Sahte taşlar rehberi: taklit, sentetik ve işlem görmüş taş nasıl ayırt edilir?

Piyasada “sahte” denen taş tek bir şey değildir. Karşınızdaki taş taklit (cam, plastik ya da boyanmış başka bir taş), sentetik (laboratuvarda üretilmiş ama aynı mineral), işlem görmüş doğal taş (ısıtılmış, boyanmış, doldurulmuş ya da kaplanmış), birleştirilmiş taş (dublet, triplet) ya da yalnızca yanıltıcı bir adla satılan doğal bir taş olabilir. Taklitlerin bir kısmını evde bir büyüteçle yakalayabilirsiniz; sentetikleri ve çoğu işlemi ise ancak bir gemoloji laboratuvarı kesin olarak ayırt edebilir.

Şunu da baştan söyleyelim: Sorun çoğu zaman işlemin kendisi değil, gizlenmesidir. GIA’ya göre bir taşı satan kişinin taşa uygulanmış işlemleri alıcıya açıklaması gerekir.

Beş tür “sahte”

Tür	Nedir?	Örnek	Evde anlaşılır mı?
Taklit	Başka bir malzemenin doğal taş gibi gösterilmesi	Cam “zümrüt”, boyanmış hovlit “turkuaz”	Çoğu zaman evet
Sentetik	Laboratuvarda üretilmiş, doğalıyla aynı mineral	Sentetik yakut, laboratuvar elması	Genellikle hayır
İşlem görmüş	Doğal taşın rengi ya da berraklığı değiştirilmiş	Isıtılmış safir, cam dolgulu yakut	Bazen
Birleştirilmiş	İki ya da üç parçanın yapıştırılması	Opal dublet, granat-cam dublet	Taş yuvasız ise bazen
Yanıltıcı ad	Doğal taşın başka bir taşın adıyla satılması	Kalsite “oniks” demek	Basit testlerle

Taklitler: cam, plastik ve boyanmış taşlar

Cam her renge boyanabildiği için en eski taklittir. 10 kat büyüten bir büyüteçle bakınca içinde yuvarlak hava kabarcıkları ya da girdap gibi akış izleri görülebilir. Kalıpta basılmış camın faset kenarları keskin değil yuvarlaktır. Cam yaklaşık 5,5 sertliktedir; kuvars ve daha sert taşlardan yumuşak olduğu için zamanla çizilir.

Plastik ve reçine taklitler elde hafif ve ılıktır. Kalıptan çıktıkları için boncukları birbirinin tıpatıp aynıdır ve dikiş izi taşıyabilir.

Boyanmış taşlar daha sinsidir, çünkü gerçek bir taştır ama başka bir taş gibi gösterilir:

• Beyaz renkli hovlit ve manyezit, turkuaz taklidi olarak en sık boyanan taşlardır. Boncuk deliklerinin kenarında ya da çatlaklarda içteki beyaz renk görülebilir.
• Takılardaki düz siyah oniksin çoğu boyanmış kalsedondur. Bu çok eski ve kabul gören bir işlemdir, ama belirtilmesi gerekir.
• Canlı mavi, yeşil ya da pembe akik dilimleri genellikle boyanmıştır. Renk çatlaklarda ve bant sınırlarında koyulaşır.

İşlem görmüş doğal taşlar

• Isıtma: Safirlerin mavi rengi ısıtılarak koyulaştırılabilir. GIA’ya göre piyasadaki sitrinin çoğu, ısıtılarak sarartılmış ametisttir. Kalıcı ve yaygın bir işlemdir.
• Işınlama: Canlı mavi topaz doğada bu renkte pek bulunmaz; GIA’ya göre bu taşlar ışınlama görmüş kabul edilir.
• Dolgu: Zümrütlerdeki çatlaklar yağ ya da reçineyle doldurulur. Çok çatlaklı yakutların çatlakları ise kurşunlu camla doldurulabilir. Bu uygulama ilk kez 2004’te Japonya’da bir laboratuvarca bildirildi ve kısa sürede piyasaya yayıldı. Bazı taşlarda cam o kadar fazladır ki GIA bunlara “yakut-cam karışımı” demeyi daha doğru bulur. Limon suyu gibi hafif asitler bile dolguya zarar verebilir.
• Emdirme: Gözenekli turkuaz, dayanıklılığı artsın diye reçineyle doyurulur (stabilizasyon).
• Kaplama: Renksiz topazın yüzeyi ince metal oksit katmanlarıyla kaplanıp gökkuşağı renkleri verilebilir. Kaplama, faset kenarlarında zamanla aşınır.

Birleştirilmiş taşlar: dublet ve triplet

Dublet iki, triplet üç parçanın yapıştırılmasıyla yapılır. Opalda çok yaygındır: İnce bir değerli opal tabakası koyu bir taban üzerine yapıştırılır; triplette üstüne bir de şeffaf kuvars ya da cam kubbe eklenir. Eski bir başka örnek granat-cam dublettir: Üstteki ince granat katmanı, alttaki camın kabarcıklarını gizler. Taşı yandan bakınca bir yapıştırma çizgisi görülebilir; ama kapalı bir yuvaya takılmışsa bu çizgi gizlenir.

Sentetik taşlar

Sentetik taş, laboratuvarda üretilmiş ama doğal taşla aynı kimyasal bileşime ve kristal yapıya sahip taştır. Fransız kimyacı Auguste Verneuil, 1902’de alevde eritme yöntemiyle sentetik yakut ürettiğini duyurdu; bu yöntem bugün de ucuz sentetik yakut ve safirin kaynağıdır. Mikroskopta kavisli büyüme çizgileri ve gaz kabarcıkları onları ele verebilir. Sentetik kuvars, ametist ve laboratuvarda üretilmiş elmas da yaygındır.

Sentetik taş “sahte” değildir; aldatma, onun doğal diye satılmasıdır. Kübik zirkonya gibi benzerler ise taklit edilen taştan tamamen farklı malzemelerdir.

Türkiye’de sık karşılaşılan durumlar

• “Oniks” ya da “Türk oniksi”: Kapadokya’da ve Hacıbektaş’ta “oniks” adıyla işlenen vazo, küllük ve takıların çoğu kalsedon değil, bantlı travertendir, yani kalsittir. Kendi başına güzel bir doğal taştır; ama gerçek oniksten çok daha yumuşaktır, bıçakla çizilir ve görünmeyen bir yerine damlatılan sirkede köpürür.
• Oltu taşı taklitleri: Siyah plastik ve reçine (birbirinin aynı boncuklar, kalıp izi), siyah cam (belirgin biçimde ağır ve soğuk) ve vulkanit (zamanla kahverengileşir, ısınınca lastik gibi kokar). Coğrafi işaret belgesine göre gerçek Oltu taşı kadifemsi bir dokunuş verir, hafif damarlıdır, zımparaya sürtülünce kahverengi toz bırakır ve sürtünmeyle elektriklenip kâğıt parçalarını çeker.
• Lületaşı: Taş tozunun bir bağlayıcıyla kalıba basılmasıyla yapılan “preslenmiş lületaşı”, blok taştan oyulmuş ürünle aynı şey değildir. Satıcıya sorun.
• Zultanit: Muğla’dan çıkan renk değiştiren diasporun da taklidi var. GIA, Türkiye’den “Zultanite” diye satın alınmış iki taşın aslında nadir toprak elementleri katılmış renk değiştiren cam olduğunu 2016’da bildirdi.
• “Manyetik hematit”: Birbirini mıknatıs gibi çeken parlak siyah boncuklar genellikle fabrikada üretilmiş ferrit seramiktir; doğal hematit ya hiç ya da çok zayıf manyetiktir.
• “Meteor taşı”: İnternette meteorit diye satılan taşların çoğu cüruf, manyetit ya da hematittir. Nasıl ayırt edileceği bulduğum taş değerli mi yazısında anlatılıyor.

Sertifika sahteciliği

Değerli bir taşla birlikte verilen laboratuvar raporu da taklit edilebilir. GIA, raporlarında hologram ve mikro yazı gibi güvenlik öğeleri bulunduğunu ve rapor numarasının kendi veri tabanında (Report Check) sorgulanabileceğini belirtir. Laboratuvarda üretilmiş elmasların kuşağına başka bir taşın rapor numarasının sahte olarak kazındığı vakaları da bildirmiştir. Pratik kurallar:

• Rapor numarasını, raporu veren laboratuvarın kendi internet sitesinde sorgulayın; satıcının gönderdiği bağlantıya güvenmeyin.
• Raporun taşın ölçüleri ve ağırlığıyla birebir uyuştuğunu kontrol edin.
• Pahalı bir alımdan önce taşı, satıcıdan bağımsız bir laboratuvara inceletin.

Evde neye bakabilirsiniz, ne için laboratuvar gerekir?

Evde (taşa zarar vermeden):

• 10 kat büyüteçle kabarcık, akış izi, kalıp izi, yapıştırma çizgisi ve çatlaklarda biriken boya.
• Elde ağırlık ve sıcaklık: Plastik hafif ve ılıktır.
• Faset kenarlarında aşınmış bir kaplama.
• Fiyatı ve satıcının taş hakkında ne yazdığı: “Doğal”, “işlemsiz” gibi iddiaların yazılı olmasını isteyin.

Laboratuvar gerekir: Taşın doğal mı sentetik mi olduğu, ısıl işlem, dolgunun derecesi, laboratuvarda üretilmiş elmas ve taşın çıktığı ülke.

Taşı çizmeye, ateşe tutmaya ya da asitle denemeye kalkışmayın: Bu testler taşa kalıcı zarar verebilir. Taşın kendisini tanımak için bir taş nasıl tanınır yazısına göz atabilirsiniz.