VaryeteŞunun bir çeşidi: Jips (alçıtaşı)

Kaymak taşı

CaSO₄·2H₂OAlabaster

Jipsin ince taneli, ışık geçiren türü: tırnakla çizilecek kadar yumuşak, binlerce yıldır heykel, kap ve lamba yapılan beyaz taş.

Diğer adları: Albatr · Su mermeri · Alabaster

Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)

Fotoğraf: Darla Sondrol · CC0 · Wikimedia Commons

Kısaca

Kaymak taşı (alabaster ya da albatr), jipsin (alçıtaşının) ince taneli, kütlesel türüdür. En saf hâli kar beyazı ve yarı saydamdır; demir oksit karıştığında kahverengi bulutlar ve damarlar görülür. Kolay oyulduğu için Mezopotamya'dan Orta Çağ İngiltere'sine kadar heykel, kabartma ve süs eşyası yapımında kullanılmıştır. Aynı ad, eski Mısır'da kullanılan bantlı kalsit için de kullanılır; bu ikisi ayrı taşlardır.

Görseller

Kaymak taşı örneği (2) — Fotoğraf: RobinLeicester · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Nasıl oluşur?

Kaymak taşı, jips gibi oluşur: Kapalı denizlerde, lagünlerde ve göllerde su buharlaşınca kalsiyum sülfat çöker ve kalın evaporit katmanları oluşturur. Kaymak taşı bu katmanların çok ince taneli, sık dokulu ve kütlesel bölümleridir. Kayaca karışan demir oksit, taşta kahverengi bulutlar ve damarlar oluşturur.

Kalsit kaymak taşı ise başka bir yoldan oluşur: kireçtaşı mağaralarının tabanında ve duvarlarında sarkıt-dikit gibi çöken kalsitten ya da kireçli su kaynaklarında çöken bir tür travertenden. Bu yüzden çoğu zaman bantlı bir görünüşü vardır.

Ne işe yarar?

Heykel ve kabartma: Mezopotamya’da tanrı ve tapınan heykelleri, Asur saraylarında dev kabartmalar, Orta Çağ İngiltere’sinde ise boyanmış küçük heykeller ve sunak panoları yapıldı. 14. ve 15. yüzyıllarda Nottingham’da gelişen bu oymacılık, İngiltere’nin önemli bir ihraç ürünü oldu.
Kap ve urna: Etrüskler MÖ 3. yüzyılda Volterra’da kaymak taşından cenaze urnaları yaptı; eski Mısır’da kalsit alabasterden kaplar ve lahitler yapıldı.
Pencere ve lamba: İnce levhalar Bizans ve Orta Çağ kiliselerinin küçük pencerelerinde kullanıldı; Volterra atölyeleri 1920’lerde Art Deco tavan ve duvar lambaları üretti.
Yapı: Aragon’da Roma döneminden beri kullanılır; Müslüman dönemindeki Zaragoza’ya, kaymak taşından duvarları ve sarayları yüzünden “Beyaz Şehir” denirdi.

Türkiye’de

Türk Dil Kurumu sözlüğü kaymak taşını “parlatılmaya elverişli, yumuşak, beyaz, yarı saydam bir mermer türü; su mermeri, albatr” diye tanımlar. Oxford Üniversitesi Doğa Tarihi Müzesi’nin süs taşları koleksiyonuna göre antik çağda “alabastro fiorito” adıyla işlenen bantlı taş, büyük olasılıkla Denizli’deki Pamukkale çevresinden, antik Hierapolis’in yakınındaki ocaklardan çıkarılmıştır. Bu taş jips değil, sıcak su kaynaklarının çökelttiği kalsitten oluşan bir travertendir.

Değerini ne belirler?

Kaymak taşının değerini blokların büyüklüğü ve çatlaksızlığı, rengin temizliği (kar beyazı ve eşit dokulu taş en çok aranır) ve ışığı ne kadar iyi geçirdiği belirler; kahverengi damarlı türler de dekoratif amaçla tercih edilebilir. İşlenmiş parçalarda ustalık ve Volterra gibi ünlü bir atölye geleneği değeri artırır. Boyama ve ısıtarak opaklaştırma gibi işlemler satışta belirtilmelidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

Nasıl tanınır?

1
Beyaz ya da kahverengi damarlı, ince taneli bir taştır; ince bir dilim ışığa tutulunca ışığı geçirir ve içten aydınlanıyormuş gibi görünür.
2
Jips kaymak taşı tırnakla çizilir (sertlik 1,5–2); kalsit kaymak taşı ise tırnakla çizilmez, bıçakla çizilir (sertlik 3).
3
Jips kaymak taşı asitle köpürmez; kalsit kaymak taşı seyreltik asitte köpürür.
4
Mermerden çok daha kolay çizilir: mermer tırnakla çizilmez. Ayrıca suda yavaşça çözündüğü için ıslak bırakılan yüzeyi matlaşır.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

Mısır'dan gelen “alabaster” kaplar ve heykeller çoğunlukla bantlı kalsittir (“Mısır alabasteri”, “oniks mermer”); jips kaymak taşıyla aynı taş değildir.
Kaymak taşı gözenekli olduğu için kolayca boyanabilir; canlı renkli parçalar boyalı olabilir.
Volterra'da kaymak taşı kaynama noktasına yakın sıcaklığa kadar yavaşça ısıtılarak opaklaştırılır ve mermere benzetilir; bu ürüne “marmo di Castellina” denir.

Yanlış bilinenler

YanlışKaymak taşı (alabaster) tek bir taştır.
DoğrusuBu ad iki farklı taş için kullanılır: jipsten oluşan, tırnakla çizilen kaymak taşı ve kalsitten oluşan, daha sert, asitte köpüren “Mısır alabasteri”. Britannica'ya göre eski çağların alabasteri aslında kahverengi ya da sarı bir oniks mermerdi.
YanlışKaymak taşı mermer gibi dışarıda kullanılabilir ve suyla rahatça yıkanabilir.
DoğrusuHer iki tür de suda çözünür; bu yüzden dış mekâna uygun değildir. Bulaşık deterjanıyla yıkanan jips kaymak taşının yüzeyi pürüzlenir, matlaşır ve ışık geçirgenliğinin çoğunu yitirir.
YanlışMermer gibi opak beyaz görünen kaymak taşı her zaman doğal hâlindedir.
DoğrusuKaymak taşı ısıtılarak opaklaştırılabilir, gözenekli olduğu için de boyanabilir. Toskana'da bu yolla mermere benzetilen taşa “marmo di Castellina” denir.

Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

Bilimle çelişki:Çelişki yok

Maneviyat ve meditasyon

Bu taşa yüklenen anlamlar, kimin inandığıyla birlikte:

Kunz'un aktardığı eski bir Babil mitolojik metninde, güneş tanrısı Ninib taşların kaderini belirlerken kaymak taşını kutsar, kalsedonu ise lanetler.

Bilim ne diyor?

Mezopotamya'da tanrı ve tapınan heykelleri için jips kaymak taşı tercih edilirdi; bu taş tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır ve kolay oyulur. Taşın kutsal ya da doğaüstü bir gücü olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur.

Bunu biliyor muydun?

Bilinen tek siyah kaymak taşı damarlarının üç tane olduğu belirtilir: biri ABD'nin Oklahoma eyaletinde, biri İtalya'da, biri Çin'de. Rengini mangan çökeltilerinden alır.

Asur kralı Asurbanipal'in Ninova'daki ünlü “Aslan Avı” kabartmaları, “Musul mermeri” denen jips kaymak taşından oyulmuştur; bugün British Museum'da sergilenir.

Los Angeles'taki Melekler Leydimiz Katedrali'nin (2002) pencerelerinde Aragon'dan getirilen büyük kaymak taşı levhaları kullanılmıştır; taşın ısınıp opaklaşmaması için soğutma düzeni kurulmuştur.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

Ebro Vadisi'nin orta kesimi, Aragon, İspanya · Önemli yatakDünyanın işletilebilir en büyük bilinen kaymak taşı yatakları; dünya üretiminin büyük bölümü buradan çıkar
Volterra ve Castellina Marittima, Toskana, İtalya · Önemli yatakEtrüskler MÖ 3. yüzyılda buradan çıkan kaymak taşından cenaze urnaları yaptı; en ince türü Castellina'dan çıkar ve yeraltı galerileriyle işletilir
Chellaston, Derbyshire, İngiltere · Tarihî kaynakOrta Çağ'ın ünlü “Nottingham kaymak taşı” oymacılığının malzemesini veren, bir zamanlar Birleşik Krallık'ın en büyük kaymak taşı ocaklarından biri
Fauld, Staffordshire, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriİngiltere'nin kaymak taşı kaynaklarından; eski jips galerileri İkinci Dünya Savaşı'nda bomba deposu olarak kullanıldı
Musul çevresi, Irak · Tarihî kaynak“Musul mermeri” denen kaymak taşı; MÖ 9.–7. yüzyıllarda Asur saraylarının kabartmaları bu taştan oyuldu
Alabaster Caverns Eyalet Parkı, Freedom yakını, Oklahoma, ABD · Bilinen bulunuş yeriZiyarete açık en büyük doğal jips mağarası; beyaz ve çok nadir siyah kaymak taşı görülür
Pamukkale (Hierapolis) çevresi, Denizli · Tarihî kaynakJips değil, kalsit “kaymak taşı”: antik çağda “alabastro fiorito” adıyla işlenen bantlı traverten büyük olasılıkla buradan çıkarılmıştır

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Sık sorulan sorular

Kaymak taşı nedir?

Kaymak taşı ne işe yarar?

Heykel ve kabartma: Mezopotamya'da tanrı ve tapınan heykelleri, Asur saraylarında dev kabartmalar, Orta Çağ İngiltere'sinde ise boyanmış küçük heykeller ve sunak panoları yapıldı. 14. ve 15. yüzyıllarda Nottingham'da gelişen bu oymacılık, İngiltere'nin önemli bir ihraç ürünü oldu. Kap ve urna: Etrüskler MÖ 3. yüzyılda Volterra'da kaymak taşından cenaze urnaları yaptı; eski Mısır'da kalsit alabasterden kaplar ve lahitler yapıldı.

Kaymak taşı ne kadar serttir?

Mohs sertlik ölçeğinde 1,5–2 değerindedir. Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşaktır. Özgül ağırlığı 2,31–2,33 g/cm³’tür.

Kaymak taşı nerede bulunur?

Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Ebro Vadisi'nin orta kesimi, Aragon, İspanya; Volterra ve Castellina Marittima, Toskana, İtalya; Chellaston, Derbyshire, İngiltere; Musul çevresi, Irak; Pamukkale (Hierapolis) çevresi, Denizli.

Kaymak taşı Türkiye’de nerede bulunur?

Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Pamukkale (Hierapolis) çevresi, Denizli.

Kaymak taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?

Beyaz ya da kahverengi damarlı, ince taneli bir taştır; ince bir dilim ışığa tutulunca ışığı geçirir ve içten aydınlanıyormuş gibi görünür. Jips kaymak taşı tırnakla çizilir (sertlik 1,5–2); kalsit kaymak taşı ise tırnakla çizilmez, bıçakla çizilir (sertlik 3). Jips kaymak taşı asitle köpürmez; kalsit kaymak taşı seyreltik asitte köpürür. Mısır'dan gelen “alabaster” kaplar ve heykeller çoğunlukla bantlı kalsittir (“Mısır alabasteri”, “oniks mermer”); jips kaymak taşıyla aynı taş değildir.

Kaymak taşı değerli mi?

“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 4. basamaktadır: Kaliteli blok taş ve cevher. Kaymak taşının değerini blokların büyüklüğü ve çatlaksızlığı, rengin temizliği (kar beyazı ve eşit dokulu taş en çok aranır) ve ışığı ne kadar iyi geçirdiği belirler; kahverengi damarlı türler de dekoratif amaçla tercih edilebilir. İşlenmiş parçalarda ustalık ve Volterra gibi ünlü bir atölye geleneği değeri artırır. Boyama ve ısıtarak opaklaştırma gibi işlemler satışta belirtilmelidir.

Kaymak taşı neye iyi gelir?

Kunz'un aktardığı eski bir Babil mitolojik metninde, güneş tanrısı Ninib taşların kaderini belirlerken kaymak taşını kutsar, kalsedonu ise lanetler. Mezopotamya'da tanrı ve tapınan heykelleri için jips kaymak taşı tercih edilirdi; bu taş tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır ve kolay oyulur. Taşın kutsal ya da doğaüstü bir gücü olduğuna dair hiçbir kanıt yoktur. Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.