Bir taş nasıl tanınır? Evde yapılabilecek basit testler

Bir taşı tanımak için tek bir özelliğe değil, birkaç basit teste birlikte bakılır: çizgi rengi, sertlik, parlaklık, kırılma biçimi, elde hissedilen ağırlık, mıknatısa tepki ve asitte köpürme. Renk en az güvenilir ipucudur; çizgi rengi ve sertlik çok daha fazlasını söyler. Bu testleri evde yapabilirsiniz, ama taşın tadına bakmayın, tozunu solumayın ve işiniz bitince ellerinizi yıkayın.

Önce güvenlik

Taşların çoğu elle tutulduğunda zararsızdır, ama bazıları değildir. Doğa tarihi müzeleri için yazılmış bir güvenlik rehberi, mineralleri tadarak tanımanın eski bir yöntem olduğunu, ancak suda çözünen bazı minerallerin zehirli olduğunu hatırlatır ve şunları önerir: tanımadığınız örnekleri yalamayın, gerekirse eldiven kullanın ve işiniz bitince ellerinizi yıkayın.

• Tadına bakmayın. Kaya tuzu (halit) tuzlu tadıyla bilinir, ama bu, bilinmeyen taşları yalamak için bir gerekçe değildir.
• Tozunu solumayın. Lifli ya da ipliksi görünen taşları kırmayın, kazımayın; krizotil gibi asbest mineralleri böyle görünür.
• Ağır metal içeren minerallere dikkat edin. Zinober (cıva), galen (kurşun) ve antimonit (antimon) gibi minerallerle uğraştıktan sonra ellerinizi mutlaka yıkayın; bunları çocukların erişemeyeceği yerde saklayın.
• Radyoaktif mineralleri (uraninit gibi) kesmeyin, toz hâline getirmeyin ve yaşam alanında saklamayın.
• Asit: Evde tuz ruhu gibi güçlü asitler yerine sirke kullanın. Gözünüzü koruyun.
• Takılarda test yapmayın. Çizik ve asit lekesi kalıcıdır.

Neye ihtiyacınız var?

Büyüteç (10 kat büyüten bir el büyüteci idealdir), sırsız beyaz porselen (fayansın arka yüzü işe yarar), çelik çivi ya da çakı, kenarları zımparalanmış bir cam parçası, bakır tel, küçük bir mıknatıs, sirke ve damlalık, bir de not defteri.

1. Renk: ilk bakılan ama en aldatıcı ipucu

Pek çok mineralin rengi, yapısına karışan çok az miktardaki başka elementlerden gelir. Bu yüzden aynı mineral çok farklı renklerde olabilir: kuvars renksiz, mor (ametist), sarı (sitrin), pembe ya da dumanlı olabilir; fluorit mor, yeşil, mavi ve sarının hemen her tonunda bulunur. Üstelik taşlar boyanabilir ve ısıtılarak renkleri değiştirilebilir.

Yine de bazı minerallerin rengi karakteristiktir: malakit yeşil, azurit koyu mavi, kükürt sarıdır. Rengi not edin, ama tek başına ona güvenmeyin.

2. Çizgi rengi: tozun gerçek rengi

Taşı sırsız beyaz porselenin üzerine bastırarak sürtün ve bıraktığı tozun rengine bakın. Bir taşın görünen rengi değişkendir, ama toz hâlindeki rengi çok daha sabittir.

Mineral	Görünüşü	Çizgi rengi
Hematit	Gümüşi siyah, kırmızı ya da kahverengi	Kırmızımsı kahverengi
Manyetit	Siyah	Siyah
Pirit	Pirinç sarısı, metalik	Yeşilimsi siyah
Kalkopirit	Pirinç sarısı, bazen alacalı	Yeşilimsi siyah
Altın	Altın sarısı	Altın sarısı
Götit	Kahverengi ile siyah arası	Sarımsı kahverengi

Bu tablo en sık karışıklıklardan birini çözer: Sarı, parlak bir taş sarı çizgi bırakıyorsa altın olabilir; yeşilimsi siyah bırakıyorsa pirit ya da kalkopirittir.

Porselenin sertliği 6,5–7 civarındadır. Kuvars gibi ondan sert mineraller toz bırakmaz, porseleni çizer; bunlar için “çizgisi renksiz” denir.

3. Sertlik: neyi çiziyor, neyle çiziliyor?

Taşın neyi çizdiğine ve neyle çizildiğine bakın. Tırnak yaklaşık 2,5, bakır yaklaşık 3, çelik çakı ve pencere camı yaklaşık 5,5 sertliktedir. Örneğin beyaz bir taş camı çiziyorsa kuvars olabilir; çelik çiviyle kolayca çiziliyorsa kalsit olabilir. Ölçeğin ayrıntılarını ve testin doğru yapılışını Mohs sertlik ölçeği yazısında anlattık.

4. Parlaklık: ışığı nasıl yansıtıyor?

Taşın yüzeyinin ışığı yansıtma biçimine parlaklık denir.

• Metalik: Metal gibi parlar; pirit, galen.
• Camsı: Cam gibi parlar; kuvars, kalsit, fluorit.
• Elmas parlaklığı: Çok güçlü, ışıltılı; elmas, zirkon.
• İnci parlaklığı: Yaprak yüzeylerinde sedef gibi; talk, muskovit.
• Reçinemsi: Kehribar, sfalerit.
• İpeksi: Lifli yapılarda; kaplan gözü.
• Mat ya da toprağımsı: Kil ve ayrışmış yüzeyler.

5. Dilinim ve kırılma: nasıl parçalanıyor?

Bazı mineraller atomlar arasındaki bağların zayıf olduğu yönlerde düzgün, parlak yüzeylerle ayrılır; buna dilinim denir. Diliniminin biçimi çoğu zaman mineralin imzasıdır:

• Tek yönde: Mikalar (muskovit, biyotit) ince, esnek yapraklara ayrılır.
• Üç yönde, küp biçiminde: Halit ve galen.
• Üç yönde, eğik (eşkenar dörtyüzlü): Kalsit eğik kutucuklar hâlinde kırılır.
• Dört yönde: Fluorit sekizyüzlü parçalara ayrılabilir.

Dilinimi olmayan mineraller düzensiz kırılır. Kuvars ve obsidiyen ise midye kabuğunu andıran, kavisli yüzeylerle kırılır; buna konkoidal kırılma denir.

6. Elde ağırlık: aynı boyda ama daha ağır mı?

Her mineralin bir özgül ağırlığı vardır: aynı hacimdeki suya göre kaç kat ağır olduğu. Laboratuvarda tartılarak ölçülür, ama elde de fark edilir. Taşı avucunuzda, benzer boydaki sıradan bir taşla karşılaştırın.

Taş	Özgül ağırlık (yaklaşık)	Elde hissi
Kehribar	1,05–1,1	Şaşırtıcı derecede hafif
Kuvars	2,65	Sıradan taş (karşılaştırma için)
Barit	4,5	Açık renkli olmasına rağmen ağır
Pirit	5,0	Ağır
Galen	7,6	Çok ağır
Altın	19,3	Olağanüstü ağır

Gözenekli pomza ise o kadar hafiftir ki çoğu zaman suda yüzer.

7. Mıknatıs testi

Küçük bir mıknatısı taşa yaklaştırın. Manyetit mıknatısa güçlü biçimde yapışır; bu onu benzer görünen siyah minerallerden ayırmanın en kolay yoludur. Doğal hematit ise mıknatısa ya hiç ya da çok zayıf tepki verir. Takıcılarda “manyetik hematit” diye satılan, birbirini çeken parlak siyah boncuklar genellikle doğal taş değil, fabrikada üretilmiş ferrit seramiklerdir.

Mıknatısa yapışmak meteorit belirtisi de olabilir, ama demir cürufu ve manyetit içeren yerli kayaçlar çok daha yaygındır. Meteorit şüphesi için Bulduğum taş değerli mi? yazısına bakın.

8. Sirke (asit) testi

Taşın temiz bir yüzüne birkaç damla sirke damlatın ve büyüteçle bakın. Kalsit ve kalsitten oluşan kireçtaşı, mermer ve traverten gibi kayaçlar karbondioksit kabarcıkları çıkararak köpürür. Sirke zayıf bir asit olduğundan kabarcıklar küçük olabilir. Dolomit ise çok daha yavaş tepki verir; çoğu zaman ancak toz hâline getirildiğinde köpürür.

Bu test, sık karıştırılan iki beyaz minerali hemen ayırır: kalsit köpürür, kuvars köpürmez. Testten sonra taşı suyla durulayın.

Özel özellikler

Bazı mineralleri tek bir dikkat çekici özellik ele verir:

• Çift kırılma: Berrak bir kalsit parçasını yazının üzerine koyduğunuzda yazı çift görünür.
• Floresans: Bazı fluorit örnekleri morötesi (UV) lamba altında renkli ışıldar; floresans sözcüğü de bu mineralden gelir. UV lambaya çıplak gözle bakmayın.
• Esneklik: Muskovit yaprakları büküldüğünde geri esner; talk yaprakları ise eski hâline dönmez.
• Görüntü taşıma: Lifli üleksit, altındaki yazıyı yüzeyine taşıyormuş gibi gösterir.

Sonuçları birleştirin

Bulgularınızı not edin, örneğin: “Pirinç sarısı, metalik parlaklık, yeşilimsi siyah çizgi, camı zor çiziyor, elde ağır.” Bu tarif, sitedeki pirit sayfasıyla örtüşür. Taş sayfalarındaki kimlik kartlarında sertlik, özgül ağırlık, çizgi rengi, parlaklık ve dilinim bilgileri bulunur; bulgularınızı bunlarla karşılaştırın. Bu karşılaştırmayı sizin yerinize yapan Bu taş ne? sihirbazı, cevaplarınıza göre en olası taşları sıralar.

Unutmayın: Bu testler pek çok yaygın minerali tanımaya yeter, ama kesilmiş değerli taşları, sentetikleri ve işlem görmüş taşları ayırmak için gemoloji laboratuvarı gerekir. Kayaçları tanırken de önce mineral mi, kayaç mı olduğuna karar vermek işi kolaylaştırır. Taklitleri tanımak için Sahte taşlar rehberi yazısına göz atabilirsiniz.