Doğal Taşlar

Meteorit

Demir meteorit

Iron meteorite

Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.

Diğer adları: Demir göktaşı · Oktahedrit, heksahedrit, ataksit (yapısal türler)

  • Süs taşı
Fotoğraf: Ji-Elle · Public domain · Wikimedia Commons

Kısaca

Demir meteoritler neredeyse tamamen demir ve nikelden oluşan, uzaydan gelmiş metal kütleleridir. Çok eski zamanlarda erimiş asteroitlerin çekirdeklerinden koparak Dünya'ya ulaşmışlardır. Kesilip asitle dağlandıklarında yüzeylerinde, laboratuvarda yeniden üretilemeyen iç içe geçmiş bir şerit deseni ortaya çıkar.

Nasıl oluşur?

Güneş Sistemi’nin ilk milyonlarca yılında bazı asteroitler, kısa ömürlü radyoaktif elementlerin ısısıyla eridi. Ağır demir ve nikel merkeze çökerek bir metal çekirdek oluşturdu, silikat kayaçlar ise dışta kaldı. Bu çekirdekler milyonlarca yıl boyunca son derece yavaş soğudu. Daha sonra çarpışmalarla parçalanan asteroitlerin çekirdek parçaları bugün demir meteoritler olarak Dünya’ya düşüyor. Dünya’nın çekirdeği de büyük ölçüde demir-nikel alaşımından oluşur.

Widmanstätten deseni

Demir meteoritler iki demir-nikel alaşımından oluşur: nikelce fakir kamasit ve nikelce zengin tenit. Çok yavaş soğuma sırasında bu iki alaşım iç içe geçmiş ince şeritler hâlinde ayrışır. Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında kamasit tenitten daha hızlı aşınır ve desen görünür hâle gelir. Desen ilk kez 1804’te William Thomson tarafından gözlemlenmiş, adını ise 1808’de onu inceleyen Alois von Beckh Widmanstätten’den almıştır. Desen gösteren demir meteoritlere oktahedrit, ince Neumann çizgileri gösteren nikelce fakir olanlara heksahedrit, nikelce çok zengin ve desensiz olanlara ataksit denir.

Ünlü demir meteoritler

Namibya’daki Hoba, 60 tonu aşan kütlesiyle bilinen en büyük meteorittir. Yine Namibya’daki Gibeon meteoritinin dilimleri, belirgin desenleri nedeniyle takı yapımında kullanılır. Grönland’daki Cape York meteoritini ise İnuitler yüzyıllarca alet yapımında kullanmıştır.

Nasıl tanınır?

  1. 1

    Çok ağırdır: Aynı boydaki sıradan bir taşın yaklaşık üç katı ağırlığındadır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.

  2. 2

    Dış yüzeyi genellikle siyah, koyu kahverengi ya da paslıdır; üzerinde başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) görülebilir. Gaz kabarcığı boşlukları yoktur.

  3. 3

    Küçük bir köşesi zımparalandığında altından parlak, gümüş renkli metal çıkar.

  4. 4

    Kesin tanı için nikel analizi gerekir: Demir meteoritler genellikle %5'ten fazla nikel içerir. Asitle dağlanmış yüzeyde Widmanstätten deseninin görülmesi güçlü bir kanıttır, ama her demir meteoritte bu desen yoktur.

Sahteler ve taklitler

Satış yapan sitelerin genellikle yazmadığı bilgiler:

  • Cüruf ve döküm atıkları: Mıknatısı çekebilir, ama içleri kabarcık boşluklarıyla doludur ve nikel içermezler.
  • Endüstriyel demir ve çelik: Paslanmış makine parçaları, eski gülleler ve demir döküm parçaları nikel içermez ve dağlandığında Widmanstätten deseni göstermez; üzerlerinde kalıp ya da işleme izleri görülebilir.
  • Manyetit ve hematit gibi demir cevherleri: Ağırdırlar ama metal değildirler; sırsız porselende manyetit siyahımsı gri, hematit kırmızımsı kahverengi iz bırakır.

Güvenlik

Widmanstätten desenini ortaya çıkarmak için kullanılan nitrik asit ve demir(III) klorür çözeltileri yakıcıdır; dağlama, uygun koruyucu donanım ve havalandırma olmadan yapılmamalıdır. Bazı ülkelerde meteoritler yasal koruma altındadır: Örneğin Namibya'da bulunan meteoritler ulusal anıt sayılır ve bulundukları yerden alınamaz.

Bunu biliyor muydun?

Tutankamon'un mezarından çıkan demir hançerin, meteorit demirinden yapıldığı kimyasal analizlerle gösterilmiştir.

Demir meteoritler, düştüğü görülen meteoritlerin yalnızca yaklaşık %5'ini oluşturur; ancak aşınmaya dayanıklı ve kolay tanınır oldukları için bilinen meteorit kütlesinin büyük bölümü demir meteoritlere aittir.

Nerede bulunur?

Harita yükleniyor…

  • Hoba, Grootfontein yakını, Namibya · Bilinen bulunuş yeri1920'de bulunan, 60 tonu aşan Hoba ataksiti bilinen en büyük meteorittir; bulunduğu yerden hiç taşınmamıştır. 1955'te ulusal anıt ilan edildi.
  • Gibeon, Büyük Namaqualand, Namibya · Önemli yatakIVA grubu ince oktahedrit; parçaları yaklaşık 390 × 120 km'lik bir alana saçılmıştır. Nama halkı bu demiri alet ve silah yapımında kullanmıştır. Etkileyici Widmanstätten deseni nedeniyle takı yapımında da kullanılır.
  • Cape York, Savissivik yakını, Grönland · Tarihî kaynakİnuitlerin yüzyıllarca alet yapımında kullandığı demir meteorit; 31 tonluk Ahnighito parçası New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde sergilenir.
  • Sihote-Alin Dağları, Primorye, Rusya · Bilinen bulunuş yeri12 Şubat 1947'de gözlenerek düşen, havada parçalanıp çok sayıda küçük krater açan demir meteorit.

Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →

Kaynaklar

  1. Iron meteorites · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University
  2. Types of meteorites · Natural History Museum, London
  3. Meteorite · Encyclopaedia Britannica
  4. Meteorite ID · Buseck Center for Meteorite Studies, Arizona State University

Dış bağlantılar

Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir ↗

Aynı basamaktaki taşlar

Varyete

Akuamarin

Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Mineral

Gümüş

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.

Organik taş

Kehribar

Ağaçlardan sızan reçinenin milyonlarca yılda fosilleşmesiyle oluşan, bazen içinde tarih öncesi böcekleri saklayan hafif ve sıcak bir organik taş.