Kayaç
Mavi şist
Blueschist
Rengini glokofandan alan mavi kayaç: yüksek basınç ama düşük sıcaklıkta, yalnızca dalma-batma kuşaklarında oluşur.
- Halk arasında: Sıradan taş
_1.jpg){kind=link}
Kısaca
Mavi şist, bazalt ve benzeri kayaçların başkalaşmasıyla oluşan, mavimsi renkli bir kayaçtır. Rengini başlıca glokofan ve lavsonit minerallerinden alır. Görece düşük sıcaklık (200–500 °C) ama 15–30 km derinliğe karşılık gelen çok yüksek basınç ister. Bu koşullar yalnızca bir levhanın ötekinin altına daldığı dalma-batma kuşaklarında oluşur. Türkiye'de Eskişehir'in Sivrihisar yöresi mavi şistleriyle bilinir.
Görseller
Nasıl oluşur?
Okyanus kabuğundaki bazalt, dalma-batma kuşaklarında soğuk levhayla birlikte hızla 15–30 km derinliğe iner. Burada basınç çok yüksek, sıcaklık ise görece düşüktür (200–500 °C). Bu koşullarda bazaltın mineralleri glokofan, lavsonit ya da epidot gibi yüksek basınç minerallerine dönüşür. Mavi şistin yüzeye çıkabilmesi için kayaçların, ısınıp başka minerallere dönüşmelerine fırsat kalmadan hızla yükselmesi gerekir; bu yüzden mavi şist nadir bir kayaçtır.
Ne işe yarar?
- Dalma-batmanın izi: Mavi şist, geçmişte bir okyanus levhasının nerede ve nasıl battığını gösterir; dağ kuşaklarının tarihini çözmede kullanılır.
- Tarihte döşeme taşı: Minos uygarlığının Girit’inde sokak ve avluların döşenmesinde kullanıldı.
Türkiye’de
Eskişehir’in Sivrihisar masifi, Tavşanlı Zonu’nun bir parçasıdır ve lavsonitli ve epidotlu mavi şistleri eklojitlerle birlikte içerir. Bu kayaçlar burada bir dalma-batma kuşağının izlerini taşır ve uluslararası araştırmaların konusu olmuştur.
Değerini ne belirler?
Mavi şist ticari değeri olan bir taş değildir; değeri bilimseldir. Dalma-batma kuşaklarının derin ve soğuk koşullarını gösterdiği için araştırmacılar ve eğitim koleksiyonları için önemlidir. Koleksiyonda rengi canlı, glokofan ve lavsonit kristalleri belirgin taze örnekler aranır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Mavi, mavimsi gri ya da lavanta mavisi renktedir; bu renk iğne ve prizma biçimli glokofan kristallerinden gelir.
- 2
İnce katmanlar hâlinde ayrılabilir (şistozite); yüzeyinde ince çizgili bir doku görülür.
- 3
Beyaz lavsonit ya da sarımsı yeşil epidot kristalleri, bazen de kırmızı granat taneleri içerebilir.
- 4
Çoğunlukla eklojit, yeşil şist ve serpantinitle birlikte bulunur.
Sahteler ve taklitler
Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:
- Lapis lazuli ya da sodalit gibi mavi taşlar mavi şistle karıştırılabilir; mavi şist ise katmanlı bir kayaçtır ve rengi iğne biçimli glokofan kristallerinden gelir.
Yanlış bilinenler
YanlışMavi şist çok sıcak koşullarda oluşur; başkalaşım hep yüksek sıcaklık demektir.
DoğrusuMavi şist görece düşük sıcaklıkta (200–500 °C) ama çok yüksek basınçta oluşur. Dalan soğuk okyanus levhası çevresini ısıtmadan derinlere hızla indiği için bu alışılmadık sıcaklık-basınç bileşimi yalnızca dalma-batma kuşaklarında görülür.
Bunu biliyor muydun?
Neoproterozoik'ten (yaklaşık 1 milyar yıl öncesinden) daha yaşlı mavi şist bilinmez; bu, daha önceki dalma-batma kuşaklarında kayaçların mavi şist koşullarına ulaşmadığını gösterir.
Minos uygarlığının Girit'inde MÖ 1650–1600 arasında Agia Pelagia'dan çıkarılan mavi şist ve yeşil şist, sokak ve avluların döşenmesinde kullanıldı.
Bu kayaçlarla temsil edilen başkalaşım türü, ABD'nin batı kıyısındaki kayaçlardan ötürü “Franciscan türü” olarak da anılır.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- Sivrihisar masifi (Tavşanlı Zonu), Eskişehir · Bilinen bulunuş yeriLavsonitli mavi şist ve eklojitte glokofan; nokta Sivrihisar yöresini gösterir.
- Siros, Kiklad Adaları, Yunanistan · Bilinen bulunuş yeriGlokofan-lavsonit şistleriyle ünlü bir ada.
- Tiburon Yarımadası, Marin County, Kaliforniya, ABD · Bilinen bulunuş yeriMavi şist ve eklojit blokları içeren Franciscan Kompleksi'nin bir parçası; Handbook of Mineralogy glokofanı buradan listeler.
- Anglesey, Galler, Birleşik Krallık · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin glokofan için saydığı yerlerden biri.
- Kodiak Adaları, Alaska, ABD · Bilinen bulunuş yeriHandbook of Mineralogy'nin glokofan için saydığı yerlerden biri.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Mavi şist nedir?
Mavi şist, bazalt ve benzeri kayaçların başkalaşmasıyla oluşan, mavimsi renkli bir kayaçtır. Rengini başlıca glokofan ve lavsonit minerallerinden alır. Görece düşük sıcaklık (200–500 °C) ama 15–30 km derinliğe karşılık gelen çok yüksek basınç ister. Bu koşullar yalnızca bir levhanın ötekinin altına daldığı dalma-batma kuşaklarında oluşur. Türkiye'de Eskişehir'in Sivrihisar yöresi mavi şistleriyle bilinir.
Mavi şist ne işe yarar?
Dalma-batmanın izi: Mavi şist, geçmişte bir okyanus levhasının nerede ve nasıl battığını gösterir; dağ kuşaklarının tarihini çözmede kullanılır. Tarihte döşeme taşı: Minos uygarlığının Girit'inde sokak ve avluların döşenmesinde kullanıldı.
Mavi şist ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–6,5 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 3–3,2 g/cm³’tür.
Mavi şist nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: Sivrihisar masifi (Tavşanlı Zonu), Eskişehir; Siros, Kiklad Adaları, Yunanistan; Tiburon Yarımadası, Marin County, Kaliforniya, ABD; Anglesey, Galler, Birleşik Krallık; Kodiak Adaları, Alaska, ABD.
Mavi şist Türkiye’de nerede bulunur?
Türkiye’deki bilinen bulunuş yerleri: Sivrihisar masifi (Tavşanlı Zonu), Eskişehir.
Mavi şist gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Mavi, mavimsi gri ya da lavanta mavisi renktedir; bu renk iğne ve prizma biçimli glokofan kristallerinden gelir. İnce katmanlar hâlinde ayrılabilir (şistozite); yüzeyinde ince çizgili bir doku görülür. Beyaz lavsonit ya da sarımsı yeşil epidot kristalleri, bazen de kırmızı granat taneleri içerebilir. Lapis lazuli ya da sodalit gibi mavi taşlar mavi şistle karıştırılabilir; mavi şist ise katmanlı bir kayaçtır ve rengi iğne biçimli glokofan kristallerinden gelir.
Mavi şist değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 2. basamaktadır: Tonla ölçülen hammadde. Mavi şist ticari değeri olan bir taş değildir; değeri bilimseldir. Dalma-batma kuşaklarının derin ve soğuk koşullarını gösterdiği için araştırmacılar ve eğitim koleksiyonları için önemlidir. Koleksiyonda rengi canlı, glokofan ve lavsonit kristalleri belirgin taze örnekler aranır.
Kaynaklar
- Blueschist · Wikipedia
- Handbook of Mineralogy: Glaucophane · Mineralogical Society of America
- Franciscan Assemblage · Wikipedia
- Petrogenesis of lawsonite and epidote eclogite and blueschist, Sivrihisar Massif, Turkey (Davis, Whitney), Journal of Metamorphic Geology · Wiley, 2006
- Sivrihisar · Wikipedia
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗
Aynı basamaktaki taşlar
Aktinolit
Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.
Amfibolit
Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.
Andezit
Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.