerine göre ulexit (sodyumlu bor minerali) üretir
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Boraks nedir?
Boraks, sodyum, bor ve bol miktarda sudan oluşan yumuşak bir mineraldir. Kurak bölgelerdeki tuzlu göllerde, su buharlaştıkça oluşur. Madenden çıkan ham boraksa tinkal denir. Cam, deterjan, gübre ve pek çok sanayi ürününün hammaddesidir.
Lozan Antlaşması Türkiye'nin bor çıkarmasını yasakladı mı?
Hayır. Lozan Antlaşması'nda bor madenciliğini yasaklayan ya da kısıtlayan bir madde yoktur. Bugünkü Türkiye topraklarında bor 1865'ten beri işletilir; Kırka'daki tinkal yatağı da 1970'ten bu yana üretim yapmaktadır.
Boraks ne işe yarar?
Kırka'da üretilen boraks ürünleri; cam ve cam elyafı, deterjan, tekstil, yapıştırıcı, tarım kimyasalları, gübre ve yangın söndürücüler gibi çok çeşitli alanlarda kullanılır. Boraks ayrıca metallerin lehimlenmesi ve kaynağında, yüzeydeki oksitleri çözen bir eritken (flaks) olarak iş görür.
Boraks ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 2–2,5 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 1,71–1,72 g/cm³’tür.
Boraks nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Kırka, Seyitgazi, Eskişehir; Boron, Kaliforniya, ABD; Tibet Platosu, Çin; Ölüm Vadisi, Kaliforniya, ABD; Searles Gölü, Kaliforniya, ABD.
Boraks Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Kırka, Seyitgazi, Eskişehir.
Boraks gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Suda çözünür; küçük bir parça bir bardak suda zamanla kaybolur. Kolemanit ise suda kolayca çözünmez. Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,7). Taze kristaller camsı ve yarı saydamdır; kuru havada su kaybederek yüzeyden başlayarak beyaz, tebeşirimsi bir toza (tinkalkonit) dönüşür. Boraks çözeltisinden evde ya da laboratuvarda kolayca kristal büyütülebilir. Bu kristaller kimyasal olarak aynıdır, ama doğal mineral örneği değildir.
Boraks değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Boraks değerini cevher olarak kazanır: tinkaldeki bor oksit (B₂O₃) oranı, yatağın büyüklüğü, kil gibi safsızlıkların azlığı, açık ocakta kolay işletilebilmesi ve cevherin rafine edilerek saf boraks ürünlerine dönüştürülme maliyeti belirleyicidir. Cam, seramik, deterjan ve tarım sektörlerinin talebi de değeri etkiler. Koleksiyonda ise su kaybedip beyaz toza dönüşmemiş, iri ve berrak kristaller nadir olduğu için aranır.
Boraks neye iyi gelir?
2023'te sosyal medyada yayılan bir akımda, suya karıştırılan boraksın içilmesinin eklem ağrılarını ve iltihabı azalttığı ileri sürüldü. Boraks içmenin herhangi bir hastalığa iyi geldiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; tersine, yutulduğunda baş ağrısı, bulantı ve kusma gibi zehirlenme belirtilerine yol açabilir ve yüksek dozlarda öldürücü olabilir. AB'de üreme sağlığına zararlı olarak sınıflandırılan boraks hiçbir şekilde içilmemeli ve yiyeceklere katılmamalıdır. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.
Boraks zararlı mı?
Boraks yutulmamalı ve tozu solunmamalıdır; gözleri ve solunum yollarını tahriş edebilir. Avrupa Birliği'nde boraks, üreme sağlığına zarar verebilecek maddeler arasında sınıflandırılmıştır (Repr. 1B). Çocukların erişemeyeceği yerde saklanmalı, çocukların yaptığı deneylerde yetişkin gözetimi olmalıdır.
Kaynaklar
- Handbook of Mineralogy: Borax · Mineralogical Society of America
- Kırka · Eti Maden
- Mineral Commodity Summaries 2026: Boron · U.S. Geological Survey, 2026
- Candidate List of substances of very high concern for Authorisation (disodium tetraborate) · European Chemicals Agency (ECHA)
- Health alert! Online trend of drinking toxic borax is dangerous · RMIT University FactLab, 2023
- Karesi sancağında bor madeni işletmeciliği (1865-1887) (M. Sayan, yüksek lisans tezi) · Marmara Üniversitesi, 2016
- Borax · Wikipedia
- Atacama Desert · Wikipedia
Dış bağlantılar
İncelendiSon kontrol: 4 Ekim 2026Hata bildir
Aynı basamaktaki taşlar

Afyon menekşe mermeri
Beyaz zemin üzerinde menekşe damarlar: Roma imparatorlarının Afyon'dan getirttiği, Pantheon'dan Ayasofya'ya uzanan mermer.

Anglezit
Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.

Antimonit (stibnit)
Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.