Doğal Taşlar

Mineral

Boraks (tinkal)

Na₂B₄O₅(OH)₄·8H₂OBorax (tincal)

Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.

Diğer adları: Tinkal (ham boraks cevheri) · Tinkalkonit (boraksın su kaybetmiş beyaz toz hâli)

  • Cevher
  • Endüstriyel
  • Türkiye’de önemli
Fotoğraf: Aram Dulyan ( User:Aramgutang ) · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Boraks, sodyum, bor ve bol miktarda sudan oluşan yumuşak bir mineraldir. Kurak bölgelerdeki tuzlu göllerde, su buharlaştıkça oluşur. Madenden çıkan ham boraksa tinkal denir. Cam, deterjan, gübre ve pek çok sanayi ürününün hammaddesidir.

Nasıl oluşur?

Boraks, volkanik bölgelerdeki kapalı tuzlu göllerde, bor bakımından zengin suların buharlaşmasıyla oluşan bir evaporit mineralidir. Bugün de Tibet’teki bazı tuz göllerinde oluşmaya devam eder. Eskiden Tibet ve Ladakh’taki göllerden toplanan boraks, ticaret yollarıyla uzak ülkelere ulaşırdı. Büyük ticari yataklar ise milyonlarca yıl önce kurumuş eski göllerin kil katmanları arasında bulunur.

Ne işe yarar?

Kırka’da üretilen boraks ürünleri; cam ve cam elyafı, deterjan, tekstil, yapıştırıcı, tarım kimyasalları, gübre ve yangın söndürücüler gibi çok çeşitli alanlarda kullanılır. Boraks ayrıca metallerin lehimlenmesi ve kaynağında, yüzeydeki oksitleri çözen bir eritken (flaks) olarak iş görür.

Türkiye’de

Eskişehir’in Seyitgazi ilçesine bağlı Kırka’daki tinkal yatağı, Eti Maden’e göre dünya tinkal rezervlerinin en büyük payına sahiptir ve Türkiye’deki bor rezervlerinin yaklaşık dörtte birini oluşturur. Yatak 1970’ten bu yana işletilmektedir ve bugün Eti Maden tarafından işletilir. Dünyanın en büyük boraks kaynaklarından biri de ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Boron yatağıdır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Suda çözünür; küçük bir parça bir bardak suda zamanla kaybolur. Kolemanit ise suda kolayca çözünmez.

  2. 2

    Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,7).

  3. 3

    Taze kristaller camsı ve yarı saydamdır; kuru havada su kaybederek yüzeyden başlayarak beyaz, tebeşirimsi bir toza (tinkalkonit) dönüşür.

  4. 4

    Kristalleri çoğunlukla kısa ya da uzun prizmalar hâlindedir.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Boraks çözeltisinden evde ya da laboratuvarda kolayca kristal büyütülebilir. Bu kristaller kimyasal olarak aynıdır, ama doğal mineral örneği değildir.
  • Koleksiyonlarda “boraks” etiketiyle duran beyaz, tozlu örnekler çoğunlukla su kaybederek tinkalkonite dönüşmüştür.

Güvenlik

Boraks yutulmamalı ve tozu solunmamalıdır; gözleri ve solunum yollarını tahriş edebilir. Avrupa Birliği'nde boraks, üreme sağlığına zarar verebilecek maddeler arasında sınıflandırılmıştır (Repr. 1B). Çocukların erişemeyeceği yerde saklanmalı, çocukların yaptığı deneylerde yetişkin gözetimi olmalıdır.

Bunu biliyor muydun?

Boraks örnekleri müzelerde ve koleksiyonlarda genellikle hava almayan kaplarda saklanır; aksi hâlde berrak kristaller kısa sürede beyaz bir toza dönüşebilir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Kırka, Seyitgazi, Eskişehir · Önemli yatakEti Maden'e göre dünya tinkal rezervlerinin en büyük payına sahip yatak
  • Boron, Kaliforniya, ABD · Önemli yatakKramer bor yatağı; dev açık ocak
  • Searles Gölü, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriTicari bor üretimi yapılan kurumuş göl yatağı
  • Tibet Platosu, Çin · Tarihî kaynakBoraksın tarihte ilk toplandığı tuz gölleri

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Handbook of Mineralogy: Borax · Mineralogical Society of America
  2. Kırka · Eti Maden
  3. Mineral Commodity Summaries 2026: Boron · U.S. Geological Survey, 2026
  4. Candidate List of substances of very high concern for Authorisation (disodium tetraborate) · European Chemicals Agency (ECHA)

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Mineral

Antimonit (stibnit)

Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.

Mineral

Bakır

İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.

Mineral

Galen

Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.