Doğal Taşlar

Doğada neler var?

Elementlerden canlılara: doğadaki her şey ne neyin içinde, ne neyden gelir? Mineral, kayaç ve öteki taş dallarına dokunun; her taşın yolu açılır.

Temel: elementler

Canlı ya da cansız, her şeyin yapı taşı. Bugün 118 element biliniyor; 94’ü doğada bulunur, 24’ü laboratuvarda üretildi.

Elementlerin üç türü (bunlar elementlerin altı değil, kendisidir):

Metallerdemir, bakır, altın, gümüş, cıva…
Ametalleroksijen, karbon, azot, kükürt…
Yarı metallersilisyum, arsenik, antimon…

Doğada saf hâlde bulunup taş sayılanlar: Altın, Gümüş, Bakır, Platin, Bizmut, Kükürt, Elmas ve Grafit (ikisi de saf karbon).

Elementler birleşince bileşikler (su, tuz, kuvars) ve karışımlar (hava, toprak, petrol) oluşur. İnsan vücudunun %99’u da altı elementtir: oksijen, karbon, hidrojen, azot, kalsiyum, fosfor.

Katı, sıvı, gaz bir tür değil, hâldir: aynı su donunca buz (bir mineral), ısınınca buhar olur.

Ya “ateş, su, toprak, hava”?

Bu “dört element” fikri MÖ 450 dolaylarında Empedokles’ten gelir ve 1700’lerin sonunda bırakıldı. Bugünkü bilim bunları element saymaz:

  • Su bir bileşiktir: hidrojen + oksijen (H₂O).
  • Hava bir karışımdır: %78 azot, %21 oksijen, %0,9 argon…
  • Toprak bir karışımdır: mineral, organik madde, su ve hava.
  • Ateş madde değil, bir tepkimedir: yakıtın oksijenle hızla yanıp ısı ve ışık vermesi.

Canlılar

Hücreli yaşam üç büyük gruba (“âlem üstü”) ayrılır. Bu sistemi 1990’da Carl Woese ve arkadaşları önerdi.

BakterilerTek hücreli, hücre çekirdeği yok.
ArkelerTek hücreli, çekirdeksiz; bakteriden ayrı bir grup.
ÖkaryotlarHücresinde çekirdek olan bütün canlılar.
Ökaryotların başlıca kolları
Hayvanlarinsan, balık, böcek, midye, mercan
MantarlarBitki değil! Hayvanlara bitkilerden daha yakın akraba
Bitkilerağaç, çiçek, ot, yosun
Diğerlerikahverengi algler, amipler ve benzeri

Yediğimiz şapkalı mantar, toprak altında yaşayan mantarın yalnızca “meyve gövdesi”dir.

Sınırda: virüslerHücreleri ve kendi metabolizmaları yok; ancak bir hücrenin içinde çoğalabilirler. Canlı sayılıp sayılmadıkları tartışmalıdır.
Ortaklık: likenBir mantar ile alg ya da siyanobakterinin birlikte yaşamasıdır. Yosuna benzese de bitki değildir; gerçek yosunlar ise bitkidir.
Ne neyin altında? Örnek: insan
ÖkaryotlarHayvanlarKordalılarMemelilerPrimatlarİnsangillerHomoHomo sapiens

Her basamak bir öncekinin içindedir: âlem üstü › âlem › şube › sınıf › takım › familya › cins › tür. Mantarlar da bitkiler de ayrı birer âlemdir; birbirlerinin altında değildir.

Cansız doğa

Küçükten büyüğe: elementler birleşip düzenli kristaller kurarak mineralleri, mineraller de bir araya gelip kayaçları oluşturur. Dallara dokunun; her taşın yolu açılır.

Örnek: Ametist
“Taş”: günlük dilde hepsini kapsayan kelime (bu sitenin konusu)
  • Doğal metaller: Altın, Gümüş, Bakır, Platin hem metal hem mineraldir.
  • Cevher mineralleri: metallerin çoğu doğada saf değil, bileşik hâlindedir: Hematit → demir, Kalkopirit → bakır, Galen → kurşun.
  • Buz bir mineraldir, sıvı su değildir. Cıva sıvı olduğu hâlde istisna olarak mineral sayılır. Kömür bir kayaçtır.
Sıvılar ve gazlarSu, hava; petrol (sıvı hidrokarbon karışımı) ve doğalgaz (%95 metan). Bunlar ne mineral ne de taştır.

Canlıdan cansıza: canlıların geride bıraktıkları

Canlıların ürettiği ya da geride bıraktığı maddeler cansız doğaya katılır. Bir kısmı milyonlarca yıl gömülü kalıp ısı ve basınçla dönüşür.

Bitki kalıntıları → turba → kömür (kayaç)
Plankton ve algler → petrol, doğalgaz (fosil yakıtlar)
Ağaç reçinesi → kehribar (fosil reçine, mineral değil)
Ağaç gövdesi → taşlaşmış ağaç: odunun yerini mineral alır
Kabuklar, mercan, mikroskobik deniz canlıları → kireçtaşı, tebeşir (kayaç)
İstiridye, midye → inci: canlı ürünü olduğu için mineral sayılmaz
Toprak canlı ile cansızın karışımıdır. Tipik bir toprakta:
%5 organik madde; içinde canlılar da yaşar

Sık karıştırılanlar

Mantar bitki mi?Hayır. Mantarlar ayrı bir âlemdir. Genetik olarak hayvanlara bitkilerden daha yakındır.
Şişe mantarı ile yenen mantar aynı mı?Hayır, yalnızca adları aynı. Şişe mantarı, mantar meşesi ağacının kabuğudur; yani bir bitki ürünüdür.
Petrol taş mı, mineral mi?İkisi de değil. Eski plankton ve alglerden oluşmuş sıvı bir karışımdır. Kömür ise bitki kalıntılarından oluşmuş bir kayaçtır.
Metal ile mineral aynı mı?Hayır. Metal bir madde türüdür. Altın, gümüş, bakır doğada saf bulunduğunda mineraldir; ama metallerin çoğu hematit gibi cevher minerallerinin içinde bileşik hâlindedir.
Kayadaki liken bir yosun mu?Hayır. Liken, mantar ile alg ya da siyanobakterinin ortak yaşamıdır; bitki değildir. Gerçek yosunlar ise bitkidir.
İnci, kehribar, mercan mineral mi?Hayır. İnci, Kehribar, Mercan canlıların ürünüdür. Takıda kullanıldıkları için gündelik dilde “taş” denir.

Kaynaklar