Kayaç
Sarsen taşı
Sarsen
Stonehenge'in dev taşları: İngiltere'nin güneyindeki tebeşir tepelerine dağılmış, silisle sertleşmiş kumtaşı blokları.
Diğer adları: sarsen
- Halk arasında: Doğal taş (yapı ve dekorasyon)
Kısaca
Sarsen taşları, İngiltere'nin güneyinde, özellikle Wiltshire'daki Salisbury Ovası ile Marlborough tepelerinde ve Kent'te yaygın olarak bulunan, silisle çimentolanmış kumtaşı bloklarıdır. Bir zamanlar güney İngiltere'nin büyük bölümünü örten sert bir kabuğun (silkret) kalıntılarıdır. Stonehenge'in dış çemberindeki dikili taşlar ve büyük üçlüler (trilitonlar) ile Avebury taş çemberi bu taşlardan yapılmıştır.
Görseller
Nasıl oluşur?
Sarsen taşları, bir zamanlar güney İngiltere’nin büyük bölümünü örten silkret adlı sert bir kabuğun kalıntılarıdır. Bu kabuğun, Neojen ile Dördüncü Zaman arasında, Geç Paleosen yaşlı Lambeth Grubu kumlarının asitli sularla yıkanması ve silisle çimentolanmasıyla oluştuğu düşünülür. Silis, kum taneleri arasındaki boşlukları doldurup onları çok sert bir kayaca dönüştürdü.
Daha sonra çevredeki yumuşak tortullar aşınıp gitti. Sert silkret kabuk parçalandı ve geriye, tebeşir tepelerinin yüzeyine ya da vadilerine dağılmış iri bloklar kaldı. Bu bloklar buzul çağından sonraki dönemden bugüne kalan kalıntılardır.
Ne işe yarar?
- Tarih öncesi anıtlar: Stonehenge’in dış çemberindeki dikili taşlar, üzerlerindeki lentolar ve ortadaki büyük trilitonlar sarsendir. Bu çember MÖ 2600–2400 arasında kuruldu. Avebury ve güney İngiltere’deki başka birçok megalit anıtı da sarsenle yapılmıştır.
- Yapı taşı: Eskiden ateşle, sonra patlayıcıyla parçalanıp duvarlarda kullanıldı. Dayanıklılığı nedeniyle basamak ve bordür taşı olarak aranırdı.
Adı nereden gelir?
Adın kökeni kesin değildir. En yaygın açıklamaya göre “Saracen stone” (Sarazen taşı) sözünün Wiltshire ağzında kısalmış hâlidir; Orta Çağ’da “Sarazen” sözcüğü Müslümanlar ve genel olarak Hristiyan olmayan her şey için kullanılırdı. Başka bir görüşe göre ad, Eski İngilizcede “sorunlu taş” anlamına gelen sār-stān sözünden türemiştir.
Nerede bulunur?
Sarsenler en çok Wiltshire’da, Salisbury Ovası’nda ve Marlborough tepelerinde bulunur. İngiltere’nin en güzel sarsen topluluğu Fyfield Down’daki “Grey Wethers”tır. Kent’te Medway megalitlerinin çevresinde de bol sarsen vardır; daha az miktarda Berkshire, Essex, Oxfordshire, Dorset ve Hampshire’da görülür.
Değerini ne belirler?
Sarsen ideal bir yapı taşı değildir: çok sert olduğu için eskiden ateşle, sonra patlayıcılarla parçalanarak kullanılabildi. Yine de dayanıklılığı nedeniyle basamak ve bordür taşı olarak aranırdı. Bugün asıl değeri tarihî ve bilimseldir: Stonehenge ve Avebury gibi anıtlar ile doğal sarsen toplulukları koruma altındadır.
Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.
Nasıl tanınır?
- 1
Tebeşir tepelerinin yüzeyinde tek tek ya da topluca duran, yuvarlağımsı, açık gri iri bloklardır.
- 2
Çok serttir: kuvars tanelerini yine silisten bir çimento bağlar, bu yüzden çelik bıçak onu çizemez.
- 3
Yüzeyleri çoğu zaman likenle kaplıdır; uzaktan bir koyun sürüsüne benzeyebilirler.
Yanlış bilinenler
YanlışStonehenge'in bütün taşları Galler'den getirildi.
DoğrusuGaller'den gelenler, daha küçük “mavi taşlar”dır (dolerit, tüf, riyolit ve kumtaşı); bunlar yaklaşık 230 km uzaktaki Preseli tepelerinden gelir. Büyük sarsen taşları ise yalnızca yaklaşık 25 km kuzeydeki West Woods'tan getirilmiştir.
Bunu biliyor muydun?
Fyfield Down'daki sarsen topluluğuna uzaktan koyun sürüsüne benzediği için “Grey Wethers” (gri koçlar) denir; bu ad 1644'te bir günlükte bile geçer.
Fyfield Down'da üzerinde oluklar bulunan yatık bir sarsen, tarih öncesi insanların taş baltalarını bilediği bir “cilalama taşı” olarak yorumlanır.
18. yüzyıl yazarı William Stukeley, sarsenle yapılan evlerin kışın hep nemli olduğunu ve eşyaları çürüttüğünü yazmıştı.
Nerede bulunur?
Harita yükleniyor…
- West Woods, Marlborough yakını, Wiltshire, İngiltere · Önemli yatak2020'de yayımlanan kimyasal analiz, Stonehenge'in büyük sarsen taşlarının çoğunun buradan, anıtın yaklaşık 25 km kuzeyinden geldiğini gösterdi.
- Fyfield Down (Grey Wethers), Wiltshire, İngiltere · Önemli yatakİngiltere'nin en güzel sarsen topluluğu; uzaktan koyun sürüsüne benzedikleri için taşlara “Grey Wethers” (gri koçlar) denir. Jeolojik ve biyolojik koruma alanıdır.
- Avebury, Wiltshire, İngiltere · Tarihî kaynakAvebury taş çemberi sarsen taşlarıyla kurulmuştur; taşların bir kısmı sonradan kırılıp yapılarda kullanıldı.
- Kit's Coty House, Aylesford yakını, Kent, İngiltere · Bilinen bulunuş yeriKent'teki Medway megalitlerinden; Erken Neolitik mezar anıtlarının çevresinde sarsen taşları bulunur.
Konumlar korunma amacıyla yaklaşık gösterilir. Kırmızı noktalar Türkiye’deki yerlerdir. Büyük haritada aç →
Sık sorulan sorular
Sarsen taşı nedir?
Sarsen taşları, İngiltere'nin güneyinde, özellikle Wiltshire'daki Salisbury Ovası ile Marlborough tepelerinde ve Kent'te yaygın olarak bulunan, silisle çimentolanmış kumtaşı bloklarıdır. Bir zamanlar güney İngiltere'nin büyük bölümünü örten sert bir kabuğun (silkret) kalıntılarıdır. Stonehenge'in dış çemberindeki dikili taşlar ve büyük üçlüler (trilitonlar) ile Avebury taş çemberi bu taşlardan yapılmıştır.
Stonehenge'in sarsen taşları nereden geldi?
Temmuz 2020'de yayımlanan bir çalışma, Stonehenge'deki büyük sarsenlerin çoğunun anıtın yaklaşık 25 km kuzeyindeki West Woods'tan geldiğini gösterdi. Araştırmacılar 1958'de bir taştan alınan karot örneğinin kimyasını, ülkedeki 20 sarsen yatağıyla karşılaştırdı.
Sarsen taşı ne işe yarar?
Tarih öncesi anıtlar: Stonehenge'in dış çemberindeki dikili taşlar, üzerlerindeki lentolar ve ortadaki büyük trilitonlar sarsendir. Bu çember MÖ 2600–2400 arasında kuruldu. Avebury ve güney İngiltere'deki başka birçok megalit anıtı da sarsenle yapılmıştır. Yapı taşı: Eskiden ateşle, sonra patlayıcıyla parçalanıp duvarlarda kullanıldı. Dayanıklılığı nedeniyle basamak ve bordür taşı olarak aranırdı.
Sarsen taşı ne kadar serttir?
Mohs sertlik ölçeğinde 6–7 değerindedir. Camı çizebilir; çelik bıçakla çizmek zordur. Özgül ağırlığı 2,2–2,8 g/cm³’tür.
Sarsen taşı nerede bulunur?
Bilinen başlıca bulunuş yerleri: West Woods, Marlborough yakını, Wiltshire, İngiltere; Fyfield Down (Grey Wethers), Wiltshire, İngiltere; Avebury, Wiltshire, İngiltere; Kit's Coty House, Aylesford yakını, Kent, İngiltere.
Sarsen taşı gerçek mi, nasıl anlaşılır?
Tebeşir tepelerinin yüzeyinde tek tek ya da topluca duran, yuvarlağımsı, açık gri iri bloklardır. Çok serttir: kuvars tanelerini yine silisten bir çimento bağlar, bu yüzden çelik bıçak onu çizemez. Yüzeyleri çoğu zaman likenle kaplıdır; uzaktan bir koyun sürüsüne benzeyebilirler.
Sarsen taşı değerli mi?
“Sokaktan Elmasa” değer merdiveninde dokuz basamaktan 3. basamaktadır: Yapı ve endüstri taşı. Sarsen ideal bir yapı taşı değildir: çok sert olduğu için eskiden ateşle, sonra patlayıcılarla parçalanarak kullanılabildi. Yine de dayanıklılığı nedeniyle basamak ve bordür taşı olarak aranırdı. Bugün asıl değeri tarihî ve bilimseldir: Stonehenge ve Avebury gibi anıtlar ile doğal sarsen toplulukları koruma altındadır.
Kaynaklar
- Sarsen · Wikipedia
- Sarsen · Vikipedi
- Stonehenge · Wikipedia
- West Woods · Wikipedia
- Fyfield Down · Wikipedia
- Avebury · Wikipedia
- Kit's Coty House · Wikipedia
- Sandstone · Encyclopaedia Britannica
- Common rock densities · chemeurope.com (from Wikipedia, GFDL)
Dış bağlantılar
Taslak: uzman incelemesi bekliyorHata bildir
Aynı basamaktaki taşlar
Adamit
Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.
Akantit
Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.
Albit
Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.