Yazdırılabilir taş kartları

Her taş için bir kart: adı, fotoğrafı, kimlik bilgileri ve nasıl tanınacağı. A4 sayfaya dört kart sığar. Bir set seç, sonra yazdır.

439 kart · İpucu: Yazdırma penceresinde “Arka plan grafikleri” açık olursa renkler de basılır. Kartlar CC BY-SA 4.0 lisanslıdır; sınıfta özgürce kullanabilirsin.

Gündelik ad

Çakıl ve dere taşı Gravel and river pebbles

Çakıl, akarsu ve dalgaların yuvarlattığı 2 milimetreden iri taş parçalarıdır; dere taşı ayrı bir tür değil, suyun aşındırdığı her sert taştır.

Değer merdiveni
1/9

Nasıl tanınır?: Kenarları aşınmış, yuvarlak ve yüzeyi pürüzsüz taşlar suyla taşınmıştır. Kırma taş (mıcır) ise keskin köşeli ve taze kırık yüzlüdür. Bir çakılı ıslatınca rengi ve dokusu belirginleşir: kuvarsit şeker gibi parlak tanelidir; çört mumsu parlar ve midye kabuğu gibi kırılır; granit alacalı beneklidir; bazalt koyu gri ve çok ince tanelidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cakil/

ADARSHluck · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kum Sand

Kum bir taş türü değil, bir boyuttur: 0,06 ile 2 milimetre arasındaki taneler; çoğunlukla kuvars, bazen kabuk kırıntısı ya da siyah manyetit.

Değer merdiveni
1/9

Nasıl tanınır?: Taneler çıplak gözle tek tek seçilir ve parmaklar arasında pürüzlü hissettirir. Silt ve kil ise tek tek görülemeyecek kadar incedir; un ya da hamur gibi kaygandır. Büyüteçle bakınca camsı, renksiz ya da süt beyazı taneler genellikle kuvarstır. Beyaz, opak ve kırık kabuk görünümlü taneler kalsiyum karbonattır; üzerine sirke damlatınca köpürür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kum/

Siim Sepp · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Toprak Soil

Toprak bir taş değil: kayaçların ufalanmasıyla oluşan kum, silt ve kilin çürümüş bitkiler, su, hava ve canlılarla karışımı.

Değer merdiveni
1/9

Nasıl tanınır?: Ele alınca ufalanır: tek, sert bir parça değil; gevşek tanelerin, kök ve bitki kırıntılarının karışımıdır. El testi: nemli toprağı avucunda yoğurup baş ve işaret parmağın arasında şerit yapmaya çalış. Kumlu toprak pürüzlü hissettirir ve dağılır; siltli toprak un gibi kaygandır; killi toprak yapışkandır ve uzun, kopmayan bir şerit verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/toprak/

Cjrufe · CC0

Mineral

Aktinolit Actinolite

Yeşil, ışın gibi uzayan amfibol: nefrit yeşimin ve kedi gözü taşının ham maddesi; lifli türü ise asbesttir.

Kimyasal formül
Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
3,03–3,24 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Açık yeşilden koyu ve grimsi yeşile kadar değişen, uzun bıçak ya da ışın biçimli kristal demetleri; tremolitten daha koyu renklidir. Sertliği 5–6'dır: çelik bıçak onu zor çizer. İki yönde dilinimi iyidir; kırılan kristalde yaklaşık 56° ve 124° ile kesişen yüzeyler görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aktinolit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Amfibolit Amphibolite

Koyu, ağır, tuz-karabiber benekli başkalaşım kayacı: bazalt ve gabro gibi kayaçların derinde dönüşmüş hâli; Neolitik baltaların taşı.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,9–3,1 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşilimsi siyah renkte, ağır ve yoğun bir taştır; siyah amfibol ile beyaz plajiyoklaz taneleri “tuz-karabiber” görünümü verir. Amfibol kristalleri hafifçe aynı yöne dizilmiştir; kayaç zayıf bir çizgilenme ya da bantlanma gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/amfibolit/

Bernabè Egon · Public domain

Mineral

Anataz Anatase

Rutilin kardeşi titanyum dioksit: sivri, uzamış çift piramit kristalleri ısıtılınca rutile dönüşür.

Kimyasal formül
TiO₂
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
3,79–3,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile soluk sarı arası
Parlaklık
Elmassı, Metalik
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla sivri, uzamış çift piramitlerdir; bazen tablet biçimli olur. Kahverengi, soluk sarı, kırmızımsı kahverengi, çivit mavisi ya da siyah renklidir; elmasımsı ya da metalik parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/anataz/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Andezit Andesite

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: İnce taneli gri, pembe veya kahverengimsi bir hamur içinde, gözle seçilen beyaz feldispat ve siyah, çubuk biçimli hornblend ya da piroksen kristalleri bulunur. Bazalttan genellikle daha açık renklidir; ancak koyu renkli andezitler bazalttan çıplak gözle ayırt edilemeyebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/andezit/

Siim Sepp · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Arkoz Arkose

Feldispatı bol, pembe-kızıl kumtaşı: Uluru'nun ve Colorado'nun kızıl kayalarının taşı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Pembe, kızıl, turuncumsu ya da gri bir kumtaşıdır; yakından bakınca kuvars tanelerinin arasında pembe ya da beyaz feldispat taneleri seçilir. Taneler köşeli ve boyları birbirinden farklıdır; temiz, yuvarlak kum tanelerinden oluşan olgun kumtaşlarına benzemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/arkoz/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

Bazalt Basalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,8–3 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ile siyah arasında renklidir ve boyutuna göre ağır gelir. Taneleri çok incedir; kristaller büyüteçle bile zor seçilir. Bazen içinde yeşil olivin taneleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bazalt/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

Bitümlü şeyl Oil shale

İçinde henüz petrole dönüşmemiş organik madde saklayan şeyl: ısıtılınca petrol verir, Estonya'da elektrik üretir.

Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
1,4–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Kahverengiden griye ve siyaha kadar değişen renklerde, ince katmanlı ve mat yüzeylidir; sayfa sayfa ayrılır. Kazındığında ya da ısıtıldığında petrol ve zift kokusu verir; bıçakla kolayca çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bitumlu-seyl/

Nessa Eull · CC0

Mineral

Biyotit Biotite

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.

Kimyasal formül
K(Mg,Fe)₃AlSi₃O₁₀(OH,F)₂
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,7–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, Yarı metalik
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu kahverengi, parlak pullar hâlindedir; iğne ucuyla ince yapraklara ayrılır. Çok ince bir yaprak ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür. Yaprakları esnektir ve büküldükten sonra eski hâline döner. Bu özellik onu yapraklanmayan hornblend gibi koyu renkli minerallerden ayırır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/biyotit/

Fred Kruijen · CC BY-SA 3.0 nl

Kayaç

Breş Breccia

Kırılıp yeniden yapışmış kayaç: keskin köşeli parçaları heyelanları, fayları, yanardağları ve göktaşı çarpmalarını anlatır.

Sertlik (Mohs)
3–7
Özgül ağırlık
1,54–3 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle görülen, keskin kenarlı ve köşeli parçalardan oluşur; parçaların boyutları genellikle birbirinden çok farklıdır. Parçalar ile aralarındaki hamurun rengi çoğu zaman farklıdır; bu da kayaca mozaik gibi bir görünüm verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bres/

Siim · CC BY-SA 3.0

Mineral

Brokantit Brochantite

Zümrüt yeşili bakır sülfat: kurak bölgelerin bakır yataklarında ve açık havadaki bronz heykellerin yeşil kabuğunda oluşur.

Kimyasal formül
Cu₄(SO₄)(OH)₆
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,97–4,09 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk yeşil
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Zümrüt yeşili, siyahımsı yeşil ya da soluk yeşil renklidir; çizgi rengi soluk yeşildir. Kristalleri kalın prizma ya da iğne biçimindedir; çoğunlukla kabuklar, druzlar ya da kümeler oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/brokantit/

Zbynek Burival · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Çakmaktaşı (çört) Chert and flint

Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.

Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Parlaklık
Mumsu, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli (konkoidal) yüzeyler ve çok keskin kenarlar oluşur. Çok serttir: Camı ve çeliği çizer, bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cakmaktasi/

Unknown author · Public domain

Kayaç

Çamurtaşı Mudstone

Sertleşmiş çamur: silt ve kil karışımından oluşan, yapraklanmayan ince taneli kayaç; Mars'ta bile bulundu.

Sertlik (Mohs)
2–4
Özgül ağırlık
1,9–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok ince tanelidir; taneler büyüteçle bile seçilmez, yüzeyi mat ve pürüzsüzdür, sertleşmiş kile benzer. Şeyl gibi ince yapraklara ayrılmaz; kütlesel kırılır, bazen kuruyan çamur gibi çatlaklar gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/camurtasi/

Dexter Perkins · CC0

Kayaç

Dasit Dacite

Andezit ile riyolit arasında: lav kubbeleri yapan ve patlayıcı püskürmeleriyle bilinen kuvarslı volkanik kayaç.

Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Açık gri, soluk kahverengi veya pembemsi bir hamur içinde beyaz feldispat ve siyah biyotit ya da hornblend kristalleri görülür. Andezitten farklı olarak bazen camsı, yuvarlakça kuvars taneleri içerir; ama ikisini çıplak gözle ayırmak çoğu zaman zordur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dasit/

ScoriaPumice · CC0

Mineral

Dolomit Dolomite

Kalsitin magnezyumlu kardeşi: koca dağ sıralarını oluşturan, ama asitte zar zor köpüren karbonat minerali.

Kimyasal formül
CaMg(CO₃)₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,84–2,86 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Soğuk, seyreltik hidroklorik asitte ya hiç köpürmez ya da çok zayıf köpürür; toz hâline getirildiğinde ya da ılık asitte belirgin biçimde köpürür. Kalsit ise soğuk asitte hemen köpürür. Sertliği 3,5–4'tür; kalsitten biraz serttir ama çelik bıçakla çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dolomit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Enstatit Enstatite

Yer'in mantosunun, meteoritlerin ve uzak yıldızların çevresindeki tozun ortak minerali: magnezyumlu bir piroksen.

Kimyasal formül
Mg₂Si₂O₆
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
3,2–3,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile grimsi arası
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, grimsi, sarımsı, yeşilimsi, zeytin yeşili ya da kahverengi renklidir; prizma biçimli kristaller ya da yapraklı, lifli kütleler oluşturur. Camsı parlar; dilinim yüzeylerinde inci gibi parlayabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/enstatit/

John Sobolewski (JSS) · CC BY 3.0

Mineral

Epsomit Epsomite

Adını İngiltere'deki Epsom kasabasından alan, suda çözünen ve acı tadı olan magnezyum sülfat minerali; “Epsom tuzu”nun doğal karşılığı.

Kimyasal formül
MgSO₄·7H₂O
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
1,67–1,68 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve çok hafiftir (özgül ağırlık 1,67–1,68): sıradan minerallerin çoğundan belirgin biçimde hafif gelir. Çoğunlukla beyaz, tüy ya da pamuk gibi lifli kabuklar ve püsküller hâlinde görülür; iyi kristalleri nadirdir ve en çok 8 cm'ye ulaşır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/epsomit/

WTucker · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Fillit Phyllite

Arduvazla şistin arasındaki ipeksi parıltılı kayaç: mika pulları gözle seçilemeyecek kadar ince, ama yüzeyi ışıkta gümüşi parlar.

Sertlik (Mohs)
3–5,5
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyi ipeksi, gümüşi ya da hafif sarımsı bir parıltıyla ışıldar; bu “fillit parıltısı” onu arduvazdan ayıran en iyi ipucudur. Arduvazın taze kırık yüzeyi matıdır. Çoğu zaman kırışık ya da dalgalı bir yüzeyi vardır ve levhalara ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fillit/

EdwardEMeyer · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Fonolit Phonolite

Vurulunca çınlayan taş: Devils Tower'ı ve Antarktika'daki Erebus'un lav gölünü oluşturan, nefelinli alkali volkanik kayaç.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gri, yeşilimsi gri ya da koyu gri, ince taneli ve sıkı bir kayaçtır; sanidin (feldispat) kristalleri bazen hamurun içinde beyaz lekeler hâlinde görülür. Çatlaksız, ince bir levhası çekiçle vurulunca metalik ses verir; ayrışmış ya da çatlaklı parçalar ses vermez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fonolit/

Paul Morris (Paul J. Morris on Flickr) https://www.flickr.com/people/aa3sd/ · CC BY-SA 2.0

Mineral

Glokofan Glaucophane

Mavişistin mavisi: dalma-batma bölgelerinde, düşük sıcaklık ve çok yüksek basınç altında oluşan mavi-gri amfibol.

Kimyasal formül
Na₂(Mg,Fe)₃Al₂Si₈O₂₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
3–3,2 g/cm³
Çizgi rengi
Mavimsi gri
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Mavi-gri, lavanta mavisi ya da mavimsi siyah, prizma biçimli kristaller; çoğu zaman kayaçta ince iğnecikler ya da taneli kümeler hâlinde bulunur ve rengi bölgeler hâlinde (zonlu) değişir. Sertliği 6–6,5'tir: çelik bıçak onu zor çizer. İki yönde mükemmel dilinimi vardır; çizgi (toz) rengi mavimsi gridir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/glokofan/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Halit (kaya tuzu) Halite (rock salt)

Sofra tuzunun mineral hâli: suda eriyen, küp küp kırılan ve kalın katmanlar hâlinde yeraltında biriken yumuşak bir mineral.

Kimyasal formül
NaCl
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2,16–2,17 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Birbirine dik üç yönde mükemmel dilinimi vardır: kırıldığında küçük küplere ayrılır. Suda erir: küçük bir parçası bir bardak suya atılırsa zamanla kaybolur. Bu, onu benzer görünen kalsit ve fluoritten kolayca ayırır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/halit/

Lech Darski · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Himalaya tuzu ve tuz lambası Himalayan salt and salt lamps

Himalaya tuzu, Pakistan'daki Tuz Sıradağları'ndan çıkarılan pembe kaya tuzudur, yani halit; tuz lambası da bu tuzun içi oyulmuş bir bloğudur.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gerçek kaya tuzu dile değdirilince tuzludur ve suda çözünür; yüzeyi nemli havada zamanla ıslanır. Kırılınca küp biçiminde parçalara ayrılma eğilimindedir; bu, halitin üç yönde dik açıyla dilinim göstermesinden gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/himalaya-tuzu-ve-tuz-lambasi/

Donald Trung Quoc Don (Chữ Hán: 徵國單) · CC BY-SA 4.0

Mineral

Hornblend (amfibol) Hornblende (amphibole)

Granitteki siyah tanelerin ve andezitteki koyu çubukların çoğunun sahibi: kayaçlarda en sık görülen koyu renkli amfibol.

Kimyasal formül
Ca₂(Mg,Fe)₄Al(Si₇Al)O₂₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
3,1–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi beyaz
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu yeşil, uzun prizmalı kristaller oluşturur; kesitleri altıgene ya da baklava dilimine benzer. İki yönde mükemmel dilinimi vardır ve dilinim düzlemleri yaklaşık 56° ve 124° açıyla kesişir; ojitte bu açı neredeyse diktir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hornblend/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Hornfels Hornfels

Magmanın pişirdiği kayaç: sıcak bir sokulumun yanında ısınıp sertleşen, çok ince taneli, vurulunca çınlayan sert taş.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,7–3 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir: çelik bıçak ya da bozuk para onu çizemez. Koyu gri, siyah ya da kahverengi, yoğun ve çok ince taneli bir taştır; kırık yüzeyi midye kabuğu gibi pürüzsüz ve eğridir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hornfels/

Fed · Public domain

Mineral

Jips (alçıtaşı) Gypsum

Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak, alçının ve alçıpanın hammaddesi olan mineral; Naica'da 11 metrelik dev kristaller oluşturur.

Kimyasal formül
CaSO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,31–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Tırnakla çizilebilir (sertlik 2); Mohs ölçeğinin 2 numaralı referans mineralidir. Bir yönde mükemmel dilinimi vardır: Saydam kristalleri (selenit) ince, bükülebilen ama geri esnemeyen yapraklara ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/jips/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kaldırım taşı Paving stone

Sokağın taşı: Arnavut kaldırımı ve küp taşlar çoğunlukla andezit, bazalt ya da granittir; bugünkü parke taşı ise çoğu zaman betondur.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Doğal taşın kırık ya da kesik yüzünde kendi dokusu görünür: granitte iri ve alacalı mineral taneleri, bazaltta koyu gri ve çok ince taneli bir yüzey, andezitte gri, pembe ya da kahverengi bir hamur içinde küçük kristaller. Beton parke taşları birbirinin aynısıdır: aynı kalıptan çıktıkları için boyutları, pah kırılmış köşeleri ve birbirine geçen dişli kenarları tıpatıp aynıdır. Kırık bir parçada çimentoyla birbirine yapışmış kum ve çakıl taneleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaldirim-tasi/

Frankie Fouganthin · CC BY-SA 4.0

Mineral

Kalkantit Chalcanthite

Göztaşının doğadaki hâli: suda eriyen, gök mavisi, zehirli bakır sülfat minerali.

Kimyasal formül
CuSO₄·5H₂O
Sertlik (Mohs)
2,5
Özgül ağırlık
2,28–2,29 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu mavi, gök mavisi ya da yeşilimsi mavi renklidir; çoğunlukla sarkıt, böbrek biçimli kabuk ya da lifli damarlar hâlinde, nadiren kısa kristaller olarak bulunur. Suda erir ve suyu maviye boyar; metalik bir tadı vardır. Tadına kesinlikle bakılmamalıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalkantit/

Dave Dyet http://www.shutterstone.com http://www.dyet.com · Public domain

Kayaç

Kiltaşı Claystone

Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.

Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
1,8–2,4 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok ince tanelidir; yüzeyi pürüzsüz ve mattır, büyüteçle bile tane görülmez. Yumuşaktır; bıçakla kolayca çizilir, ayrışmış parçalar tırnakla bile çizilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiltasi/

Matt Affolter · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Kireç Lime

Kireç bir taş değil, kireçtaşının fırında yakılmasıyla elde edilen yakıcı bir maddedir: sönmemiş kireç kalsiyum oksit, sönmüş kireç kalsiyum hidroksittir.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Sönmemiş kireç beyaz ya da grimsi topaklar veya toz hâlindedir. Suyla temas edince ısınır, buhar çıkarır ve dağılarak toza dönüşür; bu yüzden asla çıplak elle ya da koruyucu gözlüksüz denenmemelidir. Sönmüş kireç ince, beyaz bir tozdur ya da suyla karıştırılmış, macun kıvamında bir hamurdur (kireç kaymağı).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kirec/

Leiem · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Kireçtaşı Limestone

Deniz canlılarının kavkılarından doğan taş: piramitlerin, mağaraların ve çimentonun ortak kaynağı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,3–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Üzerine seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında hemen köpürür; sirkeyle daha yavaş ve zayıf köpürür. Çelik bıçakla veya çiviyle kolayca çizilir, camı ise çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kirectasi/

Fernando Domínguez Cerejido · CC BY-SA 4.0

Mineral

Klorit Chlorite

Yeşilşistin yeşilini veren, yaprak yaprak ayrılan mineral ailesi; adı Yunanca “yeşil” sözcüğünden gelir.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₃(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂·(Mg,Fe)₃(OH)₆
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2,6–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile yeşilimsi beyaz arası
Parlaklık
Sedefimsi, Yağımsı, Camsı, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Yeşil, yumuşak (sertlik 2–2,5; tırnakla zor çizilir), kolayca yapraklara ayrılan pullar ya da toprağımsı kütleler. Yaprakları esnektir ama bükülünce eski hâline dönmez; muskovit ve biyotitin yaprakları ise elastiktir, bükülüp bırakılınca geri döner.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/klorit/

Siim · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Komatiit Komatiite

Yeryüzüne çıkmış en sıcak lavlardan biri: yalnızca ilk çağlarda püsküren, magnezyumca çok zengin, suyu andıracak kadar akışkan volkanik kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–6,5
Özgül ağırlık
2,6–3 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil, gri-yeşil ya da siyahımsı yeşil renkli, ince taneli ve boyutuna göre ağır bir kayaçtır; beyaz feldispat taneleri gözle seçilmez. En belirgin özelliği spinifex dokusudur: ayrışmış yüzeyde, birbirine karışmış ya da yelpaze gibi açılan ince, uzun, bıçak biçimli kristaller görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/komatiit/

Ivtorov · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Konglomera Conglomerate

Taşlaşmış bir çakıl yatağı: eski nehirlerin ve kıyıların yuvarlak çakıllarını doğal bir çimentoyla bir arada tutan kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–7
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle kolayca görülen, 2 mm'den büyük yuvarlak çakıllar içerir; çakıllar daha ince taneli bir hamurun içine gömülüdür. Çakıllar çoğu zaman farklı kayaçlardan gelir; bu yüzden aynı parçada farklı renk ve dokuda taneler bir arada bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/konglomera/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

Koquina Coquina

Deniz kabuklarının sıkışmasıyla oluşan gözenekli kireçtaşı: Florida'da top gülleleri kalenin duvarlarında parçalanmadı, taşın içine saplandı.

Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
1,3–2 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle seçilebilen deniz kabuğu ve kabuk kırıntılarından oluşur; parçalar genellikle birkaç milimetre büyüklüğündedir ve sıkıca istiflenmiştir. Çok gözenekli, kaba yüzeylidir ve boyutuna göre hafiftir; ıslanınca suyu hemen emer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/koquina/

Wilson44691 · Public domain

Kayaç

Kömür Coal

Taşlaşmış bataklık ormanları: Sanayi Devrimi'ni başlatan, bugün de elektrik ve çelik üretiminde yakılan yanıcı kayaç.

Sertlik (Mohs)
1–3
Özgül ağırlık
1,2–1,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu kahverengidir ve boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir. Sırsız porselene sürüldüğünde siyah ya da kahverengi iz bırakır; birçok türü elleri karartır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/komur/

Amcyrus2012 · CC BY 4.0

Mineral

Krizotil (beyaz asbest) Chrysotile (white asbestos)

Isıya dayanıklı lifleri yüzünden bir asır boyunca her yerde kullanılan, ama solunduğunda kansere yol açan beyaz asbest; bugün pek çok ülkede yasak.

Kimyasal formül
Mg₃Si₂O₅(OH)₄
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,53–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil serpantin kayacının çatlaklarında, damar duvarlarına dik dizilmiş, ipek parlaklığında beyaz ya da açık yeşil lifler hâlinde görülür. Lifleri kıvrık ve esnektir; tremolit gibi amfibol asbestlerin lifleri ise daha düz ve serttir. Bu fark ancak mikroskop altında güvenle görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizotil/

Eurico Zimbres · CC BY-SA 2.5

Gündelik ad

Lav taşı (volkan taşı) Lava stone

Bileklik boncuklarındaki “lav taşı”, gaz kabarcıklarıyla delik deşik olmuş bazaltik bir volkanik kayaçtır; çoğu zaman siyaha boyanır.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyi küçük ve iri deliklerle doludur; dokununca pürüzlü, zımpara gibi hissettirir. Rengi doğal hâlinde koyu gri, siyahımsı, kahverengi ya da demirin oksitlenmesiyle kırmızımsı kahverengidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lav-tasi/

ScoriaPumice · CC0

Gündelik ad

Linyit, taşkömürü ve kok Lignite, hard coal and coke

Halkın bildiği kömürler: kahverengi, nemli ve düşük ısılı linyit; sert ve kapkara taşkömürü; ve taşkömüründen fırında yapılan gri, gözenekli kok.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Linyit kahverengi ya da kahverengimsi siyahtır ve mat görünür; kuruyunca çatlayıp ufalanır, bazen içinde odun dokusu seçilir. Sırsız porselene sürtülünce kahverengi iz bırakır. Taşkömürü siyahtır, parlak ve mat bantlar gösterir, linyitten serttir ve elleri karartır; porselende siyah iz bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/linyit-taskomuru-ve-kok/

Prissantenbär · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Marn Marl

Yarı kil, yarı kireç: tarlaları ıslah etmekte, çimento yapımında kullanılan, Manş Tüneli'nin içinden geçtiği karbonatlı çamur ve kayaç.

Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
2,26–2,66 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Topraksı, ince taneli ve yumuşaktır; çoğu zaman yeşilimsi ya da gri, bazen mavimsi ya da kırmızımsıdır. İçindeki kalsiyum karbonat nedeniyle seyreltik asit damlatılınca köpürür; kireçtaşından farkı belirgin miktarda kil içermesidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/marn/

Tashkoskim · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Mavi şist Blueschist

Rengini glokofandan alan mavi kayaç: yüksek basınç ama düşük sıcaklıkta, yalnızca dalma-batma kuşaklarında oluşur.

Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
3–3,2 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Mavi, mavimsi gri ya da lavanta mavisi renktedir; bu renk iğne ve prizma biçimli glokofan kristallerinden gelir. İnce katmanlar hâlinde ayrılabilir (şistozite); yüzeyinde ince çizgili bir doku görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mavi-sist/

James St. John · CC BY 2.0

Gündelik ad

Mıcır (kırma taş) Crushed stone

Mıcır, ocaktan çıkarılan kayanın makinede kırılıp elenmesiyle elde edilen köşeli taş parçalarıdır; çoğunlukla kireçtaşı, bazalt ya da andezittir.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Taneler köşeli ve keskin kenarlıdır; yüzeyleri taze kırılmış görünür. Dere çakılı ise yuvarlak ve pürüzsüzdür. Aynı yığındaki taneler aşağı yukarı aynı boydadır, çünkü elekten geçirilmiştir. Taneleri çoğu zaman ince bir taş tozu sarar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/micir/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Natrolit Natrolite

Bazalt boşluklarında ışınsal iğneler hâlinde büyüyen beyaz zeolit: morötesi ışıkta turuncu-sarı parlayabilir.

Kimyasal formül
Na₂Al₂Si₃O₁₀·2H₂O
Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,2–2,26 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Renksiz, beyaz ya da gri; bazen mavimsi, sarımsı ya da pembe renklidir; camsı parlar. İnce uzun, çizgili prizmalar ya da iğneler hâlinde, çoğu zaman ışınsal ya da yıldız biçimli demetler oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/natrolit/

Motekov · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Nazar boncuğu Evil eye bead

Nazar boncuğu bir taş değil, camdır: renkli cam katmanlarıyla yapılmış göz biçimli bir muska; geleneksel olanları İzmir'de elde yapılır.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Cam olduğu için elde soğuk ve ağırca hisseder; içinde küçük hava kabarcıkları görülebilir. Plastik taklitler hafiftir, ılık hisseder ve çoğu zaman kalıp izi taşır. El yapımı boncuklarda her göz biraz farklıdır; halkalar tam yuvarlak değildir, cam katmanları kenarda hafifçe kabarık durur. Fabrika işi ya da baskılı olanlar birbirinin tıpatıp aynısıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nazar-boncugu/

Alev Akın · CC BY-SA 4.0

Mineral

Ojit (piroksen) Augite (pyroxene)

Bazaltı ve gabroyu koyulaştıran en yaygın piroksen: göze çarpmayan ama yer kabuğunun en önemli yapı taşlarından biri.

Kimyasal formül
(Ca,Na)(Mg,Fe,Al,Ti)(Si,Al)₂O₆
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
3,19–3,56 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi yeşil
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil, kahverengi ya da siyah, kısa ve kalın prizmalar oluşturur; kristal kesitleri kareye ya da sekizgene benzer. İki dilinim düzlemi neredeyse dik açıyla (yaklaşık 87° ve 93°) kesişir; hornblendde bu açılar yaklaşık 56° ve 124°'tür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ojit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Olivenit Olivenite

Adını zeytin yeşili renginden alan bakır arsenat: lifli türüne “odun bakırı” denir.

Kimyasal formül
Cu₂(AsO₄)(OH)
Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
4,45–4,46 g/cm³
Çizgi rengi
Zeytin yeşili ile kahverengi arası
Parlaklık
Elmassı, Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Zeytin yeşili, yeşilimsi kahverengi ya da kahverengidir; lifli türleri grimsi beyaz ya da saman sarısı olabilir. Çizgi rengi zeytin yeşili ile kahverengi arasıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/olivenit/

Nessa Eull · CC0

Kayaç

Peridotit Peridotite

Ayaklarımızın çok altındaki dünyanın asıl malzemesi: üst mantoyu oluşturan, olivince zengin yeşil kayaç.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,1–3,4 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Zeytin yeşili, camsı olivin taneleri ve koyu renkli piroksenlerden oluşur; beyaz feldispat taneleri görülmez. Boyutuna göre çok ağırdır; granit, bazalt gibi yaygın kayaçlardan belirgin biçimde yoğundur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/peridotit/

Shannon Heinle · CC0

Kayaç

Perlit Perlite

Isıtılınca 20 kata kadar şişen volkan camı: hafif yapı malzemelerinin ve bahçedeki beyaz topçukların hammaddesi. Türkiye ikinci büyük üretici.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,2–2,4 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Ham perlit açık griden koyu griye ya da siyaha kadar değişen, camsı ama obsidiyen gibi parlak olmayan, mat ve inci parıltılı bir kayaçtır. Kırılınca soğan kabuğu gibi eşmerkezli çatlaklar ve inci taneleri gibi küçük küreler görülür; adı da bu görünümden gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/perlit/

Unknown author · Public domain

Kayaç

Pomza Pumice

Suda yüzen taş: yanardağ patlamasında gazla köpürüp donan, delik deşik volkanik cam.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
0,25–1 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir; çoğu parça suya atıldığında yüzer. Beyaz, krem veya açık gri renklidir; büyüteçle bakıldığında ince cam zarlarla ayrılmış sayısız kabarcık görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pomza/

MPF · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Riyolit Rhyolite

Granitin volkanik ikizi: silisçe zengin, ağdalı lavdan doğan, çoğu zaman pembe ve bantlı bir kayaç.

Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Açık renklidir: pembe, açık gri, beyaz veya kırmızımsı kahverengi; çoğu zaman ince, dalgalı renk bantları taşır. İnce taneli hamur içinde camsı kuvars ve beyaz ya da pembe feldispat kristalleri görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/riyolit/

Benhoff · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Sabuntaşı Soapstone

Tırnakla çizilecek kadar yumuşak, ısıyı uzun süre tutan, ele sabun gibi kaygan gelen kayaç: binlerce yıldır oyulup kap, heykel ve soba yapılıyor.

Sertlik (Mohs)
1
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Ele sabun ya da yağ sürülmüş gibi kaygan gelir. Çok yumuşaktır: Tırnakla ya da çakıyla kolayca çizilir, çizik yeri beyazımsı iz bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sabuntasi/

Ra'ike · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Silttaşı Siltstone

Kumdan ince, kilden iri taneli kayaç: dişler arasında hafif kumlu hissedilir; sert türleri Eski Mısır'da heykel ve paletlere işlenmiştir.

Sertlik (Mohs)
3–6
Özgül ağırlık
2–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Taneleri çıplak gözle seçilemez, büyüteçle bile güçlükle görülür; yüzeyi pürüzsüz ve mattır. Küçük bir parçası dişler arasında ezildiğinde hafif kumlu hissedilir; kiltaşı ise kaygan ve pürüzsüzdür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/silttasi/

Mike Davis · CC0

Kayaç

Skorya (cüruf taşı) Scoria

Gazla köpürüp havada donan, delik deşik koyu volkanik taş: bahçelerde, mangallarda ve hafif betonda kullanılan “cüruf”.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
1–2 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu kahverengi, siyah, kırmızımsı kahverengi ya da mor-kırmızı renkli, delik deşik bir taştır; boşlukları büyük ve yuvarlaktır. Yüzeyi pürüzlü ve keskin köşelidir; elde zımpara gibi hissedilir. Boyutuna göre sıradan taştan belirgin biçimde hafiftir, ama pomza kadar hafif değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/skorya/

B. Domangue · CC BY-SA 4.0

Mineral

Stilbit Stilbite

İnci gibi parlayan, papyon ya da demet biçiminde büyüyen zeolit: Hindistan bazaltlarının pembe süsü.

Kimyasal formül
NaCa₄(Si₂₇Al₉)O₇₂·28H₂O
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,19–2,23 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri ince levhalar hâlindedir ve çoğu zaman ortasından bağlanmış buğday demeti ya da papyon biçiminde gruplar oluşturur. Beyaz, pembe, somon rengi, turuncu ya da kahverengidir; dilinim yüzleri inci gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/stilbit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Şeyl Shale

Yeryüzünün en yaygın tortul kayacı: yaprak yaprak ayrılan sıkışmış çamur; içinde fosil, petrol ve doğal gaz saklayabilir.

Sertlik (Mohs)
2–4
Özgül ağırlık
2,4–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok ince tanelidir; taneler büyüteçle bile görülmez, yüzeyi pürüzsüz ve mattır. İnce, yassı yapraklar hâlinde kolayca ayrılır; kenarları kolay ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/seyl/

Chris Woodrich · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Şist Schist

Pul pul parıldayan başkalaşım kayacı: mika levhacıkları ışığı yakalar, kızıl granat kristalleri üzerine serpiştirilmiş gibi durur.

Sertlik (Mohs)
3–5
Özgül ağırlık
2,5–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle görülen, birbirine paralel dizilmiş mika pulları yüzeye ışıltılı, ipeksi ya da gümüşi bir görünüm verir. Dalgalı, pul pul yüzeyler boyunca ayrılma eğilimindedir; ama arduvaz kadar düzgün ve ince levhalara ayrılmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sist/

Michael C. Rygel · CC BY-SA 3.0

Mineral

Talk Talc

Mohs ölçeğinin en yumuşak minerali: tırnakla çizilir, ele sabun gibi kaygan gelir ve plastikten seramiğe pek çok üründe kullanılır.

Kimyasal formül
Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂
Sertlik (Mohs)
1
Özgül ağırlık
2,58–2,83 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi, Yağımsı, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Tırnakla kolayca çizilir (sertlik 1) ve ele sabun ya da yağ sürülmüş gibi kaygan gelir. Rengi genellikle beyaz, açık yeşil ya da gridir; yüzeyi inci gibi ya da yağlı parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/talk/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Tebeşir Chalk

Doğal tebeşir, mikroskobik deniz canlılarının kabuklarından oluşan yumuşak, beyaz bir kireçtaşıdır; okul tebeşiri ise çoğu zaman alçıdır.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Doğal tebeşir çok yumuşaktır: tırnakla kazınabilir, ele ve koyu yüzeylere beyaz iz bırakır. Sirke testi: üzerine sirke ya da seyreltik asit damlatınca doğal tebeşir canlı biçimde köpürür, çünkü kalsiyum karbonattır. Alçıdan yapılmış okul tebeşiri ise köpürmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tebesir/

kallerna · CC BY-SA 4.0

Mineral

Tremolit Tremolite

Nefrit yeşimin ana minerallerinden biri; lifli türü ise solunduğunda kansere yol açan asbest türlerinden.

Kimyasal formül
Ca₂Mg₅Si₈O₂₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,99–3,03 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Uzun, kama ya da bıçak biçimli, beyaz, gri veya açık yeşil kristaller yapar; lifli, sütunsu ya da taneli kütleler hâlinde de bulunur. Ayrıca lavanta rengine ve pembeye çalan örnekleri vardır. Sertliği 5–6'dır: çelik bıçak onu zor çizer, kuvarsı çizemez. İki yönde mükemmel dilinimi vardır; kırılan kristalin yüzeyinde yaklaşık 56° ve 124° ile kesişen düzlemler görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tremolit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Adamit Adamite

Bal sarısından yeşile uzanan, yelpaze gibi açılan kristalleriyle çinko arsenat: bazı örnekler morötesi ışıkta parlar.

Kimyasal formül
Zn₂(AsO₄)(OH)
Sertlik (Mohs)
3,5
Özgül ağırlık
4,32–4,48 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Soluk sarı, bal sarısı, kahverengimsi sarı ya da yeşil renklidir; bakır içerenler parlak yeşil, kobalt içerenler pembe ya da mor olabilir. Kristalleri çoğu zaman ışınsal demetler, yelpaze biçimli gruplar ya da kristal kabuklar oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/adamit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Akantit Acanthite

Gümüşün siyah sülfürü: dünyanın başlıca gümüş cevherlerinden ve doğal gümüşü karartan kaplamanın minerali.

Kimyasal formül
Ag₂S
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
7,2–7,24 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Demir siyahı renklidir, metal gibi parlar ve tamamen opaktır; çizgi rengi siyahtır. Çok yumuşaktır (Mohs 2–2,5); bıçakla kurşun gibi kesilebilir (sektil).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akantit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Albit Albite

Feldispatın sodyumlu, beyaz ucu: Çine–Milas'taki yataklarıyla Türkiye'yi dünyanın başlıca feldispat üreticilerinden biri yapan cam ve seramik hammaddesi.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,6–2,65 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, gri, bazen mavimsi, yeşilimsi ya da kırmızımsı renklidir; camsı parıltılıdır, dilinim yüzeylerinde ise inci parıltısı görülür. Mohs sertliği 6–6,5'tir: camı çizer, çelik bıçakla zor çizilir. Kuvarsın aksine belirgin düzlemler boyunca yarılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/albit/

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Mineral

Alünit Alunite

Yüzyıllarca şap yapılan “şap taşı”: potasyum, alüminyum ve sülfattan oluşan mineral. Foça, Kütahya'da Şaphane ve Şebinkarahisar Türkiye'nin eski şap yurtlarıdır.

Kimyasal formül
KAl₃(SO₄)₂(OH)₆
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,6–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, açık gri, sarımsı ya da kırmızımsı kahverengi, ince taneli, sert ve porselen gibi bir kütle hâlindedir; saf olunca renksizdir. Nadir kristalleri küçük, camsı parlak ve yalancı küp ya da yassı altıgen biçimlidir (Handbook of Mineralogy). Mohs sertliği 3,5–4, yoğunluğu 2,6–2,9 g/cm³'tür; çizgi rengi beyazdır ve midye kabuğu gibi kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/alunit/

Andrew Silver · Public domain

Mineral

Anhidrit Anhydrite

Jipsin suyunu kaybetmiş hâli: kalsiyum sülfat minerali; Peru'dan gelen mavi-gri türü “anjelit” adıyla satılır.

Kimyasal formül
CaSO₄
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
2,95–2,98 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile soluk gri arası
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, Yağımsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kırılınca birbirine dik üç yönde ayrılır ve küp benzeri parçalar verir. Jipsten daha serttir (sertlik 3–3,5): jips tırnakla çizilirken anhidrit çizilmez. Özgül ağırlığı (yaklaşık 2,97) jipsinkinden (yaklaşık 2,3) yüksektir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/anhidrit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Anortit Anorthite

Plajiyoklazın kalsiyumlu ucu: yeryüzünde saf hâli ender, ama Ay'ın açık renkli yaylalarının ana mineralidir.

Kimyasal formül
CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,72–2,76 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çoğunlukla beyaz, grimsi ya da kırmızımsı renklidir; camsı parlar. Kristalleri kısa prizmalar biçimindedir, çoğunlukla da iri taneli ya da kütlesel görülür. Camı çizer (sertlik 6–6,5) ve dilinim yüzeylerinde, plajiyoklazların hepsi gibi ince paralel çizgiler (çoklu ikizlenme) gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/anortit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Anortozit Anorthosite

Ay'ın parlak yaylalarının kayacı: neredeyse tamamen plajiyoklazdan oluşan, yeryüzünde ender ama dev kütleler kuran derinlik kayacı.

Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Neredeyse tamamı gri-beyaz, iri, birbirine kenetlenmiş plajiyoklaz kristallerinden oluşur; üzerinde seyrek koyu taneler vardır. Dünya'daki anortozitler iri taneli bir kayaçtır; kimi örneklerde kristaller birkaç santimetreye ulaşır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/anortozit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Apatit Apatite

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Kimyasal formül
Ca₅(PO₄)₃(F,Cl,OH)
Sertlik (Mohs)
5
Özgül ağırlık
3,1–3,25 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sertliği 5'tir: Çelik bıçak onu zorlukla çizer; kendisi camı ya hiç çizemez ya da çok zor çizer. Mohs ölçeğinin 5 numaralı referans mineralidir. Kristalleri çoğunlukla altıgen prizma biçimindedir; deniz yeşili, mavi, sarı ya da mor olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/apatit/

Thomas Spann · CC BY 2.0

Mineral

Aragonit Aragonite

Kalsitin kardeşi olan kalsiyum karbonat minerali; deniz kabuklarını, mercan iskeletlerini ve mağaralardaki iğne ve dal biçimli oluşumları yapar.

Kimyasal formül
CaCO₃
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,93–2,95 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sertliği 3,5–4'tür (kalsit 3'tür); çelik bıçak onu çizer. Kalsit gibi seyreltik asitle köpürür. Özgül ağırlığı yaklaşık 2,9'dur, yani kalsitten (2,7) biraz ağırdır. Kalsitin üç yönde mükemmel dilinimi vardır; aragonitte ise dilinim zayıftır (yalnızca tek yönde belirgindir).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aragonit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Arduvaz Slate

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: İnce, düz ve sağlam levhalara ayrılır; levha yüzeyleri pürüzsüzdür. Çok ince tanelidir; mineraller gözle seçilmez, ama yüzey ışıkta hafifçe ipeksi parlayabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/arduvaz/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Atakamit Atacamite

Çöllerin yeşil bakır minerali: adını Atacama Çölü'nden alır, denizde paslanan antik bronzların üstünde de oluşur.

Kimyasal formül
Cu₂Cl(OH)₃
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
3,75–3,78 g/cm³
Çizgi rengi
Elma yeşili
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Parlak yeşil, koyu zümrüt yeşili ya da siyahımsı yeşil renklidir; çizgi rengi elma yeşilidir. Kristalleri ince uzun prizmalar ya da tabletlerdir; çoğunlukla lifli, kum gibi taneli ya da kütlesel hâlde bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/atakamit/

Zbynek Burival · CC BY-SA 4.0

Mineral

Barit Baryte

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.

Kimyasal formül
BaSO₄
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
4,47–4,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Boyutuna göre çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,5); kalsit ya da kuvars gibi açık renkli minerallerden belirgin biçimde ağır gelir. Sertliği 3–3,5'tir; çelik bıçakla kolayca çizilir. Asitle köpürmez; bu özelliğiyle kalsitten ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/barit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Bentonit Bentonite

Volkan küllerinin kile dönüşmüş hâli: suyla şişen bu kil, sondaj çamurunun, döküm kumunun ve kedi kumunun hammaddesidir. Türkiye dünyanın ilk üç üreticisinden biri.

Sertlik (Mohs)
1–2
Özgül ağırlık
2–3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çok ince taneli, çok yumuşaktır (Mohs sertliği 1–2, tırnakla çizilir); rengi beyaz, krem, açık gri ya da soluk yeşilimsidir, ayrışmış yüzeyde sarıya, kırmızıya ve kahverengiye döner. Elde sabunumsu ya da yağlı hissedilir. Suya konunca şişer ve bulanık, jel gibi bir çamur verir. MTA'ya göre sodyumlu bentonit suda hacminin 8–10 katına çıkar, kalsiyumlu bentonit ise yalnızca 2–3 katına.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bentonit/

Corey872 · Public domain

Varyete

Bort Bort

Mücevher olamayacak kadar kusurlu doğal elmasların ortak adı: rengi bozuk, kapanımlı ya da biçimsiz elmaslar kırılıp aşındırıcı toz olarak kullanılır.

Kimyasal formül
C
Sertlik (Mohs)
10
Özgül ağırlık
3,51–3,53 g/cm³
Çizgi rengi
Yok (çizgi plakasını çizer)
Parlaklık
Elmassı, Yağımsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Gerçek elmas olduğu için sertliği 10'dur; safiri (korindon) bile çizer. Genellikle gri, siyah ya da kahverengidir; bulanık ya da saydam değildir, içinde çok sayıda kapanım ve çatlak bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bort/

2x910 · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Brownstone Brownstone

New York'un ünlü sıra evlerine adını veren taş: kolay kesilen, kolay oyulan ama zamanla pul pul dökülen kahverengi kumtaşı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çikolata ya da pas kahvesi renginde, kum taneli bir taştır. Eski yapılarda yüzeyi çoğu zaman ufalanmış, pul pul dökülmüş ya da yuvarlaklaşmış görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/brownstone/

NicholasDawson · CC BY-SA 4.0

Varyete

Çöl gülü Desert rose

Çöl kumunun içinde büyüyen, gül yaprağı gibi dizilmiş jips (ya da barit) kristal kümesi; yaprakları arasında kum taneleri taşır.

Kimyasal formül
CaSO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,31–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mat, Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Gül biçimli bir kümedir: levha gibi yassı “yaprakların” arasında ve yüzeyinde kum taneleri bulunur. Boyutu bezelye iriliğinden yaklaşık 10 cm'ye kadar değişir. Jips gülü yumuşaktır, tırnakla çizilir (sertlik 1,5–2) ve hafiftir; yaprakların kenarları barit gülünden genellikle daha keskin ve belirgindir. Bu sayfadaki kimlik kartı jips gülü içindir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/col-gulu/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Diyatomit Diatomite

Ölmüş mikroskobik alglerin cam gibi kabuklarından oluşan hafif, gözenekli kayaç: bira ve havuz filtrelerinin, dinamitin emici dolgusunun malzemesi.

Sertlik (Mohs)
1,5
Özgül ağırlık
0,32–1,38 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çok hafiftir ve kuru olduğunda elde kolayca ufalanır; rengi beyaz, kirli beyaz ya da bejdir. Tebeşire benzer, ama tebeşirden belirgin biçimde daha hafiftir. Seyreltik asitle ya da sirkeyle köpürmez; asitte köpüren tebeşirden ve kireçtaşından bu şekilde ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyatomit/

SprocketRocket · CC0

Kayaç

Diyorit Diorite

Siyah-beyaz benekli, “tuz-biber” desenli bir derinlik kayacı: bileşimi granit ile gabro arasında yer alır.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,7–3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kabaca yarı yarıya beyaz (plajiyoklaz) ve siyah ya da koyu yeşil (hornblend) tanelerden oluşan, belirgin bir “tuz-biber” görünümü vardır. Granitten farklı olarak camsı gri kuvars taneleri ve pembe feldispat neredeyse hiç görülmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyorit/

Michael C. Rygel · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Eklojit Eclogite

Yerin onlarca kilometre derinine itilip geri dönen bazalt: yeşil zemin üzerinde kırmızı granat benekleriyle dalma-batmanın kanıtı.

Sertlik (Mohs)
5–7,5
Özgül ağırlık
3,2–4 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Yeşil ya da koyu yeşil bir zemin üzerinde yuvarlak, kırmızı ya da kızıl kahverengi granat taneleri görülür. Aynı büyüklükteki sıradan taşlardan belirgin biçimde ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/eklojit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Epidot Epidote

Fıstık yeşili rengiyle tanınan, ısı, basınç ve sıcak sularla değişmiş kayaçların sık rastlanan, parlak prizmalı minerali.

Kimyasal formül
Ca₂(Al₂Fe³⁺)(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,38–3,49 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, Reçinemsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Rengi tipik olarak fıstık yeşili ya da sarımsı yeşildir; koyu renkli kristaller neredeyse siyah görünebilir. Kristalleri boyuna derin çizgilidir ve bir yönde mükemmel dilinim gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/epidot/

Gleb Korovko · CC BY 4.0

Mineral

Eritrit Erythrite

Kobalt cevherlerinin üstünü pembe-kırmızı bir kabuk gibi saran “kobalt çiçeği”: madencilere yol gösteren arsenikli mineral.

Kimyasal formül
Co₃(AsO₄)₂·8H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2,5
Özgül ağırlık
3,06–3,14 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk kırmızı ile pembe arası
Parlaklık
Elmassı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu kırmızı, şeftali kırmızısı, soluk gül pembesi ya da pembe renklidir; çoğunlukla toz gibi kabuklar, ışınsal ya da yıldız biçimli iğne demetleri hâlinde bulunur. Çok yumuşaktır (Mohs 1,5–2,5); ince yaprakları bükülebilir ve bıçakla kesilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/eritrit/

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Mineral

Flogopit Phlogopite

Adı “ateş gibi” anlamına gelen magnezyumlu mika: ısıya dayanıklıdır ve boyu 10 metreyi bulan kristaller yapabilir.

Kimyasal formül
KMg₃(AlSi₃O₁₀)(F,OH)₂
Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
2,78–2,85 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi, Yarı metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kırmızımsı kahverengi, sarımsı kahverengi, bazen yeşil ya da beyaz, parlak levhalar; kristaller altı yüzlü, kalın tabaka biçimli ve çoğunlukla uca doğru daralır. Çok yumuşaktır (sertlik 2–3): tırnak ucuyla ya da bakır parayla çizilebilir. İnce yaprakları esnektir ve bükülüp bırakılınca eski hâline döner.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/flogopit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Fosilli kireçtaşı Fossiliferous limestone

İçinde milyonlarca yıllık deniz canlılarının kabukları görülen kireçtaşı; İstanbul'un tarihî yapılarını taşıyan küfeki taşı da bunlardan biridir.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,3–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyinde kabuk, deniz zambağı sapı, mercan ya da salyangoz biçimleri seçilir; bazıları yalnızca büyüteçle görülür. Kireçtaşı olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fosilli-kirectasi/

James St. John · CC BY 2.0

Mineraloid

Fulgurit Fulgurite

Yıldırımın kuma çarptığı yerde kalan cam boru: gökten inen bir anın kuma kazınmış izi.

Sertlik (Mohs)
6,5
Özgül ağırlık
2,5–2,65 g/cm³
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kumda çoğunlukla dallanan, içi boş borular hâlindedir; bazen yumru ya da kabuk biçiminde de olabilir. Dış yüzeyi yapışmış kum taneleri ve küçük taşlarla pürüzlüdür; iç yüzeyi ise camsı ve düzgündür ya da ince kabarcıklarla kaplıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fulgurit/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

Gabro Gabbro

Okyanus kabuğunun derinlerdeki yapı taşı: bazaltın yavaş soğumuş, iri kristalli ikizi.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,8–3,2 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri, siyah veya yeşilimsi siyah renklidir; tanelerin çoğu çıplak gözle seçilebilir. Gri-beyaz plajiyoklaz ile siyah-yeşil piroksen taneleri karışıktır; granitteki gibi pembe feldispat ve camsı kuvars taneleri bulunmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gabro/

Darla Sondrol · CC0

Kayaç

Gnays Gneiss

Açık ve koyu bantlarıyla çizgili, kıtaların temelini oluşturan kayaç: bilinen en yaşlı kayaçlar arasında 4 milyar yıllık gnayslar var.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,6–3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Açık renkli (beyaz, pembe, gri) ve koyu renkli (siyah, koyu yeşil) bantların ardalanmasıyla çizgili görünür; bantlar çoğu zaman dalgalı ya da kıvrımlıdır. Taneleri gözle görülecek kadar iridir; granite benzer, ama mineraller gelişigüzel değil bantlar hâlinde dizilmiştir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gnays/

Siim · CC BY-SA 3.0

Mineral

Götit (limonit) Goethite (limonite)

Pasın, sarı aşı boyasının ve kahverengi toprakların rengini veren demir minerali; adını bir şairden alır.

Kimyasal formül
α-FeO(OH)
Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
3,3–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı (okr sarısı) arası
Parlaklık
Elmassı, Metalik, İpeksi, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sırsız porselen üzerinde kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı arası bir çizgi bırakır. Hematitin çizgisi kırmızıdır. Sık sık üzüm salkımına benzeyen yumru yumru kütleler oluşturur; kırıldığında içi ışınsal lifli, yüzeyi kadifemsi parlak olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gotit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Grafit Graphite

Kurşun kalemin “kurşunu”: elmasla aynı elementten, karbondan oluşan ama ondan çok farklı, yumuşak ve kaygan bir mineral.

Kimyasal formül
C
Sertlik (Mohs)
1–2
Özgül ağırlık
2,09–2,23 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah ile çelik grisi arası; parlak
Parlaklık
Metalik, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çok yumuşaktır (sertlik 1–2): tırnakla çizilir, kâğıda ve parmaklara gri-siyah bir iz bırakır. Ele yağlı ya da kaygan gelir; ince, esnek pullar hâlinde ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/grafit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Granit Granite

Mutfak tezgâhından anıtlara: yerin derinliklerinde yavaşça soğuyan magmadan doğan, iri kristalli ve dayanıklı bir kayaç.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,5–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Birbirine kenetlenmiş, gözle görülebilen kristallerden oluşur: camsı gri kuvars, pembe ya da beyaz feldispat ve küçük siyah mika veya hornblend taneleri. Feldispat taneleri ışığa tutulduğunda düz ve parlak yüzeyler gösterir; kuvars taneleri ise camsı görünür ve düzensiz kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/granit/

The stone gate · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Granodiyorit Granodiorite

Rosetta Taşı'nın ve Pantheon sütunlarının kayacı: granite benzeyen, ama daha koyu ve plajiyoklazca zengin derinlik kayacı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Gözle seçilen kuvars (camsı gri), plajiyoklaz (beyaz-sütlü), biraz pembemsi alkali feldispat ve siyah biyotit ile hornblend taneleri birbirine kenetlenmiştir. Granitten genellikle daha koyu, iki tonlu görünür; çünkü siyah mineraller daha bolur ve pembe alkali feldispat azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/granodiyorit/

Jstuby · CC0

Kayaç

Grovak Greywacke

Deniz altı çığlarının getirdiği koyu, sert kumtaşı: Firavunların heykel ve paletlerinin, Alpler'in ve demiryolu balastının taşı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,5–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ya da yeşilimsi gridir; sert ve sıkıdır, taneler koyu bir hamur içinde “kirli” görünür. Taneler köşeli ve kötü boylanmıştır: Büyüklükleri birbirinden çok farklıdır, yuvarlak ve temiz kum taneleri yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/grovak/

Auckland Museum Collections from Auckland, Aotearoa New Zealand · CC BY 2.0

Kayaç

Hunsrück arduvazı Hunsrück Slate

Almanya'nın çatı taşı ve fosil hazinesi: yumuşak dokuları bile altın sarısı piritle korunmuş, 400 milyon yıllık deniz canlılarını saklayan arduvaz.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ya da mavimsi siyah, çok ince taneli bir taştır; ince ve düz levhalara ayrılır. Fosiller çoğu zaman taşın yüzeyinde parlak, pirinç sarısı pirit kaplamalı ince kabartılar olarak görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hunsruck-arduvazi/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

İgnimbirit Ignimbrite

Yamaçlardan çığ gibi inen kızgın kül bulutlarının bıraktığı kayaç: Ahlat'ın Selçuklu mezar taşlarının taşı.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
1,2–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: İnce bir kül hamuru içinde farklı boyutlarda açık renkli pomza parçaları ve koyu kayaç kırıntıları bulunur; taneler boylanmamıştır. Kaynaşmış türlerinde pomza parçaları yassılaşarak alev biçimli, koyu renkli mercekler (fiyamme) oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ignimbirit/

Raflinoer32 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Jarosit Jarosite

Piritin ayrışmasıyla oluşan sarı-kahverengi bir potasyum demir sülfat; Mars'ta da bulunmuş ve orada asitli suyun izi sayılmıştır.

Kimyasal formül
KFe₃(SO₄)₂(OH)₆
Sertlik (Mohs)
2,5–3,5
Özgül ağırlık
2,9–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Açık sarı
Parlaklık
Elmassı, Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Amber sarısından koyu kahverengiye değişen rengi, açık sarı çizgi tozu (porselen plağa sürtüldüğünde bıraktığı iz) ve elmasımsıdan camsıya uzanan parlaklığı vardır; kırık yüzeyleri reçine gibi parlar. Sertliği 2,5–3,5'tir ve gevrektir: bir bıçakla kolayca çizilir. Paslı sarı-kahverengi görünümlü götitten ve limonitten bu yüzden ayrılır; onlar çok daha serttir (4–5,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/jarosit/

Christian Rewitzer · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kalsit Calcite

Kireçtaşının, mermerin ve mağara sarkıtlarının ana minerali; asitle köpürür ve berrak kristalleri her şeyi çift gösterir.

Kimyasal formül
CaCO₃
Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,71 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Soğuk, seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında hemen köpürür; sirkede de yavaşça kabarcık çıkarır. Sertliği 3'tür: Çelik bıçak onu kolayca çizer, ama tırnak çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalsit/

PaleoNeolitic (montage creator) · CC BY 4.0

Mineral

Kaolinit Kaolinite

Porselenin beyaz kili: adını Çin'deki Gaoling tepesinden alan, seramikten kâğıda pek çok ürünün hammaddesi olan mineral.

Kimyasal formül
Al₂Si₂O₅(OH)₄
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2,61–2,68 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, krem ya da açık kahverengi, ince taneli ve topraksı bir kütle hâlindedir; parmaklar arasında ufalanır ve ele tebeşir gibi beyaz bir toz bırakır. Islatıldığında yoğrulabilir bir hamura dönüşür; kuruyunca yeniden sertleşir, pişirildiğinde ise kalıcı olarak sertleşir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaolinit/

James St. John https://www.flickr.com/people/jsjgeology?rb=1 · CC BY 2.0

Gündelik ad

Kayrak taşı ve arduvaz Flagstone and slate tiles

Kayrak taşı, doğal katmanları boyunca ince levhalara ayrılan her türlü taştır: arduvaz, şist, gnays, kumtaşı ya da kuvarsit olabilir.

Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kenarına bakınca üst üste dizilmiş ince katmanlar görülür; taş bu katmanlar boyunca yarılarak düz levhalar verir. Gerçek arduvaz çok ince tanelidir, mat ya da hafif ipeksi parlar; sağlam bir levhaya vurulunca tok ve çınlayan bir ses çıkarır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kayrak-tasi/

Øyvind Holmstad · CC0

Kayaç

Kumtaşı Sandstone

Taşa dönüşmüş kum: Petra'nın oyma cephelerinden yeraltı suyunu ve petrolü saklayan katmanlara kadar her yerde.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyi zımpara kâğıdı gibi pürüzlüdür; büyüteçle bakıldığında birbirine yapışmış kum taneleri görülür. Sert bir cisimle kazındığında taneler tek tek dökülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kumtasi/

Unknown author · Public domain

Mineral

Kuvars Quartz

Kumun, camın ve ametistin ortak kökü: yer kabuğunda en bol bulunan minerallerden biri.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Camı çizer; çelik bıçak onu çizemez (sertlik 7). Kırıldığında düz yüzeyler yerine midye kabuğu gibi kavisli yüzeyler oluşur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuvars/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kuvars tezgâh (yapay taş) Engineered stone (quartz countertops)

Kuvars tezgâh doğal bir taş değil: yaklaşık yüzde 90'ı öğütülmüş kuvars olan, reçineyle bağlanmış bir fabrika ürünü. Kesen işçilerde ağır silikoza yol açıyor.

Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Deseni fazla düzenlidir: renk ve benekler levha boyunca aynı yoğunlukta tekrar eder. Doğal taşta damarlar ve taneler her yerde farklıdır. Kenarına ve kesik yüzüne bakınca içi, yüzeyiyle aynı ince, düzgün karışımdır; doğal granitte ise farklı minerallerin iri taneleri seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuvars-tezgah/

Wtshymanski · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Kuvarsit Quartzite

Kumtaşının çeliğe dönüşmüş hâli: neredeyse saf kuvarstan oluşan, aşınmaya inatla direnen kayaç.

Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,6–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir: Camı ve çeliği kolayca çizer. Kırık yüzeyi pürüzsüz ve camsıdır; kumtaşında olduğu gibi kumlu ve pürüzlü değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuvarsit/

Gabriel Haute Maurienne · CC BY-SA 4.0

Mineral

Kükürt Sulfur

Yanardağ bacalarının çevresinde parlak sarı kristaller hâlinde biriken, mavi alevle yanan hafif ve yumuşak element.

Kimyasal formül
S
Sertlik (Mohs)
1,5–2,5
Özgül ağırlık
2,07–2,08 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Yağımsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Parlak limon sarısı rengi ve reçinemsi ya da yağımsı parlaklığı çok belirgindir; çizgi rengi beyazdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2,5): tırnakla bile çizilebilir, kolayca ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kukurt/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Laterit Laterite

Tropiklerde ayrışan kayanın demirli, kırmızı kalıntısı: ocakta tuğla gibi kesilir, havada taşa dönüşür; nikel ve alüminyum cevheri de verir.

Sertlik (Mohs)
2–5
Özgül ağırlık
1,8–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Rengi pas kırmızısı, kırmızımsı kahverengi ya da turuncudur; yüzeyi gözenekli ve pürüzlüdür. Yerinde yumuşaktır ve tuğla biçiminde bloklar hâlinde kesilebilir; açık havada kuruyunca sertleşir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/laterit/

Werner Schellmann · CC BY-SA 2.5

Mineral

Linarit Linarite

Azurit sanılan gök mavisi kurşun-bakır minerali: asitte köpürmemesiyle ele verir.

Kimyasal formül
PbCu(SO₄)(OH)₂
Sertlik (Mohs)
2,5
Özgül ağırlık
5,33–5,35 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk mavi
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Parlak ya da koyu gök mavisi renklidir; çizgi rengi soluk mavidir. Kristalleri ince uzun ya da tablet biçimlidir; çoğu zaman kabuk ya da kümeler oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/linarit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Lösit Leucite

Potasyumca zengin volkanik lavların beyaz minerali: bir zamanlar beyaz granat sanılan, kübe benzeyen kristaller.

Kimyasal formül
KAlSi₂O₆
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
2,45–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kayaç içinde beyaz ya da gri, yuvarlak ve yirmi dört yüzlü (trapezohedron) kristaller olarak görülür; bu kristaller küpe benzer, ama gerçekte küp değildir (yalancı kübik, tetragonal). Kristalleri 9 cm'ye kadar çıkabilir. Sertliği 5,5–6'dır; çelik bıçak onu zor çizer. Dilinimi çok zayıftır ve midye kabuğu gibi eğri yüzeylerle kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/losit/

Giorgio Agostinelli · Public domain

Mineral

Manyezit Magnesite

Fırın tuğlalarının hammaddesi, magnezyumun cevheri: Türkiye dünyanın en büyük manyezit üreticileri arasındadır.

Kimyasal formül
MgCO₃
Sertlik (Mohs)
3,5–4,5
Özgül ağırlık
3–3,2 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, krem ya da gri renklidir; çoğu zaman cilasız porselen ya da tebeşir gibi mat, ince taneli ve sert bir kütledir. Nadir iri kristalleri eşkenar dörtgen (romb) biçimlidir. Mohs sertliği 3,5–4,5'tir: çelik bıçak onu çizer, ama camı çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/manyezit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Markazit Marcasite

Pirit ile aynı formüle sahip, ama daha açık renkli, kırılgan ve kararsız bir demir sülfür; “markazit takı”ların taşı ise çoğunlukla pirittir.

Kimyasal formül
FeS₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
4,88–4,89 g/cm³
Çizgi rengi
Gri ya da kahverengimsi siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi kalay beyazı ile soluk bronz sarısı arasındadır; pirit kadar altınsı değildir. Havayla kararır ve yanardöner bir kararma tabakası oluşturabilir. Sertliği 6–6,5'tir (pirit ile aynı): çelik bıçakla çizilmez. Kırılgandır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/markazit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Mikroklin Microcline

Granit ve pegmatitlerin yaygın potasyumlu feldispatı: yeşil çeşidi amazonittir, dünyanın en iri kristallerinden bazıları da mikroklindendir.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,54–2,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Camı çizer, çelik bıçak onu çok zor çizer ya da hiç çizemez (sertlik 6–6,5). Birbirine yaklaşık dik iki yönde mükemmel dilinim gösterir; örnek ışıkta çevrildiğinde bu düz yüzeyler ayna gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mikroklin/

Unknown author · CC BY-SA 2.0 br

Mineral

Mimetit Mimetite

Piromorfiti öyle iyi taklit eder ki adı “taklitçi” demektir: sarı-turuncu, ağır, kurşunlu ve arsenikli bir mineral.

Kimyasal formül
Pb₅(AsO₄)₃Cl
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
7,24–7,26 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Soluk ile parlak sarı, sarı-turuncu ya da sarımsı kahverengi renklidir; bazen beyaz ya da renksizdir. Kristalleri altıgen prizma ya da iğne biçimindedir; bazen yuvarlak, fıçı biçimli kristaller (kampilit) oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mimetit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Monzonit Monzonite

Siyenit ile diyorit arasında kalan, adını Dolomitler'deki Monzoni Dağları'ndan alan granit benzeri derinlik kayacı.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,7–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Gri, benekli bir kayaçtır; gözle seçilen pembemsi-beyaz alkali feldispat ile sütlü beyaz plajiyoklaz yaklaşık eşit oranda bulunur. Biyotit (siyah, parlak pul), hornblend ya da piroksen gibi koyu mineraller dağınık durur; camsı gri kuvars taneleri hiç görülmez ya da çok azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/monzonit/

Khruner · CC BY-SA 4.0

Mineral

Muskovit Muscovite

Kâğıttan ince, saydam ve esnek yapraklara ayrılan beyaz mika; bir zamanlar Rusya'da pencere camı yerine kullanılırdı.

Kimyasal formül
KAl₂(AlSi₃O₁₀)(OH)₂
Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
2,77–2,88 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kenarından tırnakla ya da bıçak ucuyla kolayca ince, saydam yapraklara ayrılır; yapraklar bükülüp bırakıldığında eski hâline döner (elastiktir). Renksiz, gümüşi ya da açık kahverengidir. Aynı ailedeki biyotit ise koyu kahverengi ile siyah arasıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/muskovit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Nefelin Nepheline

Silisyumca fakir kayaçların “bulut” minerali: cam ve seramik sanayisinde kullanılan nefelinli siyenitin ana bileşeni.

Kimyasal formül
(Na,K)AlSiO₄
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
2,55–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri kalın, altı ya da on iki yüzlü prizmalardır ve çoğunlukla kötü gelişmiştir (10 cm'ye kadar); çok daha sık, taneli ya da masif kütleler hâlinde görülür. Camsı ile yağlı arası bir parlaklığı vardır; rengi renksiz, beyaz, gri ya da sarımsıdır. Sertliği 5,5–6'dır; çelik bıçak onu zor çizer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nefelin/

Shannon Heinle · CC0

Kayaç

Nubya kumtaşı Nubian Sandstone

Petra'nın oyulduğu taş ve dünyanın en büyük fosil su deposunun kayası: Sahra'nın doğusundan Arabistan'a uzanan kırmızı kumtaşı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çoğunlukla kahverengi ya da kırmızımsıdır, ama bazı yerlerde pembe, sarı ve beyazımsı katmanlarla çok renkli görünür. Bazı yerlerde elde ufalanacak kadar gevşek, bazı yerlerde sıkı ve serttir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nubya-kumtasi/

Daniel Ventura · CC BY-SA 3.0

Mineral

Olivin Olivine

Yer mantosunun üst kısmını büyük ölçüde oluşturan zeytin yeşili mineral; berrak ve güzel kristallerine peridot denir.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₂SiO₄
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,27–4,39 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Bazalt gibi koyu renkli volkanik kayaçlarda şişe yeşili, camsı taneler ya da tane kümeleri hâlinde görülür. Camı çizer (sertlik 6,5–7); belirgin bir dilinimi yoktur ve midye kabuğu gibi kavisli yüzeylerle kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/olivin/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Oolitik kireçtaşı Oolitic limestone

Balık yumurtasını andıran minik kalsit tanelerinden oluşan kireçtaşı: St Paul Katedrali'nin, Bath'ın ve Empire State Binası'nın taşı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2–2,4 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Büyüteçle bakınca, kum tanesi büyüklüğünde, yuvarlak ve soğan gibi katmanlı tanelerden (ooid) oluştuğu görülür; yüzey balık yumurtası kümesini andırır. Kalsiyum karbonattan olduğu için seyreltik asitle köpürür ve çelik bıçakla çizilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/oolitik-kirectasi/

Mike Davis · CC0

Mineral

Ortoklaz Orthoclase

Mohs ölçeğinde 6'yı tanımlayan potasyumlu feldispat: pek çok granite pembe rengini verir, cam ve seramiğin de hammaddesidir.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,55–2,63 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Camı çizer, çelik bıçak ise onu ya çok zor çizer ya da hiç çizemez (sertlik 6). Birbirine dik iki yönde düzgün yüzeyler boyunca kırılır (dilinim); örnek ışıkta çevrildiğinde bu düz yüzeyler ayna gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ortoklaz/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Otunit Autunite

Morötesi ışıkta yeşil-sarı parlayan uranyum minerali: güzel ama radyoaktif.

Kimyasal formül
Ca(UO₂)₂(PO₄)₂·10–12H₂O
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
3,05–3,2 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk sarı
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Limon sarısı, kükürt sarısı ya da yeşilimsi sarı renkte, ince, kare ya da sekizgen biçimli levhalar hâlinde bulunur; çoğu zaman pul pul kabuklar oluşturur. Morötesi ışık altında güçlü yeşil-sarı renkte parlar (floresans).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/otunit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Pegmatit Pegmatite

Kristallerin dev boyutlara ulaştığı kayaç: 12 metrelik spodümenler, 18 metrelik beril ve telefon pillerindeki lityumun önemli bir kaynağı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çok iridir: Çoğu 1 santimetreden büyüktür, bazen bir avuçtan, hatta bir insandan büyük olabilir. Çoğunlukla beyaz ya da pembe feldispat, gri kuvars ve parlak, yaprak yaprak ayrılan mika levhalarından oluşur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pegmatit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Pirit Pyrite

“Aptal altını”: altına benzeyen ama ondan çok daha sert, kırılgan ve hafif olan, dünyanın en yaygın sülfür minerali.

Kimyasal formül
FeS₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
5–5,02 g/cm³
Çizgi rengi
Yeşilimsi siyah ile kahverengimsi siyah arası
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde yeşilimsi siyah ya da kahverengimsi siyah bir çizgi bırakır; altının çizgi rengi ise sarıdır. Altın yumuşaktır, vurulunca ezilir ve bükülür; pirit ise serttir (6–6,5) ve vurulunca kırılıp dağılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Pirotin Pyrrhotite

Bronz sarısı, “manyetik pirit” diye de anılan demir sülfür: mıknatıs onu çeker, kırmataş içinde betona karışırsa temelleri çatlatabilir.

Kimyasal formül
Fe₁₋ₓS
Sertlik (Mohs)
3,5–4,5
Özgül ağırlık
4,58–4,65 g/cm³
Çizgi rengi
Koyu grimsi siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Rengi bronz sarısı ile bronz kahverengi arasındadır ve çabuk kararır; çizgi (toz) rengi koyu grimsi siyahtır. Mıknatıstan etkilenir: küçük bir mıknatıs pirotini çeker, pirit ise çekmez. Etkinin gücü örnekten örneğe değişir; demirce eksiklik arttıkça manyetizma da artar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirotin/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Plajiyoklaz Plagioclase

Yer kabuğunun en bol minerallerinden: albitten anortite uzanan, dilinim yüzeylerindeki ince paralel çizgileriyle tanınan feldispat dizisi.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,62–2,76 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Dilinim yüzeylerinde, plak oluklarını andıran ince ve paralel çizgiler görülür; örnek ışıkta çevrildiğinde bu çizgiler daha kolay seçilir. Ortoklazda bu çizgiler yoktur. Camı çizer; çelik bıçak onu ancak zorlukla çizer (sertlik 6–6,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/plajiyoklaz/

Chmee2 · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Porfir Porphyry

İnce taneli bir hamurda iri kristaller: Roma imparatorlarının yalnızca kendilerine ayırdığı mor taş, İstanbul'daki Çemberlitaş'ın da taşı.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,6–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çıplak gözle görülen iri, düzgün biçimli kristaller (çoğunlukla açık renkli feldispat ya da kuvars), kristalleri seçilemeyen ince taneli bir hamurun içine serpilmiş gibidir. İmparatorluk porfiri koyu mor-kırmızı bir hamurda açık pembe ya da beyaz benekler gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/porfir/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Sanidin Sanidine

Volkanik kayaçların potasyumlu feldispatı: ortoklazla aynı bileşimde, ama lavın hızla soğumasıyla oluşan yüksek sıcaklık biçimi.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6
Özgül ağırlık
2,52–2,62 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Volkanik kayaçların (trakit, riyolit) içinde, hamurdan belirgin biçimde ayrılan, renksiz ya da beyaz, camsı parlak tabla biçimli kristaller olarak görülür. Camı çizer, çelik bıçağı hemen hemen çizemez (sertlik 6); birbirine dik iki yönde düz yüzeyler boyunca yarılır ve bu yüzeyler ışıkta ayna gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sanidin/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Sarsen taşı Sarsen

Stonehenge'in dev taşları: İngiltere'nin güneyindeki tebeşir tepelerine dağılmış, silisle sertleşmiş kumtaşı blokları.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Tebeşir tepelerinin yüzeyinde tek tek ya da topluca duran, yuvarlağımsı, açık gri iri bloklardır. Çok serttir: kuvars tanelerini yine silisten bir çimento bağlar, bu yüzden çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sarsen-tasi/

Brian Robert Marshall · CC BY-SA 2.0

Varyete

Satin spar Satin spar

Jipsin ipek gibi parlayan lifli türü: kristal dükkânlarında “selenit” diye satılan çubukların çoğu aslında satin spardır.

Kimyasal formül
CaSO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,31–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Birbirine paralel, düz ve ince liflerden oluşur; ipek gibi parlar ve döndürüldükçe liflere dik bir ışık çizgisi kayar. Tırnakla çizilir (sertlik 2); lifleri iğne ucuyla kolayca kıymık kıymık ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/satin-spar/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Selenit Selenite

Jipsin saydam, camsı kristalli türü; tırnakla çizilecek kadar yumuşaktır, adı Yunanca “ay” sözcüğünden gelir.

Kimyasal formül
CaSO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,31–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Renksiz ve saydamdır; camsı parlar, dilinim yüzeylerinde inci gibi parıltı verir. Tırnakla çizilir (sertlik 2). Tek yönde mükemmel dilinimi vardır: ince, bükülebilen ama geri esnemeyen levhalara ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/selenit/

Lysippos · CC BY-SA 3.0

Mineral

Serpantin Serpentine

Yılan derisini andıran yeşil mineral ailesi: antigorit, lizardit ve lifli krizotil; sonuncusu asbesttir.

Kimyasal formül
Mg₃Si₂O₅(OH)₄
Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
2,5–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Yağımsı, İpeksi, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Yeşil (sarımsı, mavimsi, grimsi ya da siyahımsı tonlarda), mumsu, yağlı ya da ipeksi parlaklıkta; ele kaygan gelir. Çoğu türü yumuşaktır (sertlik 2,5–4): çelik bıçak çizer; bowenit gibi sert, yarı saydam türleri ise 5,5'e kadar çıkar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/serpantin/

Unknown author Unknown author · Public domain

Kayaç

Serpantinit Serpentinite

Yılan derisini andıran desenli yeşil kayaç: su ile dönüşen manto kayacı; içinde asbest de saklayabilir.

Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
2,5–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşilden sarımsı yeşile kadar değişen renklerdedir; çoğu zaman benekli ya da ağ gibi damarlıdır ve bazı yüzeyleri cilalanmış gibi parlar. Dokunulduğunda yağlı veya sabunumsu hissedilir; çelik bıçakla kolayca çizilir, ama tırnakla çizilmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/serpantinit/

Gabriel HM · CC BY-SA 4.0

Mineral

Silvin Sylvite

Sofra tuzuna benzeyen ama potasyum içeren mineral; gübre olarak kullanılan potasın başlıca kaynağı.

Kimyasal formül
KCl
Sertlik (Mohs)
2
Özgül ağırlık
1,99 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Halit gibi küp ve sekiz yüzlü kristaller yapar ve birbirine dik üç yönde mükemmel dilinim gösterir. Çoğunlukla renksiz, beyaz ya da soluk gri-mavidir; demir oksit (hematit) kapanımları onu sarımsı kırmızıdan kırmızıya boyayabilir. Çok yumuşaktır (sertlik 2), suda çözünür, tadı tuzludur ama acımsı bir tat da taşır. Bilinmeyen mineralleri tadarak tanımaya çalışmayın; bazı mineraller zehirlidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/silvin/

Shannon Heinle · CC0

Kayaç

Siyenit Syenite

Granite benzeyen ama kuvarssız kayaç: adını eski Mısır'ın Syene kentinden alır, bugün cam ve seramik sanayisinin hammaddesidir.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Gözle görülebilen, birbirine kenetlenmiş feldispat taneleri ile hornblend ya da piroksen gibi koyu minerallerden oluşur; granite benzer. Granitten farkı, camsı gri kuvars tanelerinin hiç görülmemesi ya da çok az görülmesidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/siyenit/

Slippery slope302 · CC0

Varyete

Süt kuvars Milky quartz

Kuvarsın en sıradan ve en bol hâllerinden biri: içindeki sayısız mikroskobik kabarcık yüzünden süt gibi bulutlu görünen beyaz kuvars.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Süt beyazı ya da bulutlu beyazdır; ışığı az geçirir, içinden bakıldığında arkası görülmez. Parlaklığı camsıdır, ama içindeki kabarcıklar ona bazen hafif yağlı bir parıltı verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sut-kuvars/

Jan Helebrant · CC BY-SA 2.0

Kayaç

Şungit Shungite

Rusya'nın Karelya bölgesinden gelen, yaklaşık 2 milyar yaşında siyah, karbonca zengin kayaç; söylenenlerin çoğunun aksine radyasyondan korumaz ve suyu arıtmaz.

Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
1,8–2,84 g/cm³
Çizgi rengi
Gri-siyah
Parlaklık
Metalik, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Mat siyahtır ve ilk bakışta kömüre ya da grafite benzer; bazı parçalar daha parlak, bazıları tamamen mattır. Yumuşaktır (Mohs 3,5–4): bakır bir para onu hafifçe çizer, çelik bıçak kolayca çizer. Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli yüzeyler verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sungit/

vaton3 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Tetraedrit Tetrahedrite

Dört yüzlü piramit biçimli kristaller kuran gri bakır cevheri: içinde bakır, antimon ve çoğu zaman gümüş taşır.

Kimyasal formül
(Cu,Fe,Ag,Zn)₁₂Sb₄S₁₃
Sertlik (Mohs)
3–4,5
Özgül ağırlık
4,97–4,99 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah ile kahverengi arası
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla tetraedron, yani dört üçgen yüzlü piramit biçimindedir; çoğu zaman paralel gruplar ya da ikizler oluşturur. Çakmaktaşı grisi ile demir siyahı arası renklidir, metal gibi ve çoğu zaman pırıl pırıl parlar; tamamen opaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tetraedrit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Tezontle Tezontle

Mexico City'nin kırmızı taşı: Aztek tapınaklarından barok saraylara kadar kullanılan, suda batan göl zeminine uygun hafif volkanik cüruf.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
1–2 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu ya da kiremit kırmızısıdır; bazı türleri siyahımsı ya da grimsidir. Süngere benzer biçimde delik deşiktir ve eline aldığında beklenenden çok hafiftir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tezontle/

Amante Darmanin from Malta · CC BY 2.0

Kayaç

Trakit Trachyte

Siyenitin yüzeyde soğumuş kardeşi: açık renkli, alkali feldispatça zengin volkanik kayaç; Afyon Kalesi'nin taşı.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Açık gri, krem ya da pembemsi, ince taneli bir kayaçtır; hamurunun içinde bazen 5 cm'ye varan iri, parlak sanidin (feldispat) kristalleri seçilir. Kırık yüzeyi pürüzlü, hafif zımparamsıdır; adı da buradan gelir. Bazı örneklerde lavdaki gaz kabarcıklarından kalan küçük boşluklar bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/trakit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Trona Trona

Cam ve deterjanın hammaddesi soda külünün doğal kaynağı: Ankara'daki Beypazarı ve Kazan yatakları Türkiye'yi büyük bir doğal soda üreticisi yapar.

Kimyasal formül
Na₃(CO₃)(HCO₃)·2H₂O
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,11–2,17 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, gri, açık sarı ya da kahverengi; yarı saydam, camsı parıltılı kristaller, lifli ya da sütunsu kütleler ve gül biçimli kümeler hâlinde bulunur. Çok yumuşaktır (Mohs sertliği 2,5–3): tırnakla çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/trona/

US gov · Public domain

Kayaç

Tüf Tuff

Taşlaşmış volkanik kül: Kapadokya'nın peribacalarını ve kaya kiliselerini mümkün kılan yumuşak kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–6
Özgül ağırlık
0,9–2,3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Genellikle açık renklidir (beyaz, krem, pembe, sarımsı) ve mat, toprağımsı bir görünümü vardır. Yumuşaktır; çelik bir çiviyle kolayca çizilir, bazı türleri tırnakla bile ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tuf/

Ivan Fernanadez 1011 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Vanadinit Vanadinite

Kırmızı-turuncu altıgen kristalleriyle göz alan kurşunlu mineral: vanadyumun ana cevherlerinden ve koleksiyoncuların gözdesi.

Kimyasal formül
Pb₅(VO₄)₃Cl
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
6,88–6,95 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz, soluk kırmızı ya da soluk sarı
Parlaklık
Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Parlak kırmızı, turuncu-kırmızı ya da kahverengimsi kırmızı altıgen prizma kristalleri oluşturur; kristallerin içi çoğu zaman boş, oyuk gibidir. Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 6,9): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının iki buçuk katından fazla gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/vanadinit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Vollastonit Wollastonite

Kireçtaşı kontaklarında oluşan beyaz, lifsi kalsiyum silikat: seramik, boya ve plastik katkısı, asbestin yerine kullanılan bir mineral. Türkiye'de küçük yatakları var.

Kimyasal formül
CaSiO₃
Sertlik (Mohs)
4,5–5
Özgül ağırlık
2,86–3,09 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, renksiz ya da gri-beyazdır (kahverengi, sarı, kırmızı ya da açık yeşil olabilir); çoğu zaman uzun, ipeksi ya da camsı parlak, iğnemsi demetler ve yaprağımsı (tabular) kütleler hâlindedir. Kırılma yüzeylerinde sedefimsi bir parlaklık görülür. Mohs sertliği 4,5–5'tir: çelik bıçağın ucu onu çizer, ama cam çizmez. Yoğunluğu yaklaşık 2,9–3 g/cm³'tür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/vollastonit/

hovden · CC BY-SA 3.0

Mineral

Vulfenit Wulfenite

İnce, kare levhalar hâlinde büyüyen turuncu kurşun minerali: Arizona'nın resmî minerali ve molibdenin ikincil cevheri.

Kimyasal formül
PbMoO₄
Sertlik (Mohs)
2,8–3
Özgül ağırlık
6,5–7,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla ince, kare biçimli levhalardır; bazen kalın tabletler ya da piramitler hâlinde de görülür. Parlak sarı, turuncu ya da kırmızı-turuncu renklidir; parlaklığı reçinemsi ile elmasımsı arasıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/vulfenit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Zeolit (klinoptilolit) Zeolite (clinoptilolite)

Atom boyutunda kanalları olan, ısıtılınca “kaynayan” volkanik taş: suyu arıtır, kokuyu ve amonyağı tutar. Türkiye'nin bilinen yatakları Gördes ve Bigadiç'tedir.

Kimyasal formül
(Na,K,Ca)₂₋₃Al₃(Al,Si)₂Si₁₃O₃₆·12H₂O
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,1–2,2 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Doğal zeolit çoğunlukla taş değil, zeolitçe zengin tüf olarak bulunur: beyaz, krem, açık gri ya da sarımsı, hafif, ince taneli ve gözenekli bir kayaçtır. Klinoptilolit kristalleri mikroskobik boyuttadır; çıplak gözle görünmez. Saf klinoptilolitin Mohs sertliği 3,5–4, yoğunluğu 2,1–2,2 g/cm³'tür, parlaklığı camsıdır. MTA'nın Foça, Bigadiç ve Gördes örneklerinde tüfün yoğunluğu 1,98–2,40 g/cm³ arasındadır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zeolit/

Henk Smeets – tomeikminerals.com · CC BY 4.0

Kayaç

Zımpara taşı Emery

Korundum ve demir oksit karışımı koyu renkli kayaç: binlerce yıldır aşındırıcı olarak kullanılır, Türkiye'de Aydın ve Muğla çevresinde çıkarılır.

Sertlik (Mohs)
6–9
Özgül ağırlık
3,5–3,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu gri, taneli ve sıkı bir kayaçtır; aynı büyüklükteki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağır gelir (özgül ağırlığı yaklaşık 3,5–3,8). Korundumca zengin parçalar çok serttir; kuvarsı ve camı çizer. Yumuşak mineraller karıştıkça sertlik düşer ve 6'ya kadar inebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zimpara-tasi/

Nessa Eull · CC0

Kayaç

Afyon menekşe mermeri Pavonazzetto marble

Beyaz zemin üzerinde menekşe damarlar: Roma imparatorlarının Afyon'dan getirttiği, Pantheon'dan Ayasofya'ya uzanan mermer.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz ya da krem mermer parçaları, menekşe ve mor-kırmızı damar ve şeritlerle çevrilidir; taş, köşeli parçalardan oluşmuş (breşik) gibi görünür. Tanesi iri ve şeker gibi parıldar; beyaz parçalarla mor hamur arasındaki sınırlar keskin değil, belirsiz ve geçişlidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/afyon-menekse-mermeri/

User:MM (DecArch) · CC BY-SA 3.0

Mineral

Anglezit Anglesite

Kurşun sülfattan oluşan, elmas gibi parlayan ağır mineral; galenin çevresinde kabuk gibi gelişir ve adını Galler'deki Anglesey adasından alır.

Kimyasal formül
PbSO₄
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
6,3–6,4 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Reçinemsi, Camsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 6,3): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının iki katından fazla gelir. Renksiz, beyaz, gri ya da sarımsı kristallerinin parlaklığı elmasımsıdır; yüzeyi bazen reçine gibi de parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/anglezit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Antimonit (stibnit) Stibnite

Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.

Kimyasal formül
Sb₂S₃
Sertlik (Mohs)
2
Özgül ağırlık
4,62–4,63 g/cm³
Çizgi rengi
Kurşun grisi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Uzun, ince, boyuna çizgili prizma kristalleri vardır; kristaller sık sık ışınsal demetler ya da yelpazeler oluşturur. Çok yumuşaktır (sertlik 2): tırnakla çizilebilir. İnce kristaller kırılmadan bükülebilir ama eski hâline dönmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/antimonit/

H. Zell · CC BY-SA 3.0

Mineral

Arsenopirit Arsenopyrite

Gümüşi gri renkli, arsenik içeren yaygın bir sülfür minerali: vurulunca sarımsak kokar ve zehirlidir.

Kimyasal formül
FeAsS
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
5,9–6,2 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi gümüş beyazı ile çelik grisi arasındadır; pirit ve kalkopirit gibi altın sarısı değildir. Parlaklığı metaliktir, çizgi rengi siyahtır. Sertliği 5,5–6'dır; bornit, kovelin ve kalkosin gibi bakır sülfürlerden belirgin biçimde serttir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/arsenopirit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Bakır Copper

İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.

Kimyasal formül
Cu
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
8,93–8,95 g/cm³
Çizgi rengi
Parlak bakır kırmızısı
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi bakır kırmızısıdır; dış yüzeyi çoğu zaman kahverengi bir kararma ya da yeşil (malakit gibi) bir kabukla örtülüdür. Dövülgendir: çekiçle vurulunca kırılmaz, yassılaşır ve bükülür. Bıçakla çizildiğinde parlak, kırmızı bir iz kalır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bakir/

Digon3 · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Bantlı demir formasyonu Banded iron formation

Demir oksit ve çört bantlarının ardalandığı eski kayaç: Dünya'da oksijenin birikmeye başladığının kaydı ve demir cevherinin ana kaynağı.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3–3,7 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Metalik gri, siyah ya da kırmızı demir bantlarıyla, açık gri, kırmızı ya da sarımsı çört bantlarının düzgün şeritler hâlinde ardalandığı görülür. Çok sert ve ağırdır; çört bantları çelik bıçakla çizilmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bantli-demir-formasyonu/

Graeme Churchard from Bristol, UK · CC BY 2.0

Mineral

Bastnazit Bastnäsite

Seryum, lantan ve neodim gibi “nadir toprak” elementlerinin başlıca cevher minerallerinden biri; mıknatıs ve elektronik sanayisinin hammaddesi.

Kimyasal formül
(Ce,La,Y)CO₃F
Sertlik (Mohs)
4–5
Özgül ağırlık
4,95–5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Bal sarısı ile kırmızımsı kahverengi arasında renkli, camsı ya da yağımsı parlaklıkta, çoğunlukla tablamsı ya da kısa altıgen kristallerdir; çizgi rengi beyazdır. Sertliği 4-5'tir (çelik bıçak çizer, kuvarsı çizemez). Özgül ağırlığı yaklaşık 5 olduğu için aynı boydaki kalsit ya da fluorit parçasından belirgin biçimde ağır gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bastnazit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Bath taşı Bath stone

Bir kenti baştan sona altın rengine boyayan taş: Georgian Bath'ın, Royal Crescent'in ve Buckingham Sarayı'nın bal rengi oolitik kireçtaşı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2–2,5 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi bal sarısından açık kahverengimsi sarıya ve kreme kadar değişir; güneşte altın gibi parlar. Büyüteçle bakıldığında yüzeyde balık yumurtasına benzeyen küçük yuvarlak taneler (ooidler) görülür; dokusu belirgin biçimde kumludur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bath-tasi/

Mike Peel · CC BY-SA 4.0

Mineral

Bizmut Bismuth

Dükkânlardaki gökkuşağı renkli basamaklı kristaller laboratuvarda büyütülür; doğal bizmut ise pembemsi yansımalı, gümüşi beyaz bir metaldir.

Kimyasal formül
Bi
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
9,7–9,83 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk gümüşi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi kırmızımsı yansımalı gümüşi beyazdır; havada kararınca yüzeyi gökkuşağı renklerine bürünebilir. Yumuşaktır (sertlik 2–2,5): Bıçakla kesilebilir, ama kırılgandır ve dövülünce yassılaşmak yerine parçalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bizmut/

Miguel Calvo · CC BY 4.0

Kayaç

Boksit Bauxite

Alüminyumun hammaddesi olan kırmızımsı kayaç: bir ton alüminyum için yaklaşık dört ton boksit gerekir. Seydişehir ve Akseki Türkiye'nin en zengin yataklarıdır.

Sertlik (Mohs)
1–3
Özgül ağırlık
2–2,5 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Mat ve topraksı bir kayaçtır; rengi beyaz, krem, gri, pembe, kırmızı ya da kahverengidir (renk demir oksitlerinden gelir). Lateritik türlerinde bezelye iriliğinde yuvarlak taneler (pizolit) ve benekli bir doku görülür; bu doku sahada tanımaya yardım eder. Yumuşak (Mohs sertliği 1–3) ve hafiftir (yoğunluğu 2–2,5 g/cm³): aynı kırmızı renkteki bir demir cevherinden belirgin biçimde hafif gelir. Bazı yatakların boksiti sert ve yoğundur, bazılarınınki kolay ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/boksit/

This work is in the public domain in the United States because it is a work prepared by an officer or employee of the United States Federal Government as part of that person’s official duties under the terms of Title 17, Chapter 1, Section 105 of the US Code . Note : This only applies to original works of the Federal Government and not to the work of any individual U.S. state , territory , commonwealth, county, municipality, or any other subdivision. This template also does not apply to postage stamp designs published by the United States Postal Service since 1978 . (See § 313.6(C)(1) of Compendium of U.S. Copyright Office Practices). It also does not apply to certain US coins; see The US Mint Terms of Use . · Public domain

Mineral

Boraks (tinkal) Borax (tincal)

Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.

Kimyasal formül
Na₂B₄O₅(OH)₄·8H₂O
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
1,71–1,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Suda çözünür; küçük bir parça bir bardak suda zamanla kaybolur. Kolemanit ise suda kolayca çözünmez. Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,7).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/boraks/

Aram Dulyan ( User:Aramgutang ) · Public domain

Mineral

Bornit Bornite

Taze kırığı bakır kırmızısı, havayla kararınca mavi-mor yanardöner renklere bürünen bir bakır cevheri; İngilizcede “peacock ore” (tavus kuşu cevheri) denir.

Kimyasal formül
Cu₅FeS₄
Sertlik (Mohs)
3–3,3
Özgül ağırlık
5,06–5,08 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk grimsi siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze kırılmış yüzeyi bakır kırmızısı ile bronz kahverengi arasındadır; yüzey kısa sürede mavi, mor ve kırmızı yanardöner bir tabakayla kararır. Çizgi (toz) rengi soluk grimsi siyahtır. Yumuşaktır (sertlik 3–3,25), çelik bıçakla çizilir; kırılgandır ve düzensiz kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bornit/

Leon Hupperichs · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Caen taşı Caen stone

Fatih William'ın Normandiya'dan İngiltere'ye taşıttığı krem rengi kireçtaşı: Caen'ın manastırlarından Canterbury Katedrali'ne ve Londra Kulesi'ne.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,05–2,28 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi düz, açık krem ya da açık sarıdır; yeni kesilmiş yüzeyler havayla temas edince yüzeyden beyazlaşabilir. İnce tanelidir ve türdeştir; yakından bakıldığında küçük gözenekler ve kabuk kırıntıları görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/caen-tasi/

Evelyn Simak · CC BY-SA 2.0

Kayaç

Carrara mermeri Carrara marble

Toskana'daki Apuan Alpleri'nden çıkan, Michelangelo'nun Davut'unun ve Roma'daki Pantheon'un beyaz mermeri: dünyanın belki de en ünlü taşı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Saf beyaz ya da mavimsi gri zemin üzerinde ince, koyu gri damarlar veya bulutlu desenler görülür; en değerli türlerde zemin neredeyse lekesiz beyazdır. Kırık yüzeyi şeker gibi parıldayan, birbirine kenetlenmiş ince kalsit tanelerinden oluşur; taneler çıplak gözle zor seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/carrara-mermeri/

Lysippos · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Cipollino mermeri Cipollino marble

Soğan kabuğu gibi dalgalı yeşil şeritleriyle Eğriboz'un mermeri: Roma tapınaklarının ve Ayasofya'nın sütunlarında.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyazımsı yeşil zemin üzerinde kalın, dalgalı ve kıvrımlı yeşil şeritler görülür; şeritler arasında ince, parlak mika katmanları bulunur. Deseni kesim yönüne çok bağlıdır: katmanlara paralel kesilen bir levhanın yüzü düz yeşilimsi görünür, şeritler ancak kenarlarda belirir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cipollino-mermeri/

Lysippos · CC BY-SA 2.0 de

Mineral

Dioptaz Dioptase

Madencilerin zümrüt sandığı, zümrütten koyu yeşil bakır silikat: güzel ama çok kırılgan.

Kimyasal formül
Cu₆Si₆O₁₈·6H₂O
Sertlik (Mohs)
5
Özgül ağırlık
3,28–3,35 g/cm³
Çizgi rengi
Yeşil
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Koyu zümrüt yeşili ya da mavimsi yeşil, camsı parlak, kısa prizma biçimli kristaller oluşturur. Çizgi rengi (pürüzsüz porseleni çizdiğinde bıraktığı toz) yeşildir; zümrüdün çizgi rengi ise beyazdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dioptaz/

Tony Hisgett from Birmingham, UK · CC BY 2.0

Gündelik ad

Doğal taş ve “mermer, granit” adları Natural stone and trade names

Taş ustasının “mermer” ve “granit” dediği, jeoloğunkinden çok daha geniştir: cilalanan kireçli taşlar mermer, sert silikatlı taşlar granit diye satılır.

Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çelik bıçak ya da çivi testi: “mermer” ailesindeki kalsitli taşlar çelikle çizilir; “granit” ailesindeki silikatlı taşlar çizilmez. Sirke ya da limon testi (görünmeyen bir köşede): kalsiyum karbonatlı taşlar köpürür ve cilası matlaşır; granit, gabro ve gnays etkilenmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dogal-tas-mermer-granit-adlari/

User:Vmenkov · CC BY-SA 3.0

Mineral

Galen Galena

Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.

Kimyasal formül
PbS
Sertlik (Mohs)
2,5–2,8
Özgül ağırlık
7,57–7,58 g/cm³
Çizgi rengi
Kurşun grisi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kırıldığında birbirine dik üç yönde ayrılır; parçaları küçük küplere ve basamaklı yüzeylere benzer. Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7,6): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının neredeyse üç katı gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/galen/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Giallo antico Giallo antico

Roma'nın en değerli sarı taşı: Numidya kralları için bulunan, imparatorların döşemelerini altın renginde parlatan Tunus mermeri.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi koyu sarıdan altın sarısına, açık sarıdan neredeyse beyaza kadar değişir; üzerinde koyu sarı, kırmızımsı ya da kahverengi damarlar bulunur. Bazı türlerinde farklı boy ve tonlarda köşeli parçalar beyaz kalsitle birbirine bağlanmıştır (breşik görünüm); parçaların arasındaki hamur kırmızı ya da kahverengidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/giallo-antico/

Johnbod · CC BY-SA 4.0

Mineral

Hauyn Haüyne

Volkanik kayaçların içinde parlayan küçük, canlı mavi taneler: kesilmiş hâli nadir bulunan bir süs taşı.

Kimyasal formül
(Na,Ca)₄₋₈Al₆Si₆(O,S)₂₄(SO₄,Cl)₁₋₂
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
2,44–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Çok soluk mavi ile beyaz arası
Parlaklık
Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Parlak mavi ya da yeşilimsi mavi renkli, camsı ile yağımsı arası parlayan küçük taneler ya da kristaller hâlindedir. Kristalleri on iki yüzlü (dodekahedron) ya da sekiz yüzlüye benzer biçimlerdedir ve 3 cm'yi nadiren aşar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hauyn/

Rudolf Pohl · CC BY-SA 3.0

Mineral

Hematit Hematite

Siyah ve metal gibi parlak görünse bile çizgisi kan kırmızısı olan, dünyanın en önemli demir cevherlerinden biri.

Kimyasal formül
Fe₂O₃
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
5,26 g/cm³
Çizgi rengi
Kiraz kırmızısı ile kırmızımsı kahverengi arası
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Sırsız beyaz porselen üzerinde kiraz kırmızısı ile kırmızımsı kahverengi arası bir çizgi bırakır; parça siyah ve metalik görünse bile. Sıradan bir mıknatısa ya hiç ya da çok zayıf tepki verir. Mıknatısa güçlü biçimde yapışan siyah bir mineral büyük olasılıkla manyetittir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hematit/

Wikipedia Loves Art participant " Assignment_Houston_One " · CC BY-SA 2.5

Mineral

İlmenit Ilmenite

Titanyumun başlıca cevheri: siyah, hafif mıknatıslı, demir ve titanyumlu mineral; boyalardaki beyaz titanyum dioksit buradan yapılır.

Kimyasal formül
FeTiO₃
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
4,72–4,79 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah, kahverengimsi siyah ya da kırmızımsı kahverengi
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Demir siyahıdır; metal ya da yarı metal parlar. Çizgi (toz) rengi siyah, kahverengimsi siyah ya da kırmızımsı kahverengidir. Sertliği 5–6, özgül ağırlığı yaklaşık 4,7–4,8'dir: aynı boydaki kuvars parçasından belirgin biçimde ağırdır. Kırılma yüzeyi çanak biçimlidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ilmenit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

İstriya taşı Istrian stone

Venedik'in üzerinde durduğu beyaz taş: lagündeki kentin temellerine, kiliselerine ve köprülerine giden sık ve su geçirmez İstriya kireçtaşı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze kesildiğinde tuz beyazı ya da açık sarımsıdır; açık havada yıllar geçtikçe soluk griye döner. Çok ince taneli ve sıkıdır; yüzeyinde gözle görülür gözenek yok gibidir ve suyu neredeyse hiç emmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/istriya-tasi/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Varyete

İzlanda spatı Iceland spar

Su gibi berrak, renksiz kalsit: içinden bakılınca yazıları çift gösterir ve yüzyıllarca ışığın doğasını anlamak için kullanıldı.

Kimyasal formül
CaCO₃
Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,71 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Bir yazının ya da çizginin üzerine konduğunda görüntü ikiye ayrılır: Yazı iki kez, biraz kaymış olarak görünür (çift kırılma). Renksiz ve su gibi saydamdır; üç yönde mükemmel dilinimi sayesinde kolayca eğik kutu biçiminde (rombohedr) parçalara ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/izlanda-spati/

掬茶 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Kalkopirit Chalcopyrite

Dünyadaki bakırın en önemli kaynağı: altına benzeyen, pirinç sarısı, yüzeyi zamanla gökkuşağı renklerine bürünen bir sülfür minerali.

Kimyasal formül
CuFeS₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
4,1–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Yeşilimsi siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi piritten daha koyu, daha “altınsı” bir sarıdır; yüzeyi sık sık mavi-mor yanardöner renklerle kararır. Çelik bıçakla çizilebilir (sertlik 3,5–4); pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalkopirit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kalkosin Chalcocite

Ağırlığının yaklaşık yüzde 80'i bakır olan, koyu gri-siyah renkli bir bakır sülfür; yüzyıllardır işletilen en kârlı bakır cevherlerinden biri.

Kimyasal formül
Cu₂S
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
5,5–5,8 g/cm³
Çizgi rengi
Siyahımsı kurşun grisi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi koyu gri ile siyah arasındadır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi siyahımsı kurşun grisidir. Yumuşaktır (sertlik 2,5–3): çelik bıçakla kolayca çizilir. Kırılgandır ve kırığı midye kabuğu gibi kavislidir (konkoidal).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalkosin/

Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0

Varyete

Kalsedon Chalcedony

Gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan mumsu parlak taş: akik ile oniksin ve daha birçok süs taşının ortak adı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Neredeyse kuvars kadar serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kırık yüzeyi mumsu ya da donuk parlar, cilalanınca camsı bir parlaklık kazanır. İnce kenarlarından ışık sızar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalsedon/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Karbonatit Carbonatite

Mermere benzeyen ama magmadan doğan nadir kayaç: nadir toprak elementlerinin ve niyobyumun başlıca kaynaklarından.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,7–3,2 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, gri ya da bej renkli, kalsit kristallerinden oluşan iri taneli bir kayaçtır; mermere ya da kireçtaşına çok benzer. Mermerden farkı, içinde dağınık siyah manyetit, yeşil olivin, mika pulları ya da apatit gibi magmatik minerallerin bulunması ve çoğu zaman alkali kayaçlarla (siyenit, fonolit gibi) birlikte görülmesidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/karbonatit/

Zimbres · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kasiterit Cassiterite

Kalayın başlıca cevheri: Tunç Çağı'ndan bu yana bronzun, tenekenin ve elektronik lehimin metalini veren ağır, koyu renkli mineral.

Kimyasal formül
SnO₂
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
6,98–7,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile soluk kahverengi arası
Parlaklık
Elmassı, Metalik, Yağımsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır: özgül ağırlığı yaklaşık 7'dir; aynı boydaki bir kuvars parçasından yaklaşık 2,5 kat daha ağır gelir. Sertliği 6–7'dir: çelik bıçak onu çizemez, kendisi camı çizer. Parlaklığı elmassıdır (adamantin); kırık yüzeylerde yağlı görünebilir. Çizgi rengi beyaz ile soluk kahverengi arasıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kasiterit/

Slashme · CC0

Varyete

Kaymak taşı Alabaster

Jipsin ince taneli, ışık geçiren türü: tırnakla çizilecek kadar yumuşak, binlerce yıldır heykel, kap ve lamba yapılan beyaz taş.

Kimyasal formül
CaSO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,31–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz ya da kahverengi damarlı, ince taneli bir taştır; ince bir dilim ışığa tutulunca ışığı geçirir ve içten aydınlanıyormuş gibi görünür. Jips kaymak taşı tırnakla çizilir (sertlik 1,5–2); kalsit kaymak taşı ise tırnakla çizilmez, bıçakla çizilir (sertlik 3).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaymak-tasi/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Kernit Kernite

Boraksın daha az sulu, bor bakımından daha zengin akrabası: Kaliforniya'da dev lifli kütleler yapar, Türkiye'de ise Kırka'da küçük bir yumru olarak bulunmuştur.

Kimyasal formül
Na₂B₄O₆(OH)₂·3H₂O
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
1,91–1,91 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Renksiz ve saydamdır, parlaklığı camsı-sedefsidir; uzun, ince iğneler ve lifli demetler hâlinde bulunur, parçalandığında asbeste benzer lifli bir görünüm alır. Çok yumuşak (sertlik 2,5-3) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,9); dilinim parçaları esnek ve elastiktir, bükülüp eğilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kernit/

Andrew Silver · Public domain

Kayaç

Kimberlit Kimberlite

Elmasları derinden yeryüzüne çıkaran kayaç: mantodan fırlayan, nadir ve şiddetli bir püskürmenin geride bıraktığı boru.

Sertlik (Mohs)
2,5–6
Özgül ağırlık
2,4–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze “mavi zemin” koyu gri-yeşilimsi, ağır ve sert bir kayaçtır; ince taneli bir hamur içinde yuvarlak olivin, granat ve piroksen taneleri ile yabancı kaya parçaları görülür. Ayrışmış “sarı zemin” sarımsı kahverengi ve ufalanır; ilk bakışta toprağa benzer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kimberlit/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Kiyanit (disten) Kyanite

Sertliği yöne göre değişen mavi bıçak kristaller: uzunlamasına çelikle çizilir, enine ise çizilemez.

Kimyasal formül
Al₂SiO₅
Sertlik (Mohs)
4,5–7
Özgül ağırlık
3,53–3,65 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Uzun, yassı, bıçak biçimli kristaller oluşturur; bu kristaller çoğu zaman bükülmüş görünür. Sertliği yöne göre değişir: çelik bir iğne kristali uzunlamasına kolayca çizer (yaklaşık 4,5–5), ama enine çizemez (yaklaşık 6,5–7).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiyanit/

User:Aelwyn · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kobaltit Cobaltite

Kobaltın cevher minerallerinden biri: gümüş beyazı, metal parlaklığında; kobalt, arsenik ve kükürtten oluşur.

Kimyasal formül
CoAsS
Sertlik (Mohs)
5,5
Özgül ağırlık
6,33 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Gümüş beyazıdır, çoğu kez kırmızımsı bir tonu vardır ve metal gibi parlar. Çizgi (toz) rengi grimsi siyahtır. Sertliği 5,5'tir (çelik bıçakla zor çizilir), özgül ağırlığı yaklaşık 6,3'tür: elde ağır gelir. Tek yönde mükemmel yarılır ve kırılgandır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kobaltit/

User Tor Svensson · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kolemanit Colemanite

Türkiye'nin bor zenginliğinin bel kemiği: ısıya dayanıklı cam ve cam elyafı üretiminde kullanılan kalsiyumlu bor minerali.

Kimyasal formül
CaB₃O₄(OH)₃·H₂O
Sertlik (Mohs)
4,5
Özgül ağırlık
2,42 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Camsı parlaklıkta, renksiz ya da süt beyazı kısa prizmatik kristaller veya kil içinde yumrular hâlinde bulunur. Sertliği 4,5'tir; bor mineralleri arasında oldukça serttir ve tırnakla çizilemez. Boraks ve üleksit ise çok daha yumuşaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kolemanit/

Bureau of Mines · Public domain

Mineral

Korindon Corundum

Mohs sertlik ölçeğinde 9'un referansı olan alüminyum oksit: kırmızısına yakut, diğer renklerine safir denir.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir (9): kuvarsı ve topazı çizer. Bu testi kesilmiş taşlarda yapmayın; taşlar zarar görebilir. Boyutuna göre ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,0).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/korindon/

Ra'ike · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kovelin Covellite

Çivit mavisi, yanardöner rengiyle bakır minerallerinin en çarpıcılarından biri; adını Vezüv'de bulan Niccolò Covelli'den alır.

Kimyasal formül
CuS
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
4,6–4,76 g/cm³
Çizgi rengi
Kurşun grisi, parlak
Parlaklık
Yarı metalik, Reçinemsi, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi çivit mavisi ya da daha koyudur ve çoğu zaman mavi, mor, pirinç sarısı ve koyu kırmızı yanardöner renklerle parlar. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kovelin/

Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0

Mineral

Kriyolit Cryolite

Grönland'ın “buz taşı”: alüminyum üretiminin gizli kahramanı, ama doğal yatağı tükendi.

Kimyasal formül
Na₃AlF₆
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,95–3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı, Mumsu, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz ya da renksizdir; cam gibi, bazen yağlı ve mumsu parlar. Kristalleri nadir görülür, çoğunlukla iri taneli kütleler hâlindedir. Çok yumuşaktır (sertlik 2,5–3); özgül ağırlığı yaklaşık 3'tür. Kırılma indisi suyunkine çok yakın olduğundan (yaklaşık 1,34) berrak parçalar suya batırılınca neredeyse görünmez olur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kriyolit/

Shannon Heinle · CC0

Mineral

Krokoit Crocoite

Safran renkli ince kristaller hâlinde büyüyen kurşun kromat: krom elementi onun içinde keşfedildi.

Kimyasal formül
PbCrO₄
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
6–6,1 g/cm³
Çizgi rengi
Sarı-turuncu
Parlaklık
Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Parlak kırmızı-turuncu ya da turuncu, ince uzun prizma ya da iğne biçimli kristaller oluşturur; kristaller çoğu zaman ışınsal demetler ya da karmakarışık kümeler hâlindedir. Çizgi rengi (pürüzsüz porseleni çizdiğinde bıraktığı toz) sarı-turuncudur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krokoit/

JJ Harrison · CC BY-SA 2.5

Mineral

Kromit Chromite

Paslanmaz çeliğin temel bileşeni olan kromun tek önemli cevheri; Türkiye bu cevherin dünyadaki başlıca üreticilerinden.

Kimyasal formül
FeCr₂O₄
Sertlik (Mohs)
5,5
Özgül ağırlık
4,5–4,8 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengi
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Sırsız porselen üzerinde kahverengi çizgi bırakır; manyetitin çizgisi ise siyahtır. Mıknatısa genellikle tepki vermez ya da çok zayıf tepki verir; manyetit ise güçlü biçimde yapışır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kromit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Kudüs taşı Jerusalem stone

Gün batımında Kudüs'ü altın rengine boyayan açık renkli kireçtaşları: Ağlama Duvarı'ndan bugünkü apartman cephelerine.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,66–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyazdan kreme, açık sarıdan pembe ve kızılımsı kahverengiye kadar açık, sıcak tonlardadır; gün batımında altın rengi bir parıltı alır. En ünlü türü olan meleke beyaz ve iri kristallidir; havayla temas ettikçe hoş bir sarı renk alır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kudus-tasi/

David Shankbone · CC BY 3.0

Mineral

Küprit Cuprite

Koşnil kırmızısı kristalleriyle “yakut bakırı” diye anılan, bakır(I) oksit bileşiminde bir mineral; yumuşak ama çok yoğun ve parlaktır.

Kimyasal formül
Cu₂O
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
6,14–6,15 g/cm³
Çizgi rengi
Parlak kahverengimsi kırmızı
Parlaklık
Elmassı, Yarı metalik, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi koşnil kırmızısı, yakut kırmızısı ya da morumsu kırmızıdır; kalın kristaller siyaha yakın görünebilir. Işığa tutulduğunda kalın kısımlar kırmızı, daha ince kısımlar sarı-turuncu görünür. Çizgi (toz) rengi parlak kahverengimsi kırmızıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuprit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Lepidolit Lepidolite

Lila-pembe, pullu mika: lityum ve rubidyum kaynağı; ama taşın içindeki lityum insana geçmez.

Kimyasal formül
K(Li,Al)₃(Si,Al)₄O₁₀(F,OH)₂
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,8–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Lila, pembe ya da mor renkli, sedef parıltılı ince pullar ya da pul pul kütleler; çok yumuşaktır (sertlik 2,5–3), tırnak ucuyla bile yapraklara ayrılır. Yaprakları esnek ve elastiktir: bükülüp bırakılınca eski hâline döner.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lepidolit/

Zbynek Burival · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Litografya taşı Lithographic limestone

Taş baskının (litografinin) doğduğu, olağanüstü ince taneli kireçtaşı: Archaeopteryx fosilini de bize o kazandırdı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,5–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taneleri büyüteçle bile seçilemeyecek kadar incedir; kırık yüzeyi pürüzsüz ve tekdüzedir. Rengi çoğunlukla krem, sarımsı bej ya da açık gridir; çoğu yatakta ince, düz levhalar hâlinde ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/litografya-tasi/

Unknown author · CC BY-SA 3.0

Mineral

Manyetit Magnetite

Mıknatısa yapışan siyah demir minerali: doğal olarak mıknatıslanmış parçaları, insanlığın tanıdığı ilk mıknatıslardı.

Kimyasal formül
Fe²⁺Fe³⁺₂O₄
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
5,17–5,18 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Mıknatısa güçlü biçimde yapışır; bu, onu benzer görünen siyah minerallerden ayırmanın en kolay yoludur. Sırsız porselen üzerinde siyah çizgi bırakır. Hematitin çizgisi kırmızı, kromitinki kahverengidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/manyetit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Mermer Marble

Isı ve basınçla yeniden doğan kireçtaşı: binlerce yıldır heykeltıraşların ve mimarların gözdesi.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kırık yüzeyinde birbirine kenetlenmiş, şeker taneleri gibi parıldayan kristaller görülür. Üzerine seyreltik asit damlatıldığında köpürür; dolomitli mermerler ise ancak toz hâline getirildiğinde belirgin şekilde köpürür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mermer/

Jordiferrer · CC BY-SA 4.0

Mineral

Molibdenit Molybdenite

Molibdenin başlıca cevheri: grafite çok benzeyen ama ondan iki kat ağır, yumuşak ve kaygan, kurşun grisi bir mineral.

Kimyasal formül
MoS₂
Sertlik (Mohs)
1–1,5
Özgül ağırlık
4,62–4,73 g/cm³
Çizgi rengi
Mavimsi gri (bazı kaynaklarda yeşilimsi gri)
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok yumuşaktır (sertlik 1–1,5): tırnakla çizilir, kâğıda ve parmağa gri bir iz bırakır; ele yağlı, kaygan gelir. Kurşun grisidir ve metal gibi parlar; ince, esnek pullara ayrılır. Pullar bükülür ama eski hâline dönmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/molibdenit/

Karelj · Public domain

Mineral

Monazit Monazite

Seryum, lantan ve neodim gibi nadir toprak elementlerinin ve toryumun cevheri: kırmızımsı kahverengi, ağır, radyoaktif olabilen bir fosfat.

Kimyasal formül
(Ce,La,Nd,Th)PO₄
Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
4,98–5,43 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Mumsu, Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kırmızımsı kahverengi, kahverengi, sarımsı ya da pembemsi renklidir; reçine, mum ya da camsıdan elmas gibiye uzanan bir parlaklığı vardır. Çizgi (toz) rengi grimsi beyazdır. Sertliği 5–5,5, özgül ağırlığı yaklaşık 5'tir: elde ağır gelir. Kristalleri çoğunlukla yassı tabletler, bazen kama ya da prizma biçimindedir; tek yönde belirgin yarılma gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/monazit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Naksos mermeri Naxian marble

Antik Yunan'ın ilk ada mermerlerinden biri: kristalleri 15 milimetreye varan, ışıkta mavimsi gri parıldayan iri taneli Naksos mermeri.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çıplak gözle kolayca seçilecek kadar iridir; kırık yüzeyi şeker kristallerini andırır. Saydam kalsit kristalleri yüzünden taş, ışığın açısına göre mavimsi gri bir parıltı verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/naksos-mermeri/

Roll-Stone · Public domain

Mineral

Orpiment Orpiment

Altın sarısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılan yumuşak bir mineral; arsenik içerdiği için çok zehirlidir.

Kimyasal formül
As₂S₃
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
3,48–3,49 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk limon sarısı
Parlaklık
Reçinemsi, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi canlı limon sarısı ile altın sarısı arasındadır; çizgi rengi (toz rengi) soluk limon sarısıdır. Hep birlikte bulunduğu realgarın rengi turuncu-kırmızıdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir. Mükemmel dilinimi yüzünden kâğıt gibi ince levhalara ayrılır ve bu levhalar esnektir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/orpiment/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

Paros mermeri Parian marble

Ege'deki Paros Adası'nın ışık geçiren kar beyazı mermeri: Milo Venüsü'nün, Semadirek Nike'sinin ve Praksiteles'in Hermes'inin taşı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kar beyazı ya da sıcak beyaz renktedir; damar ve leke yok denecek kadar azdır. Kırık yüzeyinde parlak, şekerimsi kalsit kristalleri görülür. Işık geçirgenliği en belirgin özelliğidir: En iyi lychnites türünde ışık yaklaşık 3,5 cm içeri işler; bu değer Carrara mermerinde yaklaşık 2,5, Pentelikon mermerinde yaklaşık 1,5 cm'dir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/paros-mermeri/

Vositeo (Θεόφιλος Βοσινάκης, t.vossinakis@gmail.com) · Public domain

Kayaç

Pentelikon mermeri Pentelic marble

Atina'nın kuzeydoğusundaki Pentelikon Dağı'nın ince taneli beyaz mermeri: Parthenon'un, Akropolis'in ve tümüyle mermerden yapılmış tek stadyumun taşı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,71–2,73 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz zemin üzerinde hafif, eşit dağılmış sarımsı bir ton görülür; bu yüzden güneş ışığında altın rengine çalar. Taneleri incedir ve çıplak gözle zor seçilir; Paros mermerinden daha az ışık geçirir (ışık yaklaşık 1,5 cm içeri işler, Paros lychnites'inde yaklaşık 3,5 cm).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pentelikon-mermeri/

User:Choliamb · CC BY 4.0

Mineral

Pentlandit Pentlandite

Nikelin önemli sülfür cevheri: soluk bronz sarısı, mıknatısı çekmeyen ve çoğunlukla pirotinin içinde alev biçimli çıkıntılar yapan bir mineral.

Kimyasal formül
(Fe,Ni)₉S₈
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
4,6–5 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk bronz kahverengi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi soluk bronz sarısıdır, parlaklığı metaliktir; çizgi (toz) rengi soluk bronz kahverengidir. Mıknatısı etkilemez; çoğu zaman iç içe bulunduğu pirotin ise etkiler. Bu, ikisini ayırmanın en kolay yoludur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pentlandit/

Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Petit granit Petit Granit

Adı “küçük granit” ama granit değil: deniz zambağı fosilleriyle dolu, cilalanınca simsiyah parlayan Belçika'nın mavi kireçtaşı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,67–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Gri, mavimsi gri ya da mavi-siyah renklidir; cilalanınca parlak siyah olur, açık havada zamanla açık griye döner. Koyu hamurun içinde açık renkli, küçük halka ve sap parçaları gibi görünen deniz zambağı kalıntıları seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/petit-granit/

Lysippos · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Pietra serena Pietra serena

Rönesans'ın gri-mavi taşı: Brunelleschi'nin sütunlarına, Michelangelo'nun merdivenine ve Floransa sokaklarına rengini veren kumtaşı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,45–2,55 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze kesilmiş yüzeyi mavimsi gri, gök mavisine çalan bir gridir; açık havada zamanla sarımsı-kahverengi tonlar alabilir. İnce ila orta tanelidir; ışığa tutulunca yüzeyde parıldayan küçük mika pulları görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pietra-serena/

Sailko · CC BY-SA 4.0

Mineral

Pirarjirit Pyrargyrite

Prustitin koyu kırmızı ikizi: önemli bir gümüş cevheri, adı Yunanca “ateş” ve “gümüş”ten gelir.

Kimyasal formül
Ag₃SbS₃
Sertlik (Mohs)
2,5
Özgül ağırlık
5,82–5,86 g/cm³
Çizgi rengi
Morumsu kırmızı
Parlaklık
Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Koyu kırmızı renklidir, elmasımsı parlar ve yarı saydamdır; kristalleri sık sık çizgilidir. Çizgi rengi morumsu kırmızıdır; bu, al kırmızı çizgi bırakan prustitten ayırmanın kolay bir yoludur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirarjirit/

Koreller · CC BY-SA 4.0

Mineral

Pirolüzit Pyrolusite

Parmak boyayan siyah mangan dioksit: çelik ve pil sanayisinin cevheri. Kayadaki eğrelti biçimli siyah desenler fosil değildir, çoğu pirolüzit bile değildir.

Kimyasal formül
MnO₂
Sertlik (Mohs)
2–6,5
Özgül ağırlık
4,4–5,06 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah ya da mavimsi siyah
Parlaklık
Metalik, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çelik grisi, demir grisi ya da siyahtır; kristalleri metal parlaklıktadır, toprağımsı kütlesi matlaşır ve mavimsi siyaha kayar. Çizgi rengi siyah ya da mavimsi siyahtır; parmağı ve kâğıdı kirletir. Sertliği değişkendir: kristalleri Mohs ölçeğinde 6–6,5 sertliğindedir, ama toprağımsı kütleleri 2 kadar yumuşaktır ve elde ufalanır. Yoğunluğu yaklaşık 4,4–5 g/cm³'tür, yani ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/piroluzit/

Aram Dulyan ( User:Aramgutang ) · Public domain

Mineral

Piromorfit Pyromorphite

Kurşun yataklarında yeşil, sarı ve turuncu kristaller oluşturan, çok ağır ve zehirli bir kurşun fosfat minerali; adı “ateş biçimi” demek.

Kimyasal formül
Pb₅(PO₄)₃Cl
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
6,5–7,14 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi çoğunlukla canlı yeşil, sarı, turuncu ya da kahverengidir. Kristalleri altıgen kesitli kısa ya da uzun prizmalar, bazen iğne gibi ince demetler, bazen de küre ya da böbrek biçimli kümelerdir. Reçine gibi bir parlaklığı vardır ve çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık iki buçuk katı gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/piromorfit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Portland taşı Portland stone

Londra'yı yeniden kuran beyaz kireçtaşı: St Paul Katedrali'nin, British Museum'un ve savaş mezar taşlarının Dorset'ten gelen Jura taşı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2–2,4 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, krem ya da açık gri renktedir; yakından bakıldığında yüzey toplu iğne başı kadar küçük, yuvarlak tanelerle (ooidlerle) kaplı görünür ve içinde kabuk parçaları seçilir. Roach türü, fosil kabuklardan kalan boşluklarla doludur ve süngerimsi, delikli bir görünüşü vardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/portland-tasi/

Wilson44691 · Public domain

Kayaç

Prokonnesos mermeri Proconnesian marble

Marmara Denizi'ne adını veren taş: 2.000 yılı aşkın süredir Marmara Adası'ndan çıkarılan, Ayasofya'dan Pergamon Sunağı'na uzanan beyaz ve gri bantlı mermer.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Beyaz zemin üzerinde birbirine paralel gri ya da mavimsi gri bantlar en tanıdık görünüşüdür. Orta taneli ve kristallidir; iyi cila alır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/prokonnesos-mermeri/

AlfvanBeem · CC0

Mineral

Prustit Proustite

Yakut gibi kırmızı parlayan gümüş cevheri: ama ışıkta kalınca kararıp siyaha döner.

Kimyasal formül
Ag₃AsS₃
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
5,57–5,63 g/cm³
Çizgi rengi
Zinober kırmızısı
Parlaklık
Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Al ya da zinober kırmızısı renklidir; elmasımsı parlar, taze kristaller saydam ile yarı saydam arasıdır. Çizgi rengi (pürüzsüz porseleni çizdiğinde bıraktığı toz) zinober kırmızısıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/prustit/

Terry Wallace · Public domain

Kayaç

Purbeck mermeri Purbeck Marble

Salyangoz kabuklarından örülmüş “mermer”: İngiltere'nin Orta Çağ katedrallerine ince, koyu sütunlarını veren Dorset taşı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Cilalı yüzeyde, koyu bir hamur içinde sık dizilmiş küçük salyangoz kabuklarının açık renkli halka ve hilal biçimli kesitleri görülür. Rengi çoğunlukla mavimsi gri ya da yeşilimsidir; kırmızımsı ve kahverengi türleri de vardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/purbeck-mermeri/

Unknown artist Unknown artist · Public domain

Mineral

Realgar Realgar

Turuncu-kırmızı bir arsenik minerali: çok zehirlidir, uzun süre ışık görürse sarı toza dönüşür.

Kimyasal formül
As₄S₄
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
3,56–3,59 g/cm³
Çizgi rengi
Turuncu-kırmızıdan kırmızıya
Parlaklık
Reçinemsi, Yağımsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi turuncu-kırmızıdan kırmızıya uzanır; çizgi rengi (toz rengi) kırmızı-turuncudur. Hep birlikte bulunduğu orpiment ise limon sarısıdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir, bıçakla kesilebilir ve hafif kırılgandır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/realgar/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Rutil Rutile

Titanyum dioksit minerali: kırmızımsı kahverengi ve parlak; kuvars içindeki altın sarısı tellerin asıl maddesi.

Kimyasal formül
TiO₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
4,23–4,25 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk kahverengi, sarımsı kahverengi
Parlaklık
Elmassı, Yarı metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kırmızımsı kahverengi, kırmızı ya da sarımsı renklidir; elmas gibi (adamantin) ile yarı metal arası bir parlaklığı vardır. Çizgi (toz) rengi soluk kahverengidir. Sertliği 6–6,5, özgül ağırlığı yaklaşık 4,2–4,3'tür: çelik bıçak onu çizemez, kuvarstan belirgin biçimde ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/rutil/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Serüsit Cerussite

Elmas gibi parlayan, çok ağır ve zehirli bir kurşun karbonat minerali; eski beyaz kurşun boyasının doğal karşılığı.

Kimyasal formül
PbCO₃
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
6,53–6,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 6,5): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık iki buçuk katı gelir. Renksiz, beyaz ya da gri kristallerinin parlaklığı elmasımsıdır; bazen reçine gibi de parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/serusit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Sfalerit Sphalerite

Çinkonun ana cevheri: bal sarısından kömür karasına uzanan renkleriyle tanıması en zor yaygın minerallerden biri.

Kimyasal formül
(Zn,Fe)S
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,9–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Açık kahverengi, açık sarı ya da beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Reçine ya da bal gibi parlar; koyu renkli örnekler bile metalden çok reçineye benzer. Altı yönde mükemmel dilinimi vardır: kırık yüzeyinde farklı açılarda parlayan çok sayıda küçük düz yüzey görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sfalerit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Siderit Siderite

Adını Yunanca “demir” sözcüğünden alan, kahverengi karbonat mineral; demir cevheri olarak çelik yapımında kullanılmıştır.

Kimyasal formül
FeCO₃
Sertlik (Mohs)
3,8–4,3
Özgül ağırlık
3,93–3,96 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Sarımsı kahverengi, kahverengi ya da gri; camsı, bazen ipeksi ya da sedefimsi parlak, eğik yüzlü (romboedrik) kristaller ya da kütleler hâlindedir. Sertliği yaklaşık 4'tür: çelik bıçak onu çizer. Kalsitten (3) biraz serttir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/siderit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Sillimanit Sillimanite

Yüksek sıcaklığın damgası olan, ince iğneli ya da lifli mineral; adını Amerikalı kimyager Benjamin Silliman'dan alır.

Kimyasal formül
Al₂SiO₅
Sertlik (Mohs)
6,5–7,5
Özgül ağırlık
3,23–3,24 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: İnce, uzun iğneler, çizgili prizmalar ya da kıvrılmış lif demetleri (fibrolit); kristal kesitleri kareye yakındır. Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Tek yönde mükemmel dilinimi vardır; kırılması düzensiz ve kıymıklıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sillimanit/

Unknown author · Public domain

Kayaç

Skarn Skarn

Granitle kireçtaşının buluştuğu yerde doğan, granat ve piroksenli sert kayaç: bakır, demir, tungsten gibi metallerin önemli bir yatak türü.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3–3,7 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Yeşil, kahverengi ve kırmızımsı renkli minerallerden oluşan, iri taneli, ağır bir taştır; granat taneleri kırmızımsı kahverengi, piroksenler yeşildir. Sert bir taştır: çelik bıçak onu ancak güçlükle çizer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/skarn/

Dexter Perkins · CC0

Mineral

Sölestin Celestine

Adını gökyüzünden alan, çoğu zaman soluk mavi kristaller oluşturan stronsiyum minerali; havai fişeklerdeki kırmızının kaynağı.

Kimyasal formül
SrSO₄
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
3,95–3,98 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Soluk mavi, camsı kristaller; çoğunlukla yassı tabletler ya da uzun prizmalar hâlindedir. Açık renkli bir mineral için ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,0), ama baritten (yaklaşık 4,5) hafiftir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/solestin/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Stavrolit Staurolite

Doğal haç biçiminde ikizlenen kahverengi kristaller: İngilizcede “fairy cross” (peri haçı) denir; uğur ve koruma getirdiğine inanılır.

Kimyasal formül
(Fe,Mg)₂Al₉(Si,Al)₄O₂₀(O,OH)₄
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
3,74–3,83 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile grimsi arası
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kahverengi, kısa ve kalın prizma biçimli kristaller; yüzeyi çoğu zaman mat ya da reçinemsi parlar. Haç biçimli ikizler tipiktir: yaklaşık 60° ile kesişen “X” biçimli ikizler daha sık, 90° ile kesişen Roma ya da Malta haçı biçimli ikizler daha seyrektir. Kristallerin çoğu ise hiç ikizlenmemiş tek kristallerdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/stavrolit/

384 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Stronsiyanit Strontianite

Stronsiyum elementine adını veren stronsiyum karbonat minerali; İskoçya'daki Strontian köyünde bulundu, 19. yüzyılda şeker üretiminde kullanıldı.

Kimyasal formül
SrCO₃
Sertlik (Mohs)
3,5
Özgül ağırlık
3,74–3,78 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Renksiz, gri, soluk yeşil ya da sarımsı kristalleri camsı parlar; kırık yüzeyleri reçine gibi görünebilir. Kristalleri çoğunlukla iğne ya da uzun prizma biçimindedir; lifli, sütunsu ve yuvarlak kümeler de yapar. İkizlenme yaygındır: üçüz ve dörtlü gruplar görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/stronsiyanit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Şelit Scheelite

Tungstenin başlıca cevherlerinden biri: ağır bir kalsiyum tungstat; kısa dalga morötesi ışıkta parlak mavi parlar.

Kimyasal formül
CaWO₄
Sertlik (Mohs)
4,5–5
Özgül ağırlık
5,9–6,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Elde şaşırtıcı derecede ağır gelir: özgül ağırlığı yaklaşık 6'dır, aynı boydaki bir kuvars parçasının iki katından fazladır. Sertliği 4,5–5'tir: çelik bıçak onu çizer, kendisi camı çizemez. Çizgi (toz) rengi beyazdır; parlaklığı camsıdan elmas gibiye kadar değişir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/selit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Traverten Travertine

Sıcak su kaynaklarının taşa dönüşen izi: Pamukkale'nin bembeyaz basamaklarından Kolezyum'un duvarlarına uzanan kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,4–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyinde ve kesitlerinde, katmanlar boyunca dizilmiş irili ufaklı boşluklar (gözenekler) görülür. Krem, bej ve kahverengi tonlarında bantlıdır; kesim yönüne göre çizgili ya da bulutsu bir desen gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/traverten/

Slyronit · CC BY-SA 4.0

Mineral

Uraninit Uraninite

Uranyumun başlıca cevheri: siyah, çok ağır ve radyoaktif; Curie'lerin radyum ile polonyumu keşfettiği pişblend.

Kimyasal formül
UO₂
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
6,5–10,95 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengimsi siyah, gri ya da zeytin yeşili
Parlaklık
Yarı metalik, Yağımsı, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Boyutuna göre şaşırtıcı derecede ağırdır: Yükseltgenmemiş örneklerin özgül ağırlığı 10'un üzerindedir, yani aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık dört katı. Siyah ya da kahverengimsi siyahtır, yarı metalik ya da zift gibi parlar; çizgi rengi kahverengimsi siyah, gri ya da zeytin yeşilidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/uraninit/

Geomartin · CC BY-SA 3.0

Mineral

Üleksit Ulexite

Bir yazının üzerine konduğunda yazıyı yüzeyine taşıyan doğal fiber optik: “televizyon taşı” olarak bilinen bor minerali.

Kimyasal formül
NaCaB₅O₆(OH)₆·5H₂O
Sertlik (Mohs)
2,5
Özgül ağırlık
1,95–1,96 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Liflere dik olarak kesilip cilalanmış bir parça yazının üzerine konduğunda yazı taşın üst yüzeyinde belirir (“TV taşı” etkisi). İpeksi parlaklıkta, beyaz ve lifli bir görünümü vardır; bazen pamuk yumağına benzeyen yumuşak yumrular oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/uleksit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Verde antico Verd antique

Koyu yeşil parçalar, beyaz damarlar: Ayasofya'nın dev sütunlarını veren, mermer sanılan Teselya taşı.

Sertlik (Mohs)
2,5–3,5
Özgül ağırlık
2,5–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil, köşeli parçalar daha açık yeşil ya da beyaz damar ve beneklerle çevrilidir; taş kırılıp yeniden yapıştırılmış gibi görünür. Parlatıldığında cam gibi parlar, ama sertliği kalsite yakındır: çelik bıçak onu kolayca çizer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/verde-antico/

Valerius Tygart · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Verona kırmızı mermeri Red Verona marble

Verona Arenası'nın pembe-kırmızı taşı: içinde amonit fosilleri saklayan, 2.000 yılı aşkın süredir çıkarılan yumrulu bir Jura kireçtaşı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,69 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Daha koyu kırmızı bir hamur içinde açık pembe ya da beyazımsı, yuvarlak yumrular görülür; taş bu yüzden benekli ve topaklı görünür. Yumruların arasından ince, dalgalı, koyu renkli dikiş benzeri çizgiler (stilolitler) geçer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/verona-kirmizi-mermeri/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Viterit Witherite

Baryum karbonattan oluşan, hekim William Withering'in adını taşıyan ağır ve zehirli mineral; 18. yüzyılda fare zehiri olarak kullanılırdı.

Kimyasal formül
BaCO₃
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
4,22–4,31 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Açık renkli olmasına karşın ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,3): kalsit gibi görünen bir mineralden elde belirgin biçimde ağır gelir. Sertliği 3–3,5'tir; çelik bıçakla çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/viterit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Vivianit Vivianite

Taze kırıldığında renksiz, ışıkla ve havayla temas edince maviden siyaha dönen çok yumuşak bir demir fosfat; bataklık ve turba tortullarının mineralidir.

Kimyasal formül
Fe₃(PO₄)₂·8H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,68–2,69 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz (havayla temas edince koyu maviye ya da kahverengiye döner)
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2): tırnakla çizilir; ince levhaları esnektir ve bıçakla kesilebilir. Rengi en önemli ipucudur: taze kırıkta renksiz ya da çok soluk yeşildir; ışıkta ve havada kısa sürede (bazı örneklerde dakikalar içinde) maviye, yeşilimsi maviye, sonunda siyaha döner.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/vivianit/

TheFurther21 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Volframit Wolframite

Tungstenin başlıca cevherlerinden biri: demir ve manganlı, koyu renkli, çok ağır bir mineral; adı “kurdun köpüğü” anlamına gelir.

Kimyasal formül
(Fe,Mn)WO₄
Sertlik (Mohs)
4–4,5
Özgül ağırlık
7–7,5 g/cm³
Çizgi rengi
Kırmızımsı kahverengi ile kahverengimsi siyah arası
Parlaklık
Yarı metalik, Reçinemsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Elde beklenmedik ölçüde ağırdır: özgül ağırlığı yaklaşık 7–7,5'tir. Aynı boyda bir granit ya da kuvars parçasından çok daha ağır gelir. Sertliği 4–4,5'tir; çelik bıçak onu çizer. Tek yönde mükemmel yarıldığı için kristalleri düz, parlak ve çizgili yüzeyli, kama ya da plaka biçimindedir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/volframit/

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Yule mermeri Yule Marble

Lincoln Anıtı'nın beyaz taşı: Colorado dağlarında, 2.800 metre yükseklikte, yeraltından çıkarılan çok saf bir mermer.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok beyaz ve tek düzedir; cilalanınca hafifçe ışık geçiren, ışıltılı bir yüzey kazanır. Bazı türlerinde ince altın sarısı damarlar (demir ya da mangan kaynaklı) ve gri bulutlar (kuvars kapanımları) görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yule-mermeri/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Zinober Cinnabar

Cıvanın ana cevheri: kan kırmızısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılmış, ama içerdiği cıva nedeniyle dikkat isteyen bir mineral.

Kimyasal formül
HgS
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
8,17–8,2 g/cm³
Çizgi rengi
Al kırmızısı
Parlaklık
Elmassı, Yarı metalik, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çizgi rengi parlak al kırmızısıdır. Benzer renkli hematitin çizgisi kırmızımsı kahverengi, realgarınki turuncu-sarıdır. Metal olmayan bir mineral için çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 8,1).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zinober/

H. Zell · CC BY-SA 3.0

Mineral

Zoisit Zoisite

Tanzanitin, pembe thulitin ve yakutlu yeşil süs taşının ortak minerali: çoğu zaman sade gri-yeşil, bazen göz alıcı renkli.

Kimyasal formül
Ca₂Al₃(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,15–3,36 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri boyuna derin çizgili prizmalardır ve uçları çoğu zaman düzgün gelişmemiştir. Bir yönde mükemmel dilinimi vardır; dilinim yüzeyleri sedef gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zoisit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Ağaç opali Wood opal

Odun dokusunun yerini opalın aldığı taşlaşmış ağaç: yıllık halkaları ve lifleri taşta bile seçilen, çoğu zaman sarımsı ya da kahverengi bir opal.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,98–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Ağacın biçimini ve dokusunu korur: lifler, yıllık halkalar ve kabuk izi taşta seçilebilir. Çoğu zaman sarımsı ya da kahverengimsi renktedir; bazı parçalarda opal bir şerit ya da damar gibi parlar, ender olarak gökkuşağı renkleri (renk oyunu) görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/agac-opali/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Akik Agate

Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars ailesindendir ve serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kesilmiş yüzeyde iç içe geçmiş, birbirini izleyen bantlar görülür; ince dilimlerin kenarından ışık sızar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akik/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Almandin Almandine

En yaygın granat: adını Anadolu'daki antik Alabanda kentinden alan, koyu kırmızı ve demirli bir taş; hem takıda hem zımparada kullanılır.

Kimyasal formül
Fe₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
3,95–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla on iki yüzlü (dodekahedron) ya da yirmi dört yüzlü (trapezohedron) biçimindedir; kayaç içinde küçük, koyu kırmızı toplar gibi görünür. Rengi koyu kırmızı, kahverengimsi kırmızı ya da menekşe tonlu kırmızıdır; iri taşlar çoğu zaman o kadar koyudur ki neredeyse siyah görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/almandin/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Varyete

Amazonit Amazonite

Turkuaza benzeyen yeşil-mavi bir feldispat: mikroklinin çeşidi, üç bin yılı aşkın süredir takıda kullanılıyor, ama kurşun salabilir.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,54–2,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi yeşilden mavimsi yeşile uzanır; turkuazı andıran canlı tonlar en çok aranandır. Sertliği 6–6,5'tir: camı çizer. Ama iki yönde mükemmel dilinimi olduğundan darbeyle kolay kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/amazonit/

Kaethe17 · CC BY-SA 4.0

Varyete

Ametist Amethyst

Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Rengi çoğu zaman eşit dağılmaz; taşın içinde daha koyu ve daha açık mor bölgeler ya da bantlar görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ametist/

Gonzalo Devia · CC BY-SA 4.0

Varyete

Ametrin Ametrine

Aynı kristalde mor ve sarı-turuncu bölgeler taşıyan kuvars: doğal ametrinin ticari kaynağı hemen hemen tek bir Bolivya madeni.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Aynı kristalde ya da kesilmiş taşta mor ve sarı-turuncu bölgeler yan yana görülür; kesim ustaları iki rengi dengeleyecek biçimde keser. Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ametrin/

Vassil · Public domain

Mineral

Andaluzit Andalusite

Bir yandan yeşil, bir yandan kırmızımsı görünen çok renkli taş; kiyastolit çeşidinin kesitinde doğal bir haç belirir.

Kimyasal formül
Al₂SiO₅
Sertlik (Mohs)
6,5–7,5
Özgül ağırlık
3,13–3,17 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Prizma biçimli, kesiti kareye yakın kristaller; kiyastolit çeşidinde kristal kesildiğinde koyu renkli karbon ya da kil kapanımları haç ya da “X” deseni oluşturur. Sertliği 6,5–7,5'tir: çelik bıçak çizemez. Çok renklidir; taşı döndürdükçe kırmızımsı pembe ile yeşilimsi sarı arasında renk değiştirir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/andaluzit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Andradit Andradite

Kalsiyum ve demir içeren granat: yeşil demantoid, siyah melanit ve sarı topazolit gibi çeşitleri vardır; ışığı en çok parçalayan granattır.

Kimyasal formül
Ca₃Fe₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,7–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla on iki yüzlü ya da yirmi dört yüzlü, bazen de ikisinin birleşimi biçimindedir; skarnlarda ve serpantinitte kalsit, epidot ve manyetitle birlikte görülür. Rengi yeşil, sarımsı yeşil, sarı, kahverengi, kahverengimsi kırmızı ya da siyahtır; ender olarak aynı taşta kırmızı ve yeşil gibi renk bölgeleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/andradit/

Burkhard Mücke · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Anyolit Anyolite

Yeşil zoisit, siyah amfibol ve kırmızı yakut kristallerinden oluşan Tanzanya kayacı: “yakutlu zoisit” diye bilinen renkli bir süs taşı.

Sertlik (Mohs)
6–9
Özgül ağırlık
3,5–3,9 g/cm³
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Üç rengin bir arada görülmesiyle kolayca tanınır: canlı yeşil zemin, içinde kırmızı, pembe ya da mor-kırmızı yakut kristalleri ve dağınık siyah benekler. Yakut kristalleri çoğu zaman yassı altıgen biçimlidir ve ışık geçirmez; yalnızca seyrek olarak yer yer yarı saydam bölgeler görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/anyolit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Apaçi gözyaşı Apache tears

Gri perlitin içinden çıkan yuvarlak, siyah obsidiyen yumruları; ışığa tutulunca yarı saydamdır ve adını Arizona'daki bir Apaçi efsanesinden alır.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,35–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Genellikle 5 cm'den küçük, yuvarlak, damla ya da düzensiz biçimli, yüzeyi çukurcuklu siyah çakıllardır. Güçlü bir ışığa tutulunca ince yerlerinden dumanlı gri ya da kahverengimsi ışık geçer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/apaci-gozyasi/

Stephanie Clifford from Arlington, VA, USA · CC BY 2.0

Mineral

Apofillit Apophyllite

Bazalt boşluklarında zeolitlerle birlikte büyüyen, camsı ve sedefli parıltılı berrak kristaller; adı “yapraklara ayrılıyor” demektir.

Kimyasal formül
KCa₄Si₈O₂₀(F,OH)·8H₂O
Sertlik (Mohs)
4,5–5
Özgül ağırlık
2,33–2,37 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristaller çoğu zaman kutuyu andıran (yalancı kübik) ya da ucu sivri piramitle biten prizmalar şeklindedir; prizma yüzlerinde derin çizgiler görülür. Camsı parlar; tabana paralel yüzlerde ise sedef gibi bir ışıltı verir. Renksiz, beyaz, açık yeşil, açık sarı ya da pembemsi olabilir ve saydam ya da yarı saydamdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/apofillit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Ashford siyah mermeri Ashford Black Marble

Cilalanınca parlak siyaha dönen Derbyshire taşı: Viktorya döneminin renkli taş kakmalı vazolarının, masalarının ve takılarının zemini.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi koyu gri ya da koyu kahverengidir; cilalanmış yüzeyi ise parlak, derin bir siyahtır. Çok ince tanelidir: büyüteçle bile tane seçmek zordur. Kırık yüzeyi düzgün ve mattır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ashford-siyah-mermeri/

Victuallers · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Ataksit Ataxite

“Yapısız” demir meteoritler: nikelce çok zengin oldukları için Widmanstätten deseni göstermeyen ataksitler; en büyük meteorit Hoba da bunlardandır.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner. Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında oktahedritlerdeki gibi kesişen şeritler görülmez; yüzey düz ya da çok ince taneli kalır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ataksit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Aventurin Aventurine

İçindeki minik mika pullarının ışığı yansıtmasıyla pırıl pırıl parlayan, çoğunlukla yeşil renkli yarı saydam kuvars.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,64–2,69 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taşı ışığa doğru çevirdiğinizde içinde küçük, parlak pulların kıpırdadığı bir pırıltı görülür (aventüresans). Sertliği kuvarsa yakındır (yaklaşık 6,5–7): camı çizer, ama çok miktarda mika içeren taşlarda sertlik biraz düşer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aventurin/

Mauro Cateb · CC BY-SA 3.0

Varyete

Avustralit Australite

Güney Avustralya'nın siyah tektitleri: göktaşı çarpmasında eriyen kayaçlardan oluşan, kenar halkalı düğme gibi aerodinamik biçimleriyle ünlü doğal cam parçaları.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,3–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu renkli, camsı ve genellikle küçük parçalardır; yüzeylerinde ince bir ağ deseni görülebilir. Düzgün biçimler tipiktir: küre, oval, kayık, halter ve damla; en tanınanı ise ortasında kubbe, kenarında ince bir halka (flanş) bulunan düğme biçimidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/avustralit/

User:Vesta · CC BY-SA 3.0

Varyete

Aytaşı Moonstone

Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,55–2,63 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taşı ışığın altında yavaşça çevirdiğinizde parıltı yüzeyde kayar gibi hareket eder ve yalnızca belirli açılarda belirginleşir. Genellikle kubbe biçiminde (kabaşon) kesilir; gövde rengi renksizden süt beyazına, griye ve şeftali rengine kadar değişir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aytasi/

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Mineral

Azurit Azurite

Orta Çağ ve Rönesans ressamlarının en önemli mavi boyası olan, derin mavi renkli bakır minerali.

Kimyasal formül
Cu₃(CO₃)₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,77–3,78 g/cm³
Çizgi rengi
Açık mavi
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Derin, gök mavisi ile lacivert arası rengi neredeyse kendine özgüdür. Sırsız porselen üzerinde açık mavi çizgi bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/azurit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Varyete

Barok inci Baroque pearl

Yuvarlak olmayan, düzensiz biçimli inci: her biri tek olan bu incinin Portekizce adı, sonradan koca bir sanat akımına, Barok'a ad oldu.

Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,6–2,85 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Biçimi düzensizdir: Damla, armut, düğme ya da oval gibi simetrik biçimlere “yarı barok”, tamamen düzensiz biçimlere “barok” denir. Bazılarında gövdeyi çepeçevre saran paralel oluklar (halkalar) ya da bir yumrudan uzanan kuyruk benzeri bir çıkıntı görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/barok-inci/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Beril Beryl

Zümrüdün ve akuamarinin ana minerali: renksizden yeşile, maviden pembeye uzanan bir değerli taş ailesi ve berilyum cevheri.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri genellikle uçları düz kesilmiş gibi görünen altıgen prizmalardır. Camı kolayca çizer (sertlik 7,5–8) ve belirgin bir dilinimi yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/beril/

Reno Chris · Public domain

Varyete

Botsvana akiği Botswana agate

Doğu Botsvana'nın eski bazaltlarından çıkan, pembe, mor, gri, siyah ve beyaz ince bantlarıyla tanınan küçük akik yumruları.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kesilmiş yüzeyde pembe, mor, gri, siyah ve beyaz renkli, çok ince ve sık, iç içe bantlar görülür. Yumrular küçüktür, çoğunlukla 2,5–5 cm çapındadır; ayrışmamış ham yumruların dışı yeşilimsi bir kil kabukla kaplıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/botsvana-akigi/

峠 武宏 · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Campo del Cielo meteoriti Campo del Cielo

“Gök Tarlası”: yaklaşık 4.500 yıl önce Arjantin'e yağan, 26 krater açan ve bugüne kadar 100 tonu aşkın parçası toplanan demir meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Parçalar ağır, pas kahverengisi ya da siyahımsı metal kütleleridir; bazılarında doğal delikler ve oyuklar bulunur. Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için aynı boydaki bir taştan çok daha ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/campo-del-cielo/

Geoking42 · CC BY-SA 2.5

Meteorit

Canyon Diablo meteoriti Canyon Diablo meteorite

Arizona'daki Meteor Krateri'ni açan asteroidin parçaları; Dünya'nın 4,55 milyar yıllık yaşı bu meteoritle ölçüldü.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Dış yüzeyi pas kahverengisi ile siyahımsı, ağır metal parçalarıdır; bazılarında başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) görülür. Neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için aynı boydaki bir taştan çok daha ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/canyon-diablo-meteoriti/

Daderot · CC0

Kayaç

Çarpma konisi Shatter cone

Çarpma anında kayaçta açılan, tepeden yayılan çizgilerle kaplı koni biçimli kırıklar; uzaydan gelen taş değil, bir göktaşı çarpmasının yerdeki imzası.

Sertlik (Mohs)
3–7
Özgül ağırlık
2,2–3,2 g/cm³
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyi, koninin tepesinden dışa doğru yayılan ince ve yuvarlak oluklarla kaplıdır. İnce taneli kayaçlarda bu desen at kuyruğunu andırır. Tam gelişmiş koniler nadirdir; çoğu zaman iç içe ya da yan yana kümeler hâlinde görülürler. Konilerin tepeleri çoğunlukla çarpma noktasına doğru bakar, ama düzensiz yönelimler de sık görülür. Çarpma yönünü bulmak için kayanın sonradan eğilip eğilmediğine de bakmak gerekir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/carpma-konisi/

Johannes Baier · CC BY 3.0

Varyete

Çılgın dantel akik Crazy lace agate

Bantları kıvrılıp dolanan, katlanıp birbirine geçen Meksika akiği: krem, sarı, gri ve kırmızı tonlarda “çılgın” bir dantel deseni.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, krem, sarı, altın sarısı, gri ve kahverengi, daha seyrek olarak pembe ve kırmızı bantlar sıkıca kıvrılıp katlanarak karmaşık, dantel gibi bir desen oluşturur. Desende yer yer iç içe halkalardan oluşan “gözler” ve çok ince bantlar görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cilgin-dantel-akik/

Masha Milshina · CC BY 4.0

Varyete

Dendritik akik Dendritic agate

İçinde minik ağaçlar ya da eğrelti otları çizilmiş gibi görünen yarı saydam kalsedon: desenler bitki değil, mangan ve demir oksittir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Yarı saydam, açık renkli bir zeminde siyah ya da kahverengi, ağaç dalı veya eğrelti yaprağı gibi incelerek dallanan desenler görülür. Desenler genellikle taşın içinde düz bir yüzey boyunca, iki boyutlu bir çizim gibi yayılır; taş bu yüzeye paralel kesildiğinde manzara resmi gibi görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dendritik-akik/

峠 武宏 · CC BY-SA 3.0

Mineral

Diyopsit Diopside

Piroksen ailesinin kalsiyum ve magnezyumlu üyesi: yeşil krom türü “Sibirya zümrüdü” diye de anılan uygun fiyatlı bir süs taşıdır.

Kimyasal formül
CaMgSi₂O₆
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
3,22–3,38 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz, gri ya da gri-yeşil
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri kareye yakın kesitli, kısa prizmalardır ve 50 cm'ye kadar büyüyebilir; ayrıca taneli, sütunsu ya da masif kütleler de yapar. İki dilinim yönü yaklaşık 87° ve 93°'lik bir açıyla kesişir; bu açı piroksenlerin ayırt edici özelliğidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyopsit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Dumanlı kuvars Smoky quartz

Kuvarsın kahverengiden siyaha uzanan çeşidi: rengini çevresindeki kayaçlardan gelen doğal radyasyona borçludur.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kristalleri altı yüzlü bir prizma ve sivri bir uçla biter; çoğu zaman granit veya pegmatit boşluklarında feldispat kristalleriyle birlikte bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dumanli-kuvars/

Rob Lavinsky · CC BY 3.0

Mineral

Dumortiyerit Dumortierite

Canlı mavi, lifli bir bor-alüminyum silikatı: sodalit ya da lapis lazuliye benzediği için onlarla karıştırılır, ama onlardan çok daha serttir.

Kimyasal formül
Al₇(BO₃)(SiO₄)₃O₃
Sertlik (Mohs)
7–8,5
Özgül ağırlık
3,21–3,41 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi canlı mavi, yeşilimsi mavi, menekşe, mor ya da kahverengidir. Genellikle ince, iğnemsi ya da lifli kristallerden oluşan kütleler hâlinde bulunur. Sertliği 7–8,5'tir; kuvarsa yakın ya da ondan serttir. Benzediği sodalitten (5,5–6) ve lapis lazuliden (yaklaşık 5–5,5) çok daha serttir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dumortiyerit/

Géry PARENT · CC BY-SA 3.0

Varyete

Enhidro akik Enhydro agate

İçinde hâlâ su taşıyan akik ya da kalsedon yumrusu: sallayınca su çalkalanır, ince duvarının ardında bir hava kabarcığı kıpırdar.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taş kulağa yakın tutulup hafifçe sallandığında içindeki suyun çalkalandığı duyulabilir. Arkasına ışık tutulduğunda su düzeyi ya da taş çevrildikçe kayan bir gaz kabarcığı görülebilir; bu yüzden taşın bir yüzü çoğu zaman kesilip parlatılarak inceltilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/enhidro-akik/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Fluorit Fluorite

Mohs sertlik ölçeğinin 4 numarası ve “floresan” sözcüğüne adını veren, mordan yeşile neredeyse her renkte bulunabilen mineral.

Kimyasal formül
CaF₂
Sertlik (Mohs)
4
Özgül ağırlık
3,18–3,18 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla küp, bazen sekizyüzlü (oktaedr) biçimindedir; dört yönde mükemmel dilinimi sayesinde sekizyüzlü parçalara ayrılabilir. Mohs ölçeğinde sertliği 4'tür: çelik bıçak onu çizer, o ise kalsiti (3) çizer ama camı çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fluorit/

CarlesMillan · CC BY-SA 3.0

Varyete

Fuksit Fuchsite

Muskovit mikasının kromlu, yeşil çeşidi: yeşil aventurine rengini veren, verditi oluşturan ve yakutlu süs taşlarında yakutları saran pırıltılı mika.

Kimyasal formül
K(Al,Cr)₂(AlSi₃O₁₀)(OH)₂
Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
2,8–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Mika gibi ince yapraklara ayrılır; yapraklar esnek ve elastiktir, bükülünce eski hâline döner. Yumuşaktır (Mohs 2–3): çelik bıçak kolayca çizer, tırnakla bile iz bırakılabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fuksit/

Ra'ike · CC BY 2.5

Meteorit

Gibeon meteoriti Gibeon meteorite

Namibya'nın tarih öncesi demir yağmuru: kesilip dağlanınca en güzel Widmanstätten desenlerinden birini gösteren, parçaları 390 km'lik alana saçılmış meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Dış yüzeyi pas kahverengisi ya da siyahımsı, ağır bir metal kütlesidir; neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için mıknatısı güçlü biçimde çeker. Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında, birbirini açılarla kesen ince gümüşi şeritlerden oluşan Widmanstätten deseni ortaya çıkar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gibeon-meteoriti/

Leiem · CC BY-SA 4.0

Varyete

Goşenit Goshenite

Berilin renksiz çeşidi: adını ABD'deki Goshen kasabasından alır, bir zamanlar büyüteç ve ilk gözlüklerin camı olarak kullanıldı.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Renksiz ya da neredeyse renksizdir; kristalleri altı yüzlü prizmalardır ve çoğu zaman çok berraktır. Sertliği 7,5–8'dir; kuvarstan serttir, bu yüzden kuvarsı çizebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gosenit/

Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0

Varyete

Gökkuşağı aytaşı Rainbow moonstone

Adına rağmen aytaşı değil, labradorit: açık renkli, saydam zemin üzerinde mavi ve gökkuşağı renklerinde parlayan bir feldispat.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,68–2,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Zemin renksiz, beyaz ya da süt beyazıdır; parıltı yalnızca belirli açılardan görülür ve mavinin yanında mor, yeşil, sarı ya da turuncu tonlar da gösterebilir. Gerçek aytaşının parıltısı çoğunlukla beyaz ya da mavidir; gökkuşağı aytaşında ise birçok renk birlikte görülür. Bu fark iki taşı ayırmak için ilk ipucudur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gokkusagi-aytasi/

Varyete

Gökkuşağı obsidiyen Rainbow obsidian

Doğru kesilip ışığa tutulunca siyah zemin üzerinde mor, yeşil, mavi ve altın sarısı bantlar gösteren obsidiyen çeşidi.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,35–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Normal ışıkta siyah ya da koyu gri görünür; güçlü bir ışık altında çevrilince içinde mor, yeşil, mavi ve altın sarısı renkli bantlar belirir. Renkler taşın içinde, akma çizgilerine paralel katmanlar hâlindedir; taş biraz döndürüldüğünde parlayıp kaybolabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gokkusagi-obsidiyen/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Granat Garnet

Tek bir mineral değil, kalabalık bir aile: en çok kırmızısıyla tanınan, zımpara kâğıdından mücevhere kadar her yerde karşımıza çıkan granatlar.

Kimyasal formül
X₃Y₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
6,5–7,5
Özgül ağırlık
3,5–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla on iki ya da yirmi dört yüzlüdür ve uzaktan bakınca küçük toplara benzer. Dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 6,5–7,5) ve boyutuna göre ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/granat/

Moha112100 · CC BY-SA 3.0

Mineral

Grossular Grossular

Adını bektaşi üzümünden alan granat: mavi dışında hemen her renkte bulunur; tarçın renkli hessonit ve yeşil tsavorit de bu türdendir.

Kimyasal formül
Ca₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
6,5–7,5
Özgül ağırlık
3,55–3,73 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlüdür; yüzeylerinde çoğunlukla ince çizgiler (striation) görülür. Renk çoğu zaman eşit dağılmaz; taşın içinde renk bölgeleri ya da ikizlenme izleri görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/grossular/

Stephencdickson · CC BY-SA 4.0

Varyete

Güneş taşı Sunstone

İçindeki minik metal pullarla güneş gibi pırıldayan feldispat: Oregon'un eyalet taşıdır; Vikinglerin “güneş taşı” ise başka bir şeydir.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,62–2,76 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taşı ışığa göre çevirdikçe içindeki küçük, yassı pullar altın, turuncu ya da kızıl renkte pırıl pırıl yanıp söner; etki belirli açılardan görünür. Zemin rengi çoğunlukla sarı, turuncu ya da kızıl kahverengidir; Oregon taşlarında kırmızı ve yeşil, bazen aynı taşta iki renk birlikte görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gunes-tasi/

Ra'ike · CC BY 3.0

Meteorit

H kondrit H chondrite

En sık rastlanan meteorit grubu: taş gibi görünüp metal taneleri yüzünden mıknatısı güçlü çeken, demirce zengin sıradan kondritler.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3,22–3,58 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi gridir ve içinde parlak metal benekler görülür. Mıknatısı güçlü biçimde çeker; aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/h-kondrit/

Claire H. · CC BY-SA 2.0

Kayaç

Harabe mermeri Ruin marble

Kesilip parlatılınca yıkık bir şehrin siluetini gösteren, Floransa'nın ünlü “manzara taşı”: aslında mermer değil, killi bir kireçtaşı.

Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Cilalı yüzeyde ince beyaz kalsit damarlarıyla birbirinden ayrılmış köşeli bölmeler ve her bölmede birbirine paralel bej, kahverengi ve gri bantlar görülür; bütün, basamaklı bir şehir siluetini andırır. Bantlar komşu bölmelere geçerken birden yukarı ya da aşağı kayar; çizgiler bir çatlakta kesilip yandaki bölmede başka bir yükseklikte sürer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/harabe-mermeri/

Mirtio · CC0

Mineral

Havlit Howlite

Beyaz zemini gri-siyah örümcek ağı damarlarıyla tanınan bor minerali; çok kolay boyandığı için sık sık turkuaz taklidi olarak satılır.

Kimyasal formül
Ca₂B₅SiO₉(OH)₅
Sertlik (Mohs)
3,5
Özgül ağırlık
2,53–2,59 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Doğal havlit beyaz ve matçadır; gri ya da siyah damarları örümcek ağı gibi düzensiz bir desen oluşturur. Sertliği yalnızca 3,5'tir: çelik bıçak onu kolayca çizer. Turkuaz ise belirgin biçimde daha serttir (5–6).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/havlit/

Ra'ike · CC BY 3.0

Varyete

Hayalet kuvars Phantom quartz

İçinde ikinci bir kristalin silueti görülen kuvars: kristal büyürken verdiği molaların içeride bıraktığı hayalet izler.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Saydam bir kristalin içinde, dış kristalle aynı biçimde sivri uçlu ve düz kenarlı, daha küçük bir kristal silueti görülür; adeta kristal içinde kristal vardır. Hayalet çizgisi yeşil (klorit), beyaz (minik kabarcıklar), gri ya da siyah (ince kayaç tozları) olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hayalet-kuvars/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Heksahedrit Hexahedrite

Neredeyse tamamen kamasitten oluşan, nikelce fakir demir meteoritler: dağlanınca şerit değil, çarpışmaların izi olan ince Neumann çizgileri gösterirler.

Sertlik (Mohs)
4
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner, kesilmiş yüzeyi çelik grisidir. Kesilip cilalanan yüzey asitle dağlandığında birbirini kesen şeritler görülmez; bunun yerine çeşitli açılarla kesişen ince paralel çizgiler (Neumann çizgileri) ortaya çıkabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/heksahedrit/

H. Krone jr. lith (?) · Public domain

Varyete

Helidor Heliodor

Berilin güneş sarısı çeşidi: adı Yunanca “güneşin armağanı” demek, rengini demir verir.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,68–2,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi soluk sarıdan limon sarısına, altın sarısına ve yeşilimsi sarıya uzanır. Sertliği 7,5–8'dir: camı ve kuvarsı çizer; benzer renkteki sitrinden (7) daha serttir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/helidor/

Space Pen · CC BY-SA 3.0

Varyete

Heliotrop Bloodstone

Koyu yeşil zemini kan damlalarını andıran kırmızı beneklerle dolu taş: kalsedon ve jasper karışımı, Mart ayının doğum taşlarından biri.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,6–2,7 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil zeminde dağınık, parlak kırmızı benekler vardır; ad bu kan lekesi görünümünden gelir. Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/heliotrop/

Ra'ike · CC BY-SA 3.0

Mineral

Hemimorfit Hemimorphite

Kristallerinin iki ucu birbirinden farklı sonlanan çinko silikat; yüzyıllarca smitsonitle birlikte “kalamin” diye anıldı.

Kimyasal formül
Zn₄Si₂O₇(OH)₂·H₂O
Sertlik (Mohs)
4,5–5
Özgül ağırlık
3,4–3,53 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Asitle köpürmez; çok benzer görünen smitsonit ise köpürür. Sertliği 4,5–5'tir. Özgül ağırlığı yaklaşık 3,4–3,5'tir; smitsonitten (yaklaşık 4,3–4,5) belirgin biçimde hafiftir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hemimorfit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Varyete

Herkimer elması Herkimer diamond

İki ucu da sivri, su kadar berrak kuvars kristalleri: adı “elmas” olsa da New York'un dolomit kayalarında büyümüş kuvarstır.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalin iki ucu da altı yüzlü bir sivri uçla biter; çoğu kristal kısa ve tıknazdır, boyları birkaç milimetreden 20 santimetreyi aşana kadar değişir. Genellikle su kadar berrak ve renksizdir, bazen dumanlıdır; yüzeyleri doğal olarak cam gibi parlaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/herkimer-elmasi/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Hessonit Hessonite

Grossular granatın bal sarısından kırmızımsı turuncuya uzanan, “tarçın taşı” da denen çeşidi; Hint geleneğinde Rahu'nun taşı “gomed”.

Kimyasal formül
Ca₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,64–3,69 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi bal sarısından turuncuya, kırmızımsı turuncuya ve kırmızımsı kahverengiye uzanır; bazen pembemsi bir ton taşır. Büyüteçle bakınca içinde suya karışan viskiyi ya da sıcak havada titreşen havayı andıran dalgalı, bulanık bir görünüm sık görülür. Apatit, kalsit, diyopsit ve zirkon gibi küçük kristal kapanımlar da bulunabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hessonit/

Ra'ike · CC BY-SA 3.0

Varyete

Hiyalit Hyalite

Cam kadar berrak, üzüm salkımı gibi kabarcıklı kabuklar oluşturan opal: morötesi ışık altında, bazen gün ışığında bile, parlak yeşil ışıldar.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
1,9–2,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Renksiz, açık sarımsı ya da mavimsi, cam gibi saydam ve parlaktır; kayacın yüzeyinde küçük damlalar, kabarcıklar ya da üzüm salkımı biçimli kabuklar oluşturur. Morötesi lambanın altında, özellikle kısa dalga boyunda, parlak yeşil ışıldar. Benzeyen reçine opalı ve silis camından en kolay bu özelliğiyle ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hiyalit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

İndoçinit Indochinite

Güneydoğu Asya'nın siyah tektitleri: yaklaşık 790 bin yıl önceki dev bir göktaşı çarpmasında eriyip savrulan Dünya kayaçlarından oluşmuş doğal cam.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,3–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Yansıyan ışıkta zifiri siyahtır; yalnızca ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür. Bu yönüyle açık yeşil, saydam moldavitlerden kolayca ayrılır. Çoğu parça küre, damla, disk ya da halter biçimindedir; yüzeyi oyuklu, oluklu ya da çizikli bir doku gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/indocinit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

İyolit Iolite

Kordiyeritin mavi-mor değerli taş hâli: farklı yönlerden bakınca rengi değişir; “Viking pusulası” söylentisiyle de anılır.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₂Al₄Si₅O₁₈
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,57–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi menekşemsi mavidir; bakış yönüne göre açık menekşeden koyu menekşeye, mavi-griye ve sarımsı kahverengiye kadar değişir. Sertliği 7–7,5'tir, ama bir yönde belirgin dilinimi vardır; bu yüzden yüzük gibi darbeye açık takılarda kırılabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/iyolit/

Humanfeather · CC BY 3.0

Kayaç

Jasper Jasper

Demir oksit ve başka safsızlıklarla kırmızıya, sarıya, kahverengiye ve yeşile boyanmış, ışık geçirmeyen ince taneli silika kayacı.

Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,5–2,9 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Tamamen opaktır; ince kenarlarından bile ışık geçmez, yarı saydam kalsedondan en kolay bu özelliğiyle ayrılır. Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/jasper/

あおもりくま · CC BY-SA 4.0

Varyete

Kaplan gözü Tiger's eye

Üzerinde ipeksi bir ışık bandı kayan altın-kahverengi taş: kuvars ile ince asbest liflerinin birlikte büyümesinden doğar.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taşı ışık altında çevirdiğinizde parlak ışık bandı yüzeyde kayar ve ipeksi bir parıltı görülür. Neredeyse kuvars kadar serttir: çelik bıçak onu çizmekte zorlanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaplan-gozu/

Marek Novotnak · CC BY-SA 4.0

Varyete

Kar tanesi obsidiyen Snowflake obsidian

Siyah volkan camının içinde, kar taneleri gibi dağılmış beyaz lekeler taşıyan obsidiyen çeşidi.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,35–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Siyah, camsı bir taşın içinde kar tanelerini andıran beyaz ya da gri-beyaz, yuvarlak ve merkezden ışınsal dizilmiş lekeler görülür. Lekeler yüzeye çizilmiş ya da boyanmış değil, camın içindedir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kar-tanesi-obsidiyen/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Karneol Carnelian

Demir oksitle turuncudan kırmızıya boyanmış yarı saydam kalsedon: binlerce yıldır boncuk, mühür ve takı yapılan eski bir taş.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,58–2,64 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Işığa tutulduğunda ince kenarlarından ışık geçer (yarı saydamdır); rengi turuncu ile kahverengimsi kırmızı arasındadır ve çoğu zaman bulutumsu ya da çok hafif bantlıdır. Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/karneol/

Hyperdeath · CC BY-SA 4.0

Varyete

Karpuz turmalin Watermelon tourmaline

İçi pembe, dışı yeşil turmalin: enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için bu adı alır ve çoğu zaman ince dilimler hâlinde satılır.

Kimyasal formül
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,9–3,4 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristale enine kesitten bakıldığında ortada pembe ya da kırmızı bir çekirdek, çevresinde yeşil bir kabuk görülür; aralarında renksiz bir halka olabilir. Sertliği 7–7,5'tir, dilinimi yoktur ve kırılgandır; kırılma indisi yaklaşık 1,614–1,666, özgül ağırlığı 2,90–3,40 arasıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/karpuz-turmalin/

Jeremiasjeremias · CC BY 4.0

Kayaç

Katlinit Catlinite

Kızılderililerin kutsal pipo taşı: Minnesota'da sert kuvarsit katmanları arasından elle çıkarılan, bıçakla oyulabilecek kadar yumuşak kırmızı taş.

Sertlik (Mohs)
2,5
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kırmızımsı kahverengi, yer yer pembemsi ya da krem lekeli, yağ gibi pürüzsüz bir taştır. Çok yumuşaktır (sertliği yaklaşık 2,5, yani tırnak kadar): testereyle, hatta bıçakla kesilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/katlinit/

Indianertosset · CC BY-SA 4.0

Varyete

Kiyastolit Chiastolite

Andaluzitin, kesildiğinde içinde doğal bir siyah haç ya da “X” beliren çeşidi; yüzyıllarca muska ve hac hatırası olarak taşındı.

Kimyasal formül
Al₂SiO₅
Sertlik (Mohs)
6,5–7,5
Özgül ağırlık
3,13–3,17 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kesiti kareye yakın, prizma biçimli gri ya da beyazımsı kristallerdir; enine kesit alındığında içinde siyah bir haç, “X” ya da dama tahtasını andıran bir desen görülür. Desen kristal boyunca değişir: Kunz'a göre kristalin bir ucundan kesilen dilimlerde haç önce beyaz, siyah çizgili görünür, ilerledikçe siyah haç belirginleşir; iki haç hiçbir zaman tam aynı değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiyastolit/

Lech Darski · CC BY 4.0

Organik taş

Kopal Copal

Kehribar olma yolunu henüz tamamlamamış ağaç reçinesi: birkaç on yıldan birkaç bin yıla kadar yaşlı, hafif, sarı ve çoğu zaman içinde böcek taşıyan bir organik taş.

Sertlik (Mohs)
2
Özgül ağırlık
1,03–1,1 g/cm³
Parlaklık
Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kehribar gibi çok hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 1,06): Doymuş tuzlu suda yüzer. Bu yüzden tuzlu su testi kopalı kehribardan ayırmaz. Görünmeyen bir noktaya damlatılan bir damla aseton, kopalın yüzeyini 2–3 saniyede yapışkan yapar ve küçük mat bir leke bırakır; kehribar ise genellikle etkilenmez ya da çok az etkilenir. Deneme iz bıraktığı için değerli parçalarda yapılmamalıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kopal/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Kordiyerit Cordierite

Araç egzozlarındaki katalitik konvertörlerin seramiğini oluşturan ve iyolit adıyla mavi-mor değerli taş olarak da kesilen mineral.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₂Al₄Si₅O₁₈
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,57–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi mavi, dumanlı mavi ya da mavimsi menekşedir; yeşilimsi, sarımsı kahverengi ya da gri örnekleri de vardır. Kayaçlarda çoğunlukla taneli ya da masif, gri-mavimsi ve camsı parlak görünür; kuvarsa benzeyebilir. Güçlü çokrenklilik (pleokroizma) gösterir: Kristale farklı yönlerden bakınca mavi, menekşe ve sarımsı gri gibi farklı renkler görülür. Eski adı olan dichroite, Yunanca “iki renkli taş” anlamına gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kordiyerit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Kristal ve necef taşı (dağ kristali) Rock crystal

Halkın “kristal” ya da “necef taşı” dediği berrak taş, renksiz kuvarstır; avizelerdeki ve bardaklardaki “kristal” ise kurşunlu camdır.

Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Doğal dağ kristali çoğu zaman altı yüzlü bir prizma ve sivri bir uçla biter; prizma yüzlerinde enine ince çizgiler görülür. Serttir (Mohs 7): çelik bıçak onu çizemez, o ise camı çizer. Kurşunlu kristal cam ise çok daha yumuşaktır ve bıçakla çizilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kristal-ve-necef-tasi/

JJ Harrison · CC BY-SA 2.5

Mineraloid

Krizokol Chrysocolla

Bakır madenlerinin yüzeye yakın bölümünde oluşan gökyüzü mavisi bakır silikat; adı Yunanca “altın yapıştırıcı” anlamına gelir.

Kimyasal formül
(Cu,Al)₂H₂Si₂O₅(OH)₄·nH₂O
Sertlik (Mohs)
2–4
Özgül ağırlık
1,9–2,4 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi mavi, gökyüzü mavisi ya da mavi-yeşildir; kabuk, üzüm salkımı biçimli yumru ya da damar dolgusu olarak görülür. Kirli taşlar kahverengimsi siyaha döner. Sertliği değişkendir: silis oranına göre yaklaşık 2 ile 4 arasındadır, bıçakla çizilir. Silisleşmiş türü (krizokol kalsedonu) ise 7'ye kadar sertleşebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizokol/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Krom diyopsit Chrome diopside

Diyopsitin kromla renklenmiş canlı yeşil türü: zümrüde benzeyen ama ondan çok daha yumuşak ve çok daha uygun fiyatlı bir taş.

Kimyasal formül
CaMgSi₂O₆
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
3,22–3,38 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz, gri ya da gri-yeşil
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi canlı yeşilden koyu yeşile değişir; iri taşlarda renk o kadar koyulaşır ki taş neredeyse siyah görünebilir. Bu yüzden çoğu kesilmiş taş küçüktür. Belirgin pleokroizma gösterir: taşa farklı yönlerden bakıldığında saf yeşil, sarımsı yeşil ve sarı-kahverengi gölgeli yeşil tonlar görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krom-diyopsit/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

L kondrit L chondrite

En yaygın ikinci meteorit grubu: çoğu şiddetli şok izleri taşıyan, 467 milyon yıl önce parçalanmış bir asteroitten gelen az demirli sıradan kondritler.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3,19–3,51 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir ve çoğu zaman koyu şok damarları içerir. Serbest metal oranı %4–10 olduğu için mıknatısı çeker, ama H kondritler kadar güçlü değil.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/l-kondrit/

Eunostos · CC BY-SA 4.0

Varyete

Labradorit Labradorite

Koyu gri bir feldispat; doğru açıdan bakınca mavi, yeşil ve altın sarısı renklerde birden parlar.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,68–2,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Renk oyunu yalnızca belirli bir açıdan görülür ve genellikle tek bir yöne bakan geniş, parlak alanlar hâlindedir; taşı biraz çevirince renkler söner. Kırık ya da dilinim yüzeylerinde ince, birbirine paralel çizgiler (ikizlenme izleri) görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/labradorit/

Parent Géry · Public domain

Varyete

Lake Superior akiği Lake Superior agate

Kırmızı, turuncu ve beyaz bantlı akik: 1,1 milyar yıl önce lavlarda oluştu, buzullar onu Kuzey Amerika'nın ortasına yaydı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Pas kırmızısı, turuncu, mat sarı, beyaz, pembe ve gri tonlarda, taşın biçimini izleyen iç içe bantlar görülür; mavi, yeşil, mor ve parlak sarı enderdir. Çoğunlukla bilye büyüklüğündedir; ışığa tutulduğunda kenarlarından ışık geçer, ıslakken renkleri daha parlak görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lake-superior-akigi/

Lech Darski · CC BY-SA 4.0

Mineraloid

Libya çöl camı Libyan desert glass

Sahra'nın ortasında, 29 milyon yıl önce eriyip camlaşan kum taşı: Tutankamon'un göğüslüğündeki sarı böcek bu camdan oyulmuştur.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2 g/cm³
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Açık sarıdan bal sarısına, yeşilimsi sarıdan süt beyazına kadar renkleri olan, saydam ya da yarı saydam bir camdır. Yüzeyi çoğu zaman rüzgârın taşıdığı kumla aşınmış, mat ve oyuklu görünür; kırık yüzeyi ise cam gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/libya-col-cami/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

LL kondrit LL chondrite

Çelyabinsk'in ve Itokawa asteroidinin taşı: sıradan kondritlerin en az demirli ve en az metalli, en iri kondrüllü grubu.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,99–3,43 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir. Sıradan kondritler arasında en iri kondrüllere sahiptir (ortalama yaklaşık 1 mm).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ll-kondrit/

Meteorite Recon . · CC BY 3.0

Mineral

Malakit Malachite

Açık ve koyu yeşil halkalarıyla tanınan bakır minerali; binlerce yıldır boya, süs eşyası ve takı taşı olarak kullanılıyor.

Kimyasal formül
Cu₂(CO₃)(OH)₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,6–4,05 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk yeşil
Parlaklık
Elmassı, Camsı, İpeksi, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi her zaman yeşildir; kesitlerde açık ve koyu yeşil, eş merkezli bantlar görülür. Sırsız porselen üzerinde soluk yeşil çizgi bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/malakit/

JJ Harrison · CC BY-SA 3.0

Varyete

Maun obsidiyen Mahogany obsidian

Siyah volkan camının içinde kızılkahverengi, maun ağacı rengini andıran alanlar, damarlar ya da lekeler taşıyan obsidiyen çeşidi.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,35–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Siyah, camsı bir taşın içinde kızılkahverengi alanlar, akma çizgileri ya da lekeler görülür; bazı parçalar neredeyse tamamen kahverengidir. Kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli, çok keskin kenarlı yüzeyler oluşur; kristal yüzeyleri ya da dilinim görülmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/maun-obsidiyen/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Mavi dantel akik Blue lace agate

Açık mavi ve beyaz, dantel gibi dalgalı ince bantlarıyla tanınan akik; klasik kaynağı güney Namibya'daki tek bir ocaktır.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Genel rengi açık ya da soluk mavidir; üzerinde dalgalı, dantel gibi ince beyaz ve mavi bantlar görülür. Yarı saydamdan opaka kadar değişir; mumsu parlar, cilalanınca camsı bir parlaklık kazanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mavi-dantel-akik/

Unknown author Unknown author · CC0

Varyete

Mavi kuvars Blue quartz

Gökyüzüyle aynı nedenle mavi görünen nadir kuvars: içindeki gözle görülmeyecek kadar küçük mineral tanecikleri ışığın mavisini saçar.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mumsu
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kayacın içinde açık gök mavisinden koyu grimsi maviye kadar renkli, yarı saydam taneler ya da küçük kristaller hâlinde görülür. Parlaklığı mumsu ya da yağlıdır ve hafif sütlü bir yanardönerlik (opalesans) gösterir; açık mavi örneklerde bu daha belirgindir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mavi-kuvars/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Mavi topaz Blue topaz

Kuyumcularda en sık görülen topaz: rengi neredeyse her zaman renksiz topazın ışınlanıp ısıtılmasıyla verilen, ucuz ve dayanıklı bir mavi taş.

Kimyasal formül
Al₂SiO₄(F,OH)₂
Sertlik (Mohs)
8
Özgül ağırlık
3,56–3,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Topaz olduğu için serttir (8): camı ve kuvarsı çizer. Ama mükemmel bir dilinimi vardır; sert bir darbeyle düzgün bir yüzey boyunca ayrılabilir. En çok karıştığı taş akuamarindir. Mavi topazın kırılma indisi (yaklaşık 1,61–1,62) ve özgül ağırlığı (yaklaşık 3,56) akuamarinden (yaklaşık 1,58 ve 2,7) belirgin biçimde yüksektir; bu yüzden bir gemoloji laboratuvarı ikisini kolayca ayırır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mavi-topaz/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Mikrometeorit Micrometeorite

Atmosferden sağ çıkıp yere ulaşmış, genellikle milimetreden küçük uzay tozu taneleri; şehirde mıknatısla toplanan küreciklerin çoğu ise uzaylı değil, yapaydır.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,7–3,7 g/cm³
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Çıplak gözle seçilmez: Bir mikrometeorit genellikle bir milimetreden küçüktür (kentsel çatı örneklerinde 150–600 mikrometre), bu yüzden büyüteç ya da mikroskop gerekir. Aranan taneler yuvarlak ya da yuvarlağa yakındır; siyah camsı, gri-siyah metalik ya da yarı saydam camsı görünür ve yüzeylerinde ince kristal uzantıları (dendritler) ya da metalik çıkıntılar olabilir. Kesin tanıyı kesit ve kimyasal analiz koyar: Tümüyle erimiş taş türü kürelerin içinde çubuklu olivin, porfirik olivin ya da kriptokristalin doku görülür. Başlıca elementlerin bolluğu çoğunlukla CI kondritinkinin yaklaşık 3 katı içinde kalır; dış yüzeyde manyetit kabuğu ve içinde nikelce zengin metal boncuklar bulunması da desteklerdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mikrometeorit/

Shaw Street · CC BY-SA 3.0

Varyete

Mookait Mookaite

Hardal sarısı, kırmızı ve mor lekeli Avustralya taşı: milyonlarca yıl önceki bir denizin mikroskobik canlılarından oluşmuş kayacın silisleşmiş hâlidir.

Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,5–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Opak ve çok ince tanelidir; hardal sarısı, kırmızı, mor, kahverengi, krem ve beyaz renkler aynı taşta lekeler ya da bulutlar hâlinde yan yana görülür. Serttir (6,5–7) ve belirli bir yönde zayıf düzlemi yoktur: camı çizer, çok iyi cila alır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mookait/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Muonionalusta meteoriti Muonionalusta meteorite

Dört buzul çağı geçirmiş demir: bir milyon yıl önce Kuzey İsveç'e düşen, kesilince ince bir ağ deseni gösteren ve saat kadranlarına kadar kullanılan meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Dış yüzeyi çok aşınmış, kahverengi ve paslıdır; yüzeye yapışıp çimentolanmış köşeli çakıllar görülür. Kesilip parlatılıp asitle dağlandığında birbirini açılarla kesen çok ince gümüşi şeritlerden oluşan bir desen ortaya çıkar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/muonionalusta-meteoriti/

R. Tanaka · CC BY-SA 2.0

Mineraloid

Obsidiyen Obsidian

Yanardağların doğal camı: Taş Devri'nin en keskin bıçaklarını veren parlak, siyah taş.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,35–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Cam gibi parlaktır ve genellikle siyahtır; ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ya da grimsi yarı saydam görünür. Kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli yüzeyler ve jilet gibi keskin kenarlar oluşur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/obsidiyen/

Ji-Elle · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Oktahedrit Octahedrite

Asitle dağlanınca birbirini kesen şeritler gösteren demir meteoritler: milyonlarca yılda soğuyan metalin Widmanstätten deseni.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır; dışı havayla aşınınca paslı kahverengiye döner, kesilmiş yüzeyi çelik grisidir. Kesilip cilalanan yüzey nitrik asitle dağlandığında birbirini belirli açılarla kesen şeritler (Widmanstätten deseni) ortaya çıkar; şeritlerin arasında ince taneli plesit alanları görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/oktahedrit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Oniks Onyx

Siyah ve beyaz düz bantlı kalsedon. Türkiye'de “oniks” diye satılan hediyelik eşyaların çoğu ise aslında bantlı kalsittir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Gerçek oniks serttir (6,5–7): çelik bıçak onu çizemez. Kalsitten oluşan “oniks mermer” ise bıçakla kolayca çizilir. Taşın görünmeyen bir yerine damlatılan bir damla sirke ya da limon suyu kalsitte küçük kabarcıklar çıkarır; gerçek oniks asitten etkilenmez. Asit cilayı bozabileceği için denemeyi dikkatli yapın.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/oniks/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Orbiküler jasper Orbicular jasper

İçinde renkli küreler ve halkalar bulunan jasper: silisleşmiş volkanik kayaçta ışınsal büyüyen kristallerin desenidir; okyanus jasperi en bilinen türüdür.

Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,5–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Opak zeminde birkaç milimetreden santimetrelere varan, iç içe halkalı ya da benekli küreler görülür; kesilen yüzeyde bunlar göze ya da çiçeğe benzer. Bazı kürelerin ortası küçük, parlak kuvars kristalleriyle (drüz) kaplı bir boşluk olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/orbikuler-jasper/

Vassil · Public domain

Varyete

Pembe kuvars Rose quartz

Kuvarsın bulanık pembe çeşidi: rengini gözle görülemeyecek kadar ince liflerden alır.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Neredeyse her zaman süt gibi bulanık ve yarı saydamdır; berrak ve düzgün biçimli pembe kuvars kristalleri çok nadirdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pembe-kuvars/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Pirop Pyrope

Adı “ateş gibi” demek: çoğunlukla yerin derinlerindeki kayaçlarda oluşan kırmızı granat; Bohemya granatlarının ve elmas aramalarının ipucu taşı.

Kimyasal formül
Mg₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
3,58–3,87 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlü olabilir; ince taneler kayaç içinde kırmızı noktalar gibi görünür. Rengi kırmızı, pembemsi kırmızı, turuncumsu kırmızı ya da mor kırmızıdır; bazı örnekler gün ışığında mavimsi yeşil, lamba ışığında şarap kırmızısı görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirop/

Géry PARENT · Public domain

Varyete

Prasiolit Prasiolite

Kuvarsın yeşil çeşidi: doğal olanı çok ender, piyasadakilerin neredeyse tamamı ısıtılmış ametist ya da ışınlanmış kuvars.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi açık yeşilden sarımsı yeşile kadar değişir; doğal prasiolit çoğu zaman çok açık ve yarı saydam yeşildir, daha koyu yeşil kuvars ise genellikle yapay işlemin sonucudur. Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez; yarılma düzlemi yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/prasiolit/

Michelle Jo · CC BY 3.0

Mineral

Prehnit Prehnite

Bazalt boşluklarında üzüm salkımı gibi büyüyen açık yeşil mineral: bir zeolit değildir ama zeolitlerle birlikte bulunur.

Kimyasal formül
Ca₂Al₂Si₃O₁₀(OH)₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,8–2,95 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi açık yeşilden koyu yeşile, sarımsı yeşile uzanır; beyaz, gri, sarı, pembe, mavi ve nadiren turuncu örnekleri de vardır. Parlaklığı camsı ile hafif sedefimsi arasındadır. Çoğunlukla belirgin kristaller yerine böbreğimsi, üzüm salkımı biçimli, damlataşı gibi ya da küresel kümeler hâlinde bulunur; iyi biçimlenmiş, kare kesitli kristalleri çok nadirdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/prehnit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Varyete

Rodolit Rhodolite

Pirop ile almandinin karışımı gül pembesi–mor granat: adı “gül” demek, 1898'de Kuzey Karolina'da adlandırılmıştır.

Kimyasal formül
Mg₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
3,79–3,89 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi mor kırmızıdan kırmızımsı mora, ahududu kırmızısından lavanta pembesine uzanır; en tipik renk mor kırmızıdır. Her mor kırmızı granat rodolit değildir: bunu bir kimyasal analiz belirler. Genellikle gözle görülür kapanım içermez; çoğu rodolit “temiz” bir taştır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/rodolit/

Darla Sondrol · CC0

Mineral

Rodonit Rhodonite

Siyah mangan damarlı gül pembesi taş: Rus saraylarının süs taşı ve ABD'nin Massachusetts eyaletinin resmî değerli taşı.

Kimyasal formül
(Mn,Fe,Mg,Ca)SiO₃
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
3,57–3,76 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Gül pembesinden kırmızımsı kahverengiye uzanan rengi ve siyah mangan oksit damarları ya da lekeleri tipiktir; yüzey oksidasyonu rengi kahverengiye ya da siyaha çevirebilir. Pembe mangan minerali olan rodokrozitten çok daha serttir: Rodonitin sertliği 5,5–6,5, rodokrozitinki 3,5–4'tür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/rodonit/

CarlesMillan · CC BY-SA 4.0

Varyete

Rutilli kuvars Rutilated quartz

İçinde altın sarısı, bakır kırmızısı ya da gümüş renkli ince rutil iğneleri taşıyan berrak kuvars; İngilizcede “Venus' hair stone” da denir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Berrak ya da dumanlı kuvarsın içinde altın sarısı, bakır kırmızısı, gümüş renkli ya da siyah ince iğneler görülür; iğneler tek tek, demet hâlinde ya da yıldız biçiminde olabilir. Taşın büyük bölümü kuvarstır, bu yüzden kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. İğneleri oluşturan rutil ise biraz daha yumuşaktır (yaklaşık 6).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/rutilli-kuvars/

MAURO CATEB from Brazil · CC BY 2.0

Varyete

Sardoniks Sardonyx

Kırmızımsı kahverengi sard ile beyaz ya da siyah oniks bantlarının ardalandığı kalsedon: antik çağlardan beri oyma taş olarak sevilen Ağustos doğum taşı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Düz ve birbirine paralel bantlardan oluşur: kahverengimsi kırmızı, turuncu ya da kırmızımsı sard katmanları beyaz ya da siyah katmanlarla ardalanır. Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sardoniks/

Warclachaja · CC BY-SA 4.0

Organik taş

Sedef Nacre

İstiridye, midye ve deniz kulağı kabuklarının içini kaplayan, gökkuşağı gibi yanardöner parıltılı madde; incinin de yapıldığı malzeme ve Osmanlı kakma sanatının yıldızı.

Sertlik (Mohs)
2,5–4,5
Özgül ağırlık
2,65–2,87 g/cm³
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyde, bakış açısı değiştikçe kayan pembe, yeşil, mavi ve altın sarısı yanardöner renkler görülür. Büyüteçle bakıldığında ince, dalgalı ya da basamaklı çizgiler seçilebilir. Çoğu zaman yassı ya da hafif kavisli parçalar hâlindedir; parçanın arka yüzünde kabuğun dış katmanından kalan mat ve renksiz bir tabaka bulunabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sedef/

Brocken Inaglory · CC BY-SA 3.0

Varyete

Serafinit Seraphinite

Klorit grubundan klinoklorun koyu yeşil, sıkı dokulu çeşidi: cilalanınca yüzeyinde ışıkla oynayan gümüşi “melek kanadı” desenleri beliren bir süs taşı.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₃(Si,Al)₄O₁₀(OH)₂·(Mg,Fe)₃(OH)₆
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2,6–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile yeşilimsi beyaz arası
Parlaklık
Sedefimsi, Yağımsı, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil zemin üzerinde gümüşi, tüy ya da kanat biçimli desenler taşır; taş çevrildikçe bu desenlerin parlaklığı yer değiştirir (kedi gözüne benzeyen bu ışık oyununa şatoyans denir). Çok yumuşaktır (Mohs 2–2,5): çelik bıçak kolayca çizer, tırnakla bile iz bırakılabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/serafinit/

Ra'ike · CC BY 3.0

Meteorit

Sıradan kondrit Ordinary chondrite

Gökten düşen taşların çoğunluğu: bulunan meteoritlerin %87'sini oluşturan, içi küçük yuvarlak tanelerle dolu taş meteoritler.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,99–3,58 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taze parçalar ince, siyah ya da koyu kahverengi bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık ile koyu gri arasındadır. Kırık ya da kesik yüzde milimetre boyunda yuvarlak kondrüller ve küçük, parlak metal taneleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/siradan-kondrit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Sitrin Citrine

Kuvarsın sarı-turuncu çeşidi: doğada nadirdir, piyasada görülenlerin çoğu ısıtılmış ametisttir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Benzer renkteki sarı topaz ise daha serttir (8). Doğal sitrin genellikle soluk sarı tondadır; koyu turuncu ve kırmızımsı kahverengi tonlar çoğu zaman ısıtılmış ametistten gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sitrin/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Smitsonit Smithsonite

Çinko karbonattan oluşan, mavi-yeşil ve pembe tonlarıyla süs taşı olarak da kesilen mineral; hemimorfitle yüzyıllarca karıştırıldı.

Kimyasal formül
ZnCO₃
Sertlik (Mohs)
4–4,5
Özgül ağırlık
4,3–4,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Soğuk, seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında köpürür; çok benzer görünen hemimorfit ise köpürmez. Sertliği 4–4,5'tir: çelik bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı yüksektir (yaklaşık 4,4); aynı büyüklükteki hemimorfitten (yaklaşık 3,5) belirgin biçimde ağır gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/smitsonit/

TheUltimateGrass · CC0

Mineral

Sodalit Sodalite

Beyaz damarlı kraliyet mavisi bir süs taşı: lapis lazuliye benzediği için sık sık onunla karıştırılır.

Kimyasal formül
Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
2,27–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi koyu kraliyet mavisidir ve çoğunlukla beyaz damarlar ya da lekelerle bezelidir. Mavisi, lapisin ultramarin tonundan çok geleneksel kraliyet mavisine yakındır. Çizgi rengi (toz rengi) mavi değil beyazdır; lapis lazulide ise mavidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sodalit/

Ra'ike · CC BY-SA 3.0

Mineral

Spodümen Spodumene

Pembe kunzitin ve yeşil hiddenitin anası; aynı zamanda pillerde kullanılan lityumun başlıca maden cevherlerinden biri.

Kimyasal formül
LiAlSi₂O₆
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,03–3,23 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Uzun, yassılaşmış prizma kristalleri oluşturur; kristal yüzleri uzunlamasına çizgilidir ve yüzeyinde sık sık küçük üçgen çukurcuklar görülür. Sertliği 6,5–7'dir, yani kuvarsa yakındır. Ancak iki yönde mükemmel dilinimi vardır; sert bir darbede bu yüzeyler boyunca kolayca yarılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/spodumen/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Şahin gözü Hawk's eye

Kaplan gözünün mavi-gri kardeşi: içindeki asbest lifleri paslanmadığı için özgün mavimsi rengini koruyan, üzerinde ipeksi ışık bandı kayan kuvars.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi koyu mavi, mavi-gri ya da mavimsi yeşildir; ışık altında çevrildiğinde yüzeyde ipeksi, parlak bir ışık bandı kayar. Aynı taşta altın sarısı ya da kahverengi kaplan gözü bantları bulunabilir; mavi ile altın rengi bölgeler arasındaki geçiş, iki taşın aynı malzeme olduğunu gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sahin-gozu/

Ra'ike · CC BY 3.0

Organik taş

Taşlaşmış ağaç Petrified wood

Gömülen ağacın dokusunun silika minerallerince yer değiştirmesiyle oluşan fosil: yıllık halkaları taşta bile seçilebilir.

Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,58–2,91 g/cm³
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Çoğu zaman gövde, dal ya da kütük biçimindedir; yüzeyde kabuk, halka ve damar gibi odun dokusu seçilir. Tahtadan çok daha ağırdır ve sert bir taş gibi hissedilir: sertliği 6,5–7'dir, camı çizer; kırık yüzeyi düzensiz ve kıymıksıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/taslasmis-agac/

Daniel Schwen · CC BY-SA 3.0

Varyete

Tatlı su incisi Freshwater pearl

Göl ve nehirlerdeki midyelerde oluşan inci: bugün çoğu Çin'de, boncuk kullanılmadan, baştan sona sedef olarak yetiştirilen en bol ve en çeşitli kültür incisi.

Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,6–2,85 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kültür tatlı su incilerinin çoğu yalnızca doku parçasıyla yetiştirildiği için delik ağzından bakıldığında içte bir boncuk sınırı görülmez; inci baştan sona sedeftir. Biçimleri çok çeşitlidir: oval, düğme, damla, pirinç tanesi ve düzensiz (barok) biçimler sık görülür; kusursuz yuvarlak olanlar daha azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tatli-su-incisi/

Hannes Grobe/AWI · CC BY 3.0

Mineraloid

Tektit Tektite

Meteorit değil: Dev göktaşı çarpmalarında eriyip havaya savrulan Dünya kayaçlarından oluşan doğal cam parçaları.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,3–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Camsıdır; çoğu siyah ya da koyu kahverengidir, moldavitler ise yeşildir. İnce kenarları ışığa tutulduğunda yeşilimsi ya da kahverengimsi görünür. Yüzeyleri çoğu zaman oyuklu, oluklu ya da tırtıklıdır; damla, düğme, disk ve halter gibi aerodinamik biçimler görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tektit/

Brocken Inaglory · CC BY-SA 3.0

Varyete

Thulit Thulite

Zoisitin manganezle renklenmiş pembe çeşidi: adını efsanevi kuzey ülkesi Thule'den alır ve Norveç'in ulusal taşı diye anılır.

Kimyasal formül
(Ca,Mn)₂Al₃(SiO₄)(Si₂O₇)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
3,1–3,38 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Opak, pembe ile pembemsi kırmızı bir taştır; çoğu zaman beyaz kuvars ya da kalsit benekleri ve çizgileriyle alacalıdır. İnce kesitlerde arkadan ışık tutulunca yarı saydam görünebilir. Sertliği 6–6,5, özgül ağırlığı yaklaşık 3,1–3,4'tür; aynı adla satılan piemontitli kuvarsit 3,0'ın altında kalır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/thulit/

Zbynek Burival · CC BY-SA 4.0

Varyete

Turmalinli kuvars Tourmalinated quartz

İçinde siyah turmalin iğneleri taşıyan berrak ya da dumanlı kuvars: açık renkli kristalle kara iğnelerin keskin karşıtlığıyla aranan bir süs taşı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Renksiz, sütlü ya da dumanlı kuvarsın içinde siyah, düz ve uzun iğneler görülür; iğneler tek tek, demet hâlinde ya da birbirini kesen çubuklar biçimindedir. Taşın büyük bölümü kuvars olduğu için sertliği yaklaşık 7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Turmalin iğneleri de benzer sertliktedir (7–7,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/turmalinli-kuvars/

Simon · CC BY-SA 3.0

Mineral

Varisit Variscite

Turkuaza benzeyen yeşil bir alüminyum fosfat; Neolitik çağdan beri boncuk yapılmış, adını Almanya'daki Vogtland'dan almıştır.

Kimyasal formül
AlPO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
3,5–4,5
Özgül ağırlık
2,57–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mumsu
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi soluk yeşilden zümrüt yeşiline ve mavimsi yeşile kadar değişir; parlaklığı camsı ile mumsu arasındadır. Çoğu zaman beyaz damarlar (krandallit mineralinden) gösterir. Sertliği 3,5–4,5 arasındadır; çelik bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı yaklaşık 2,6'dır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/varisit/

Didier Descouens · CC BY 3.0

Mineral

Vezüvyanit (idokras) Vesuvianite

Adını Vezüv Yanardağı'ndan alan, yeşilden maviye çok renkli skarn minerali; yeşim benzeri kütlesel türü “californit” diye anılır.

Kimyasal formül
Ca₁₀(Mg,Fe)₂Al₄(SiO₄)₅(Si₂O₇)₂(OH,F)₄
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,32–3,43 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Tetragonal (dörtgen) kristaller: kare kesitli kısa piramitler ya da uzun prizmalar; tek bir kristalde 30'a yakın farklı yüz görülebilir. Sertliği 6–7'dir: çelik bıçak onu çizemez. Rengi çoğunlukla yeşil, sarımsı yeşil ya da kahverengidir; renk çoğu zaman bölgeler hâlinde (zonlu) değişir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/vezuvyanit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Yosun akiği Moss agate

İçinde yeşil yosun ya da su bitkisi varmış gibi görünen yarı saydam kalsedon: desenler bitki değil, minerallerdir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,58–2,64 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Renksiz, süt beyazı ya da açık gri, yarı saydam bir zeminde yeşil, kahverengi, kırmızı ya da siyah, yosuna veya su bitkisine benzeyen lifli ve dallı desenler görülür. Desenler taşın içine üç boyutlu olarak dağılır; taşı ışığa tutunca derinlikte duran bir yosun yatağı gibi görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yosun-akigi/

W.carter · CC BY-SA 4.0

Mineral

Zirkon Zircon

Dünya'nın en yaşlı tanıklarından: 4,4 milyar yıllık taneleri olan, elmasa benzer ışıltılı doğal bir mineral. Kübik zirkonya ile karıştırılmamalı!

Kimyasal formül
ZrSiO₄
Sertlik (Mohs)
6–7,5
Özgül ağırlık
3,9–4,73 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri genellikle kare kesitli prizmalardır ve iki uçta piramitlerle biter. Çok güçlü çift kırılma gösterir: kesilmiş bir taşa büyüteçle bakıldığında arka faset kenarları çift görünür. Elmas ve kübik zirkonyada bu çiftleşme görülmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zirkon/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Akondrit Achondrite

Kondrül içermeyen taşlı meteoritler: erimiş asteroitlerin, Ay'ın ve Mars'ın kayaçları; Dünya taşlarına benzedikleri için tanınmaları zor.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,8–3,3 g/cm³
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taze düşmüş bir akondritin dışı, çoğunlukla 1–2 milimetreden ince bir erime kabuğuyla kaplıdır; bazı türlerde bu kabuk parlak ve camsıdır. Erime kabuğu yoksa taşın meteorit olma olasılığı düşüktür. Çoğunda demir-nikel metali yoktur, bu yüzden mıknatısı çekmezler; kondritlerin çoğundan bu yönüyle ayrılırlar. Mıknatıs testi akondritleri elediği için tek başına karar vermeye yetmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akondrit/

Claire H. · CC BY-SA 2.0

Varyete

Akuamarin Aquamarine

Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi çoğunlukla açık, pastel bir mavi ya da yeşilimsi mavidir; koyu ve doygun mavi taşlar enderdir. Kristalleri altı köşeli, uzun prizmalar oluşturur ve çoğu zaman berrak ve temizdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akuamarin/

Amphibol · CC BY-SA 2.5

Meteorit

Allende meteoriti Allende meteorite

Tarihin en çok incelenen meteoriti: 1969'da Meksika'ya düşen, içinde Güneş Sistemi'nin ilk katılarını taşıyan en büyük karbonlu kondrit.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,69–3,21 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çoğu parçanın dışı, atmosferden geçerken eriyen yüzeyin oluşturduğu parlak, siyah, camsı bir erime kabuğuyla kaplıdır. Kesilip parlatıldığında koyu gri bir matris içinde milimetre boyunda açık renkli kondrüller ve birkaç santimetreye varan beyaz, düzensiz biçimli kapanımlar görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/allende-meteoriti/

Jon Taylor · CC BY-SA 2.0

Organik taş

Ammolit Ammolite

Fosilleşmiş ammonit kabuğunun gökkuşağı gibi parlayan tabakası; gem kalitesinde yalnızca Kanada'nın Alberta eyaletinde çıkar.

Kimyasal formül
CaCO₃
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,76–2,84 g/cm³
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Gökkuşağı renkleri görülür: Kırmızı ve yeşil en yaygın, mavi nadir, mor çok nadirdir. Taşı eğdikçe renk değişir; kırmızı ağırlıklı bir taşta renk turuncu, sarı ve yeşile kayar. Yumuşaktır (Mohs 3,5): fluorit çizer, kalsit çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ammolit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Ateş akiği Fire agate

Kahverengi kalsedonun içinde kırmızı, turuncu, yeşil ve bazen mavi-mor parıldayan “ateş”: yalnızca ABD'nin güneybatısında ve Meksika'da bulunur.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,6–2,64 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kahverengi bir zemin üzerinde, taş çevrildikçe yer değiştiren kırmızı, turuncu, altın sarısı ve yeşil parıltılar görülür; mavi ve mor daha seyrektir. Yüzeyi üzüm salkımı gibi küçük tümseklerden oluşur; renkler bu tümseklerin biçimini izler ve yüzeyden değil, taşın içinden geliyormuş gibi görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ates-akigi/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Ateş opali Fire opal

Sıcak sarı, turuncu ve kırmızı rengiyle ateşi andıran saydam opal; çoğu zaman renk oyunu göstermez.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,9–2,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Gövde rengi sarıdan turuncuya ve kırmızıya, bazen kahverengiye uzanır; taş saydam ya da yarı saydamdır. Çoğunda değerli opaldaki gibi renk oyunu yoktur; görünen renk taşın kendi gövde rengidir. Bazı taşlarda ara sıra parlak yeşil ışıltılar belirir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ates-opali/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Aubrit Aubrite

Beyaz kristalli “ay taşına” benzeyen meteoritler: neredeyse hiç oksijen olmayan bir ortamda erimiş kayaçtan oluşan enstatit akondritleri.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,97–3,27 g/cm³
Parlaklık
Mat, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dışı kahverengimsi bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi beyaz ile açık gri arasında, iri kristallidir. Çoğu ağır biçimde breşleşmiştir: kırık beyaz kristal parçaları birbirine kaynamış gibi görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aubrit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Blue John Blue John

Morumsu mavi ve sarımsı beyaz bantlı ender bir fluorit: dünyada yalnızca İngiltere'de, Castleton yakınındaki tek bir tepenin altından çıkar.

Kimyasal formül
CaF₂
Sertlik (Mohs)
4
Özgül ağırlık
3,18–3,18 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taşta mordan mavimsi siyaha ve sarımsı beyaza uzanan belirgin renk bantları görülür. Bir fluorit olarak Mohs ölçeğinde 4 sertliktedir: çelik bıçak onu çizer, camı çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/blue-john/

Dave.Dunford · CC BY-SA 3.0

Varyete

Boulder opal Boulder opal

Kahverengi demirtaşının içinde ince damarlar ve lekeler hâlinde parlayan değerli opal: ana kayacıyla birlikte kesilen, yalnızca Queensland'den çıkan bir opal türü.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,9–2,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taşın bir yüzünde ya da içinde parlak renk oyunu gösteren opal, öbür bölümünde mat, koyu kahverengi demirtaşı görülür; opal ile kayaç arasındaki sınır düz değil, doğal ve düzensizdir. Opal genellikle ince damarlar, lekeler ya da yumrunun ortasında bir çekirdek hâlindedir; bu yüzden taşlar çoğu zaman serbest biçimli kesilir, yüzeyleri her zaman düz değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/boulder-opal/

JJ Harrison · CC BY-SA 2.5

Meteorit

Cape York meteoriti Cape York meteorite

Grönland Inuitlerinin yüzyıllarca demir kaynağı olan meteorit: en büyük parçası 31 tonluk Ahnighito, taşınmış en ağır meteorittir.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dış yüzeyi koyu kahverengi ya da siyahımsı, çok ağır metal kütleleridir; neredeyse tamamen demir-nikel olduğu için mıknatısı güçlü biçimde çeker. Kesilip asitle dağlandığında orta incelikte bir Widmanstätten deseni ve aralarında koyu, uzunca troilit yumruları görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cape-york-meteoriti/

Fermion · CC BY 2.0

Meteorit

CM kondrit CM chondrite

En sık bulunan karbonlu kondritler: suyla değişmiş, organik maddece zengin, Murchison'un da üyesi olduğu koyu renkli taşlar.

Sertlik (Mohs)
2,5–7
Özgül ağırlık
1,86–2,38 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi koyu gri ile siyah arasındadır. Koyu, gözenekli matris içinde küçük, açık renkli kondrüller ve kapanımlar seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cm-kondrit/

Eunostos · CC BY-SA 4.0

Mineral

Çaroit Charoite

Dünyada yalnızca Sibirya'da bulunan, girdap desenli mor taş: ilk bulunduğunda boyalı sahte sanılmıştı.

Kimyasal formül
K(Ca,Na)₂Si₄O₁₀(OH,F)·H₂O
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,54–2,58 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi leylak, mor ya da menekşedir; yer yer açık kahverengi bölgeler görülür. Ham hâlinde donuk ve gösterişsiz görünür, parlatılınca ipeksi bir parıltı kazanır. İpeksi, girdap gibi kıvrılan lifli bir doku gösterir; bazen kayan bir ışık bandı (şatoyans) da görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/caroit/

Piotr Sosnowski · CC BY 3.0

Meteorit

Çelyabinsk meteoriti Chelyabinsk meteorite

2013'te Ural göğünde Güneş'ten parlak bir ışıkla patlayan, binlerce pencereyi kıran asteroidin yere düşen taşları.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,99–3,43 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Parçaların çoğu ince, siyah, mat bir erime kabuğuyla kaplıdır; kırık yüzlerde açık ya da koyu gri bir iç görülür. İçinde ince siyah şok damarları ve küçük yuvarlak kondrüller seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/celyabinsk-meteoriti/

Svend Buhl · CC BY-SA 3.0

Mineral

Danburit Danburite

Topaza benzeyen renksiz ya da soluk sarı koleksiyon taşı: adını ilk bulunduğu ABD kentinden, Danbury'den alır.

Kimyasal formül
CaB₂(SiO₄)₂
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,93–3,02 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çoğu zaman renksiz ya da çok soluk sarıdır; bal sarısı, sarımsı kahverengi ve soluk pembe örnekleri de görülür. İlk bakışta kuvarsa benzeyebilir. Kristalleri prizmatiktir ve kesiti eşkenar dörtgene ya da kareye benzer; bu biçim topazın kristallerine benzer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/danburit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Demir meteorit Iron meteorite

Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7,5–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır: Aynı boydaki sıradan bir taşın yaklaşık üç katı ağırlığındadır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker. Dış yüzeyi genellikle siyah, koyu kahverengi ya da paslıdır; üzerinde başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) görülebilir. Gaz kabarcığı boşlukları yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/demir-meteorit/

Ji-Elle · Public domain

Meteorit

Diyojenit Diogenite

Vesta asteroidinin derinliklerinden gelen taş: yavaş soğumuş, iri piroksen kristallerinden oluşan ender akondrit.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
3,09–3,43 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık renklidir. İçinde gözle seçilebilen iri piroksen kristalleri vardır; kondrül yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyojenit/

Unknown author · Public domain

Meteorit

Ensisheim meteoriti Ensisheim meteorite

1492'de Alsace'ta bir buğday tarlasına düşen, bir kralın zafer işareti sayılan ve bugün hâlâ saklanan Avrupa'nın en eski taş meteoriti.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,99–3,43 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dış yüzeyi koyu gri ile siyah, içi açık gri bir taştır; birçok parçası zamanla koparıldığı için bugünkü ana kütle düzensiz biçimlidir. LL6 türü bir sıradan kondrittir: içindeki kondrüller ısınma nedeniyle büyük ölçüde silikleşmiştir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ensisheim-meteoriti/

Konrad Andrä · CC BY-SA 2.0 de

Meteorit

Enstatit kondrit Enstatite chondrite

Güneş Sistemi'nin en oksijensiz kayaçları: Dünya ve Ay kayaçlarına benzeyen izotoplarıyla, Dünya'ya su taşımış olabilecek ender kondritler.

Sertlik (Mohs)
4–6
Özgül ağırlık
3,45–3,74 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi gridir ve bol miktarda parlak metal ve sülfür taneleri içerir. Kondrüller enstatitçe zengindir; kondrüller arasındaki tozlu matris azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/enstatit-kondrit/

User:Captmondo · CC BY-SA 3.0

Varyete

Etiyopya opali Ethiopian opal

Etiyopya'nın volkanik kayaçlarından çıkan, çoğu beyaz zeminli ve çok canlı renk oyunlu opal; suyu sünger gibi emer, kuruyunca eski hâline döner.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,74–1,89 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taş suya girince ya da ıslanınca saydamlaşıyor, renk oyunu geçici olarak değişiyor ve kuruyunca eski hâline dönüyorsa büyük olasılıkla hidrofan bir Etiyopya opalidir. Birçok taşta renk oyunu gösteren saydam opal ile daha bulanık opalin iç içe geçtiği, parmak ya da sütun biçimli bir doku görülür. Bu “parmak deseni”, sentetik opallardaki daha düzenli, çokgen sütunlardan yuvarlak hatlarıyla ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/etiyopya-opali/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Gümüş Silver

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.

Kimyasal formül
Ag
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
10,1–11,1 g/cm³
Çizgi rengi
Gümüş beyazı
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi parlak gümüş beyazıdır; zamanla gri, kahverengi ya da siyah bir kararma tabakasıyla kaplanır. Yumuşak ve dövülgendir (sertlik 2,5–3): bıçakla kolayca çizilir, bükülür ama kırılmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gumus/

Darla Sondrol · CC0

Varyete

Hackmanit Hackmanite

Işıkla renk değiştiren sodalit: morötesi ışıkta ya da güneşte pembeleşip menekşeye dönen, karanlıkta yeniden solan nadir bir koleksiyon taşı.

Kimyasal formül
Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
2,27–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Asıl ayırt edici özelliği tenebresanstır: Morötesi lambanın altında birkaç saniye ya da dakika tutulduktan sonra rengi belirgin biçimde pembeye, mora ya da menekşeye koyulaşır ve lamba kapatıldıktan sonra da bir süre öyle kalır. Uzun dalga morötesi ışıkta parlak sarımsı turuncu renkte parlar (floresan); bazı örnekler lamba kapatıldıktan sonra da kısa bir süre soluk bir ışık yayar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hackmanit/

Johnho28 · CC BY-SA 3.0

Varyete

Hiddenit Hiddenite

Spodümenin soluk yeşilden zümrüt yeşiline uzanan çeşidi: 1879'da Kuzey Karolina'da bulundu, adını bulanın adını taşıyan bir kasabaya da verdi.

Kimyasal formül
LiAlSi₂O₆
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,03–3,23 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Belirgin çokrenklilik (pleokroizma) gösterir: Taşa farklı yönlerden bakıldığında yeşil daha açık ya da daha koyu görünür. Sertliği 6,5–7'dir, ama iki yönde mükemmel dilinimi ve kıymıksı kırılması vardır; sert bir darbede kolayca yarılır ya da kenarı kopar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hiddenit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Hoba meteoriti Hoba meteorite

Dünyadaki en büyük tek parça meteorit: Namibya'da bir tarlada, düştüğü yerde duran 60 tonu aşkın demir-nikel kütlesi.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Yassı, levha biçiminde bir metal kütlesidir: yaklaşık 2,7 × 2,7 metre boyunda ve 0,9 metre kalınlığındadır; iki ana yüzü düzdür. Yüzeyi, havayla aşınma sonucu oluşan kahverengi bir demir hidroksit kabuğuyla kaplıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hoba-meteoriti/

Eugen Zibiso · CC BY 2.0

Meteorit

Hovardit Howardite

Vesta asteroidinin yüzeyinden gelen kırıntı taşı: ökrit ve diyojenit parçalarının karışımı; düşüşü belgelenen ilk örnek 2015'te Bingöl'e düştü.

Sertlik (Mohs)
5–6,5
Özgül ağırlık
2,83–3,21 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir ve açık ile koyu renkli kırıntılardan oluşan karışık bir görünümü vardır. Kesik yüzde farklı kayaç parçaları (ökrit ve diyojenit kırıntıları) birbirine kaynamış gibi görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hovardit/

Jon Taylor · CC BY-SA 2.0

Meteorit

Isı Kalkanı Kayası Heat Shield Rock

Başka bir gezegende bulunan ilk meteorit: 2005'te Opportunity gezgininin Mars'ta, kendi ısı kalkanının yanında rastladığı basketbol topu büyüklüğünde demir.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyinde, atmosferden geçen meteoritlere özgü başparmak izine benzeyen çukurlar (regmaglipt) vardır. Kızılötesi tayfı, gökyüzünün yansımasına şaşırtıcı biçimde benzediği için ilk olarak olağandışı bulundu.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/isi-kalkani-kayasi/

NASA/JPL/Cornell · Public domain

Varyete

İndigolit Indicolite

Turmalinin açık maviden koyu menekşemsi maviye uzanan çeşidi: adını çivit (indigo) renginden alır, ilk kez 1800'de İsveç'te tanımlandı.

Kimyasal formül
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,82–3,32 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi açık gök mavisinden koyu menekşemsi maviye ve yeşilimsi maviye uzanır. Güçlü pleokroizma gösterir: Taş bir yönden açık mavi, başka bir yönden çok koyu mavi görünür. Sertliği 7–7,5'tir; belirgin dilinimi yoktur ama kırılgandır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/indigolit/

Parent Géry · CC0

Organik taş

Jet Jet

Milyonlarca yıl önce suya batıp kömürleşen odundan oluşan, hafif ve parlak siyah organik taş; Whitby'nin yas takılarının ve Oltu tespihlerinin taşı.

Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
1,3–1,4 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengi
Parlaklık
Yağımsı, Camsı, Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok hafiftir (özgül ağırlığı yaklaşık 1,3–1,4): Aynı boydaki siyah cam ya da oniks onun yaklaşık iki katı ağırlıktadır. Ele soğuk değil, ılık gelir. Sırsız porselen ya da ince zımpara üzerine sürtüldüğünde kahverengi bir iz bırakır; siyah cam böyle bir iz bırakmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/jet/

Miguel Calvo · CC BY 4.0

Varyete

Karbonado Carbonado

Siyah, gözenekli ve çok sayıda minik kristalden oluşan doğal elmas: kökeni hâlâ tartışılan, Türkçede “kara elmas” da denen sert bir sondaj malzemesi.

Kimyasal formül
C
Sertlik (Mohs)
10
Özgül ağırlık
2,8–3,45 g/cm³
Çizgi rengi
Yok (çizgi plakasını çizer)
Parlaklık
Elmassı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Saydam değildir; siyah, koyu gri ya da kahverengidir; bazen mor, pembe, pas kırmızısı ya da zeytin yeşili tonlar görülür. Yüzeyinde gözle ya da büyüteçle seçilen gözenekler ve erimiş gibi görünen camsı bir kabuk bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/karbonado/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Karbonlu kondrit Carbonaceous chondrite

Su ve organik bileşikler taşıyan, Güneş Sistemi'nin en ilkel taşlarından; Murchison ve Allende gibi ünlü düşüşleriyle tanınan koyu renkli kondritler.

Sertlik (Mohs)
2,5–7
Özgül ağırlık
2,11–3,1 g/cm³
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ile siyahtır; taze düşmüşse ince, mat siyah bir erime kabuğu vardır. Tagish Lake meteoriti, erime kabuğu dışında bir kömür briketine benzetilmiştir. Birçoğu hafif ve kırılgandır: CI ve CM gruplarında su içeren killi mineraller bulunduğu için yoğunlukları sıradan kondritlerden belirgin biçimde düşüktür (yaklaşık 2,1 g/cm³; sıradan kondritlerde 3,0–3,7 g/cm³). CI'ler o kadar kırılgandır ki düştükten sonra yerde uzun süre dayanamazlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/karbonlu-kondrit/

James St. John · CC BY 2.0

Organik taş

Kehribar Amber

Ağaçlardan sızan reçinenin milyonlarca yılda fosilleşmesiyle oluşan, bazen içinde tarih öncesi böcekleri saklayan hafif ve sıcak bir organik taş.

Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
1,05–1,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok hafiftir: Doymuş tuzlu suda (bir bardak suya tuz, artık erimeyene kadar karıştırılarak) yüzer; cam ve taş taklitler ise batar. Ancak kopal ve bazı plastikler de yüzebilir, bu yüzden test tek başına yeterli değildir. Metal parçaları önceden çıkarın. Yumuşaktır (Mohs 2–2,5) ve ele soğuk değil ılık gelir. Yünlü kumaşa sürtüldüğünde elektriklenip küçük kâğıt parçalarını çeker; ne var ki birçok plastik de bunu yapar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kehribar/

Baltic-amber-beetle · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Kondrit Chondrite

Güneş Sistemi'nin ilk günlerinden kalma, içi minik taş damlacıklarıyla dolu ve Dünya'ya en sık düşen meteorit türü.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
1,6–3,7 g/cm³
Çizgi rengi
Genellikle iz bırakmaz; bastırılınca soluk gri
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taze düşmüş bir kondritin dışı 1 milimetreden ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; kabuğun altındaki iç kısım genellikle açık gridir. Yüzeyinde gaz kabarcığı boşlukları bulunmaz. Sıradan kondritlerin çoğu demir-nikel metal taneleri içerdiği için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kondrit/

User:Vesta · CC BY-SA 3.0

Mineral

Krizoberil Chrysoberyl

Adı berile benziyor ama ayrı bir mineral: korindon ile topaz arasında sertlikte, aleksandrit ve kedi gözünün ana minerali.

Kimyasal formül
BeAl₂O₄
Sertlik (Mohs)
8,5
Özgül ağırlık
3,69–3,75 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir (8,5): topazı ve kuvarsı çizer; korindon (yakut, safir) ve elmas gibi daha sert taşlar onu çizer. Kristalleri yassı ya da kısa prizma biçimindedir ve yüzeyleri çizgilidir. Üç kristalin 120° açıyla ikizlenmesiyle oluşan, altıgen görünümlü “trilling”ler (üçüzler) tipiktir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizoberil/

Matteo Chinellato · CC BY-SA 3.0

Varyete

Krizopras Chrysoprase

Rengini nikelden alan elma yeşili kalsedon: desenle değil, tek başına yeşil rengiyle değer kazanan yarı saydam bir süs taşı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,58–2,65 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Elma yeşilidir, yarı saydamdır ve rengi taşın her yerinde aşağı yukarı eşittir; desenle değil rengiyle dikkat çeker. Sertliği 6,5–7'dir: camı çizer, çelik bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizopras/

W.carter · CC BY 4.0

Varyete

Kunzit Kunzite

Spodümenin pembe-mor çeşidi: adını Tiffany'nin mineralogu George F. Kunz'dan alır ve rengi ışıkta solabilir.

Kimyasal formül
LiAlSi₂O₆
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,03–3,23 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi soluk pembeden leylak ve menekşeye uzanır. Pleokroizma (çokrenklilik) gösterir: Kristalin uzun ekseni boyunca bakıldığında renk en koyu ve en canlı görünür. Sertliği 6,5–7'dir, ama iki yönde mükemmel dilinimi vardır; sert bir darbede ya da sıkışmada bu yüzeyler boyunca yarılabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kunzit/

Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0

Varyete

Kültür incisi Cultured pearl

Süreci insanın başlattığı, ama canlı bir istiridye ya da midyenin içinde doğal inci gibi sedefle büyüyen inci: bugün satılan incilerin büyük çoğunluğu.

Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,72–2,78 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kültür incisi de doğal inci gibi sedeften oluştuğu için iki inci birbirine sürtüldüğünde hafif pürüzlü bir his verir; cam ve plastik taklitler ise tamamen kaygandır. Bu deneme kültür incisini doğal inciden ayırmaz. Boncuk çekirdekli incilerde delik ağzına büyüteçle bakıldığında sedef katmanı ile içteki kabuk boncuk arasındaki sınır seçilebilir. Çekirdek sedefin altından seçiliyorsa ya da inci tebeşir gibi mat görünüyorsa sedef incedir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kultur-incisi/

MASAYUKI KATO · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Lapis lazuli Lapis lazuli

Altın benekli gece mavisi bir kayaç: binlerce yıl boyunca mühürlerde, takılarda ve ressamların ultramarin boyasında kullanıldı.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,5–3 g/cm³
Parlaklık
Mat, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Opaktır; koyu, doygun mavi bir zemin üzerinde beyaz kalsit lekeleri ve küçük, metalik sarı pirit benekleri görülür. Sertliği yaklaşık 5–5,5'tir; kuvarstan yumuşaktır, çelik bıçakla çizilebilir. Kalsit lekeleri daha da yumuşaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lapis-lazuli/

Hannes Grobe · CC BY-SA 2.5

Varyete

Larimar Larimar

Gökyüzü ve deniz mavisi pektolit çeşidi; ticari olarak yalnızca Dominik Cumhuriyeti'nde bulunur, rengini bakırdan alır.

Kimyasal formül
NaCa₂Si₃O₈(OH)
Sertlik (Mohs)
4,5–5
Özgül ağırlık
2,81–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Mavi zeminde beyaz, lifli ve ışınsal (yelpaze biçimli) desenler görülür; renk açık gökyüzü mavisinden deniz yeşiline kadar değişir. Sertliği 4,5–5'tir: çelik bıçak onu çizer, ama cam onu çizemez ve kuvars gibi sert taşlar onu çizer. Yarı saydam ile mat arasındadır ve ipeksi bir parlaklığı vardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/larimar/

Vassil · Public domain

Mineral

Lületaşı Meerschaum

Kuruyken suda yüzebilecek kadar hafif, kolay oyulan beyaz taş: Eskişehir'in ünlü pipolarının hammaddesi lületaşı.

Kimyasal formül
Mg₄Si₆O₁₅(OH)₂·6H₂O
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2–2,26 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok hafiftir; kuru ve gözenekli parçaları suyun üzerinde yüzebilir. Beyaz ya da krem rengindedir, mat ve opaktır. Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5); çelik bıçakla kolayca kazınır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/luletasi/

Dosseman · CC BY-SA 4.0

Organik taş

Mercan Coral

Denizin derinliklerinde yaşayan minik hayvanların kırmızı kalker iskeleti: çok yavaş büyüdüğü için korunması gereken organik bir taş.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Opaktır; cilalı yüzeyi camsı ya da mumsu parlar. Dal boyunca uzanan ince paralel çizgiler, enine kesitte ise ağaç halkalarına benzeyen eşmerkezli halkalar görülebilir. Doğal mercanın rengi bir dal boyunca hafifçe değişebilir. Boyanmış mercanda ise renk çatlaklarda, gözeneklerde ve delik ağızlarında yoğunlaşır; asetonlu bir pamukla görünmeyen bir yer silindiğinde pamuğa boya geçebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mercan/

Géry PARENT · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Mezosiderit Mesosiderite

Yaklaşık yarı yarıya metal ve taştan oluşan, asteroit çarpışmasında kırılıp yeniden kaynaşmış nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–6,5
Özgül ağırlık
4,04–4,76 g/cm³
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kesilip parlatılmış yüzeyde gümüş renkli metal parçaları ile gri ve kahverengimsi silikat parçaları düzensiz bir karışım (breş) oluşturur; metal ve silikat çoğu zaman topaklar ya da çakıl boyutundadır. Yarısı metal olduğu için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır; yoğunluğu yaklaşık 4,3 g/cm³ dolayındadır (sıradan kondritlerde 3,0–3,7, demir meteoritlerde 7–8).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mezosiderit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Moldavit Moldavite

Yaklaşık 14,7 milyon yıl önce Güney Almanya'daki dev bir göktaşı çarpmasında eriyip Çekya'ya kadar savrulan kayaçlardan oluşmuş yeşil doğal cam.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
2,27–2,46 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Şişe yeşilinden zeytin yeşiline kadar renkli, yarı saydam bir camdır; Moravya'dan çıkanlar Bohemya'dakilerden daha kahverengimsidir. Doğal parçaların yüzeyi oyuklu, kırışık ve tırtıklıdır; bu “heykelsi” yüzey, yer altı suyundaki karbon dioksit ve toprak asitlerinin camı yavaşça aşındırmasıyla oluşur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/moldavit/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Morganit Morganite

Berilin pastel pembe ve şeftali rengi çeşidi: adını 1910'da ünlü bankacı J. P. Morgan'dan aldı.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,8–2,91 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi pastel pembeden gül pembesine ve şeftali rengine uzanır; aynı taşta renk bantları görülebilir. Sert bir taştır (7,5–8): camı ve kuvarsı çizer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/morganit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Murchison meteoriti Murchison meteorite

Yaşamın yapı taşlarını taşıyan meteorit: 1969'da Avustralya'ya düşen, içinde amino asitler, şekerler ve Güneş'ten eski taneler bulunan karbonlu kondrit.

Sertlik (Mohs)
2,5–7
Özgül ağırlık
1,86–2,38 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Dışı ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi koyu gri ile siyah arasında ve ufalanabilirdir. Koyu matris içinde küçük yuvarlak kondrüller ve açık renkli kalsiyum-alüminyumca zengin kapanımlar seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/murchison-meteoriti/

Art Bromage · CC BY-SA 2.0

Varyete

Nefrit Nephrite

Yeşimin amfibol türü: keçe gibi iç içe geçmiş ince liflerden oluştuğu için kırılmaya karşı olağanüstü dayanıklı, Çin'in binlerce yıllık yeşimi.

Kimyasal formül
Ca₂(Mg,Fe)₅Si₈O₂₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,9–3,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Yağımsı, Camsı, Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Cilalandığında yağlı ile camsı arası, yumuşak bir parlaklık gösterir; işlenmemiş yüzeyi mattır. Yarı saydam ile opak arasıdır ve çoğu zaman benekli ya da lekelidir. Sertliği 6–6,5'tir, yani çelik bıçak onu kolay çizemez. Asıl özelliği tokluğudur: Lifli yapısı sayesinde darbeyle zor kırılır, kırıldığında kıymıklı ya da taneli bir yüzey verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nefrit/

James St. John · CC BY 2.0

Organik taş

Oltu taşı Oltu stone

Erzurum'un siyah hazinesi: kömürleşmiş ağaçtan oluşan, tespihleriyle ünlü bir jet türü.

Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
1,2–1,4 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Elde şaşırtıcı derecede hafiftir; aynı büyüklükteki bir taştan ya da camdan çok daha hafif gelir. Sırsız porselene (örneğin bir porselen karonun arka yüzüne) veya zımpara kâğıdına sürüldüğünde kahverengi bir iz bırakır. Bu denemeyi parçanın görünmeyen bir yerinde yapın.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/oltu-tasi/

Eğitmen Mahmut · CC BY-SA 3.0

Mineraloid

Opal Opal

Su içeren, kristal yapısı olmayan silis: değerli türü, içindeki minik kürelerin ışığı kırması sayesinde gökkuşağı renkleriyle parıldar.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,9–2,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Değerli opalda renkli benekler bakış açısıyla değişir ve yer değiştirir; bu “renk oyunu” opalın en tanıtıcı özelliğidir. Kuvarstan daha yumuşaktır (5,5–6,5) ve elde belirgin biçimde daha hafif gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/opal/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Orgueil meteoriti Orgueil meteorite

Güneş'le aynı bileşimdeki kömür karası taş: 1864'te Fransa'ya düşen, hakkında yaşam tartışmaları ve ünlü bir sahtekârlık yaşanan karbonlu kondrit.

Sertlik (Mohs)
2,5–7
Özgül ağırlık
2,11 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kömür karası bir taştır; kondrül denen yuvarlak taneler içermez. Dışında mat siyah bir erime kabuğu bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/orgueil-meteoriti/

Eunostos · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Ökrit (HED) Eucrite (HED meteorites)

Asteroit Vesta'nın bazalt benzeri kabuğundan gelen meteorit; HED ailesinin en bilinen üyesi ve Bingöl'e düşen Sarıçiçek göktaşının akrabası.

Sertlik (Mohs)
5–6,5
Özgül ağırlık
2,86–3,26 g/cm³
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taze düşmüş bir ökritin dışı ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; kabuk bazen parlaktır ve akış çizgileri gösterir. Kabuğun altındaki iç kısım açık gri ile koyu gri arasındadır. Kırık yüzeyde bazalta benzer: iri taneli ökritlerde açık renkli plajiyoklaz ile koyu piroksen taneleri gözle seçilir. Hovarditlerde ise farklı renkli, köşeli parçalardan oluşan bir breş dokusu görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/okrit/

User:Vesta · CC BY-SA 3.0

Varyete

Peridot Peridot

Yerin derinliklerinden, çok ender olarak da uzaydan gelen yeşil taş: olivin mineralinin değerli taş kalitesindeki çeşidi.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₂SiO₄
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,27–4,39 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi her zaman yeşilin bir tonudur: sarımsı yeşilden zeytin yeşiline kadar. En çok aranan, kahverengi tonu olmayan canlı yeşildir. Çift kırılması çok güçlüdür: lupla taşın üstünden bakıldığında arka yüzeylerin kenarları çift görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/peridot/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Pietersit Pietersite

İçinde fırça darbeleri gibi her yöne akan mavi ve altın parıltılar taşıyan nadir taş: yalnızca Namibya ve Çin'den çıkan, kırıklı bir kaplan gözü akrabası.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,5–2,74 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taş çevrildiğinde parıltı tek bir bant hâlinde kaymaz; birbirinden farklı yönlere bakan köşeli parçalarda ayrı ayrı yanıp söner, fırtınalı bir gökyüzünü ya da her yöne akan boya darbelerini andırır. Birkaç milimetreden yaklaşık bir santimetreye kadar köşeli parçalar ve aralarında beyaz kalsit benekleri ya da renksiz kalsedon damarları görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pietersit/

Maimaid · CC BY-SA 4.0

Mineral

Rodokrozit Rhodochrosite

Gül kırmızısı ve pembe tonlarıyla tanınan mangan karbonatı; Arjantin'in ulusal taşıdır, yumuşak olduğu için nadiren fasetlenir.

Kimyasal formül
MnCO₃
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,45–3,7 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Yumuşaktır (sertlik 3,5–4): çelik bıçak onu kolayca çizer. Pembe renkli ama çok daha sert olan rodonitten bu yüzden ayrılır. Arjantin'den gelen malzemede kesit alındığında pembe ve beyaz, halka biçimli bantlar görülür; sarkıt kesitlerinde bu halkalar iç içe geçer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/rodokrozit/

TheUltimateGrass · CC0

Varyete

Rubellit Rubellite

Turmalinin pembeden yakut kırmızısına uzanan çeşidi: yüzyıllarca yakutla karıştırıldı, Çin imparatorluk sarayında da çok sevildi.

Kimyasal formül
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,82–3,32 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi pembeden saf kırmızıya, morumsu ve turuncumsu kırmızıya uzanır; taşa farklı yönlerden bakıldığında ton değişebilir (pleokroizma). Sertliği 7–7,5'tir ve belirgin dilinimi yoktur; yakuttan (9) yumuşak, camdan serttir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/rubellit/

Hiart · CC0

Meteorit

Sarıçiçek meteoriti Sarıçiçek meteorite

2015'te Bingöl'de köy çatılarına yağan göktaşları: kaynağı Vesta asteroidindeki Antonia kraterine kadar izlenen, düşüşü belgelenen ilk hovardit.

Sertlik (Mohs)
5–6,5
Özgül ağırlık
2,89–2,93 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Parçaların dışı ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir ve açık ile koyu renkli kırıntılar içerir. Taş meteorit olduğu için içinde demir-nikel metal çok azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/saricicek-meteoriti/

NASA/JPL-Caltech/UCAL/MPS/DLR/IDA · Public domain

Meteorit

Sihote-Alin meteoriti Sikhote-Alin meteorite

1947'de Rusya'nın Uzak Doğusu'na gün ortasında düşen, havada parçalanıp tayga ormanına 23 tonu aşkın demir yağdıran ünlü demir meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Bütün parçaların yüzeyinde başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) ve ince, koyu bir erime kabuğu görülür; bazılarında eriyen metalin bıraktığı akış çizgileri vardır. Şarapnel denen parçalar keskin kenarlı, bükülüp yırtılmış metal gibi görünür ve genellikle pas kahverengisidir; meteoroid havada ve yere çarparken parçalandığında oluşmuşlardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sihote-alin-meteoriti/

User:Vesta · CC BY-SA 3.0

Varyete

Spektrolit Spectrolite

Finlandiya'nın Ylämaa yöresine özgü labradorit: siyah zemin üzerinde mavi, yeşil, sarı, turuncu, kırmızı ve mor renklerde birden parlar.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,68–2,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Zemin siyah ya da koyu gridir; renk oyunu yalnızca belirli açılardan görülür ve mavi ile yeşilin yanında sarı, turuncu, kırmızı ve mor tonları da kapsayabilir. Kayaç olarak işlenmiş parçalarda, iri taneli siyah bir zemin içinde 0,5 ile 15 cm arasında değişen parlak, renk oyunlu labradorit kristalleri ve yer yer beyazımsı plajiyoklaz lekeleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/spektrolit/

Mjeltsch · CC BY-SA 4.0

Mineral

Spessartin Spessartine

Mandalina rengiyle ünlenen turuncu granat: adını Almanya'daki Spessart Dağları'ndan alır, turuncu rengini mangandan alır.

Kimyasal formül
Mn₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
4,12–4,25 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri on iki ya da yirmi dört yüzlüdür; turuncu, sarımsı kahverengi ya da kırmızımsı taneler genellikle pegmatitlerde kuvars ve feldispatla birlikte görülür. Saf spessartine yakın taşlar açık turuncudur; almandin bileşeni arttıkça renk kırmızımsı kahverengiye kayar ve kırılma indisi yükselir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/spessartin/

JJ Harrison · CC BY-SA 2.5

Mineral

Sugilit Sugilite

Güney Afrika'nın mangan madeninden çıkan, 1979'da piyasaya giren canlı mor takı taşı.

Kimyasal formül
KNa₂(Fe,Mn,Al)₂Li₃Si₁₂O₃₀
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,74–2,8 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi mor ya da mavimsi mordur; akkor (sarı) ışıkta daha kırmızımsı görünür. Opak ile yarı saydam arasındadır ve parlaklığı camsı ya da reçinemsidir. Doku düzgün olabileceği gibi lekeli, damarlı ya da katmanlı da olabilir; mikroskopta küçük tanelerin iç içe geçtiği görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sugilit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Sylacauga meteoriti Sylacauga meteorite

İnsana çarptığı belgelenen tek meteorit: 1954'te Alabama'da bir evin çatısını delip kanepede uyuyan Ann Hodges'ı yaralayan taş.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3,22–3,58 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Parçaların dışı ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi açık gridir. Kırık yüzeyde küçük yuvarlak kondrüller ve parlak metal benekler görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sylacauga-meteoriti/

Kai NeSmith · CC BY 4.0

Meteorit

Tagish Lake meteoriti Tagish Lake meteorite

Donmuş göle düşen ve donmuş hâlde laboratuvara taşınan meteorit: Güneş Sistemi'nden önceki yıldız tozlarını ve en çok nanoelması taşıyan karbonlu kondrit.

Sertlik (Mohs)
2,5–7
Özgül ağırlık
1,62–1,66 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ile neredeyse siyah, ufalanabilir bir taştır; erime kabuğu dışında görünüşü kömür briketine benzer. İçinde küçük, açık renkli kapanımlar görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tagish-lake-meteoriti/

Mike Zolensky, NASA JSC · Public domain

Mineral

Titanit Titanite

Elmastan bile fazla ışık ayrıştıran, kama biçimli mineral: sarı-yeşil ya da kahverengi; kesilince parlak ama yumuşak bir koleksiyon taşı.

Kimyasal formül
CaTiSiO₅
Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
3,48–3,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz (kimi kaynaklarda kırmızımsı beyaz)
Parlaklık
Elmassı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla kama biçimindedir; eski adı da buradan gelir. Kimi kristaller yassı, kimi kısa prizma biçimindedir. Elmas ile reçine arası parlak bir yüzeyi ve güçlü çok renkliliği (pleokroizm) vardır: taşı çevirdikçe renk renksizden sarı-yeşile, kırmızı-turuncuya kayar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/titanit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Topaz Topaz

Mohs ölçeğinde 8 numaranın referans minerali: sert ve parlak bir değerli taş; ama mavi rengi neredeyse her zaman insan eliyle verilir.

Kimyasal formül
Al₂SiO₄(F,OH)₂
Sertlik (Mohs)
8
Özgül ağırlık
3,49–3,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kuvarsı çizer (sertlik 8), ama mükemmel bir dilinimi vardır: sert bir darbeyle düzgün bir yüzey boyunca ikiye ayrılabilir. Kristalleri çoğunlukla boyuna çizgili prizmalardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/topaz/

Parent Géry · CC BY-SA 3.0

Mineral

Turkuaz Turquoise

Adı “Türk taşı” anlamına gelen, binlerce yıldır süs taşı olarak kullanılan mavi-yeşil bir bakır alüminyum fosfat.

Kimyasal formül
CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈·4H₂O
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,6–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile soluk yeşilimsi mavi arası
Parlaklık
Mumsu, Mat, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Opaktır, ışığı geçirmez ve mumsu bir parlaklığı vardır. Sertliği 5–6 arasındadır; kuvarstan yumuşaktır ve kolayca çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/turkuaz/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Turmalin Tourmaline

Gökkuşağının hemen her rengini, hatta tek kristalde birkaç rengi birden gösterebilen ve ısıtılınca elektriklenen bir değerli taş ailesi.

Kimyasal formül
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,82–3,32 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri uzun prizmalardır; kesitleri köşeleri yuvarlatılmış bir üçgene benzer ve boyuna belirgin çizgiler taşırlar. Belirgin bir dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 7–7,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/turmalin/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Üreilit Ureilite

İçinde elmas taşıyan ender taş meteoritler: olivin ve piroksenin arasını grafit ve nanoelmasın doldurduğu, ana gövdesi hâlâ bilinmeyen akondritler.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,83–3,27 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ya da kahverengimsidir; kesilmiş yüzeyde iri olivin ve piroksen tanelerinin arasını grafit ve elmas taşıyan bir dolgu doldurur. İçindeki elmas ve grafit taneleri genellikle birkaç mikrometreden küçüktür; gözle seçilmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ureilit/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Willamette meteoriti Willamette Meteorite

ABD'de bulunmuş en büyük meteorit ve Oregon yerlilerinin kutsal taşı: buzullarla taşınmış, yüzeyi oyuklarla dolu 15 tonluk demir.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Yaklaşık 3 metre yüksekliğinde, 2 metre genişliğinde ve 1,3 metre derinliğinde, kocaman bir metal kütlesidir. Yüzeyi derin oyuklar ve çukurlarla doludur; bunlar hem atmosfere giriş sırasında hem de binlerce yıllık aşınmayla oluşmuştur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/willamette-meteoriti/

Loadmaster · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Yeşim Jade

Aslında iki ayrı taşın ortak adı: binlerce yıldır alet, takı ve sanat eseri yapılan, kırılmaya son derece dayanıklı nefrit ve jadeit.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,9–3,43 g/cm³
Parlaklık
Camsı, Yağımsı, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Elde serin ve pürüzsüz hissedilir; cilalı nefrit yağlı, jadeit daha camsı bir parlaklık gösterir. Sertliği 6–7'dir; çelik bıçak onu kolayca çizemez. Asıl özelliği tokluğudur: iç içe geçmiş lifleri ve taneleri sayesinde darbeyle zor kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yesim/

Unknown author · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Akapulkoit Acapulcoite

Erimeye başlamış ama tam erimemiş taş meteoritler: kondritlere hâlâ benzeyen, metal damarlı ilkel akondritler; adlarını 1976'da Acapulco'ya düşen taştan alırlar.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3,15–3,85 g/cm³
Parlaklık
Mat, Metalik
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Erime kabuğu genellikle koyu kahverengi ya da mat siyahtır ve taşın gerçek doğası hakkında bir ipucu vermez. İlk bakışta metalce zengin, çok yeniden kristallenmiş bir kondrite benzer; ondan daha iri tanelidir ve kondrül ya hiç yoktur ya da çok azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akapulkoit/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

ALH 84001 (Allan Hills 84001) Allan Hills 84001

Mars'ta yaşam tartışmasını başlatan taş: Antarktika'da bulunan, içindeki minik yapılar 1996'da bakteri fosiline benzetilen 4 milyar yıllık Mars meteoriti.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
3,2–3,9 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Yaklaşık 1,9 kilogramlık, yüzeyinin yaklaşık %80'i mat, koyu bir erime kabuğuyla kaplı bir taştır. İçi başlıca yeşilimsi gri ortopiroksen kristallerinden oluşur; içinde demirce zengin karbonat küreleri bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/allan-hills-84001/

NASA · Public domain

Mineral

Altın Gold

Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.

Kimyasal formül
Au
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
19,3 g/cm³
Çizgi rengi
Altın sarısı
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde altın sarısı bir çizgi bırakır; pirit ve kalkopiritin çizgisi ise yeşilimsi siyahtır. Çok yumuşaktır (sertlik 2,5–3): iğne ucuyla iz bırakılabilir, çekiçle vurulunca kırılmak yerine yassılaşır. Pirit vurulunca parçalanır, kalkopirit ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/altin/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Angrit Angrite

Bilinen en yaşlı magmatik kayaçlar: yaklaşık 4,56 milyar yıl önce, Güneş Sistemi'nin en erken döneminde kristallenmiş ender bazaltik meteoritler.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
2,72–3,56 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Dışı kahverengi bir erime kabuğuyla kaplı olabilir; NWA 2999 gibi bazı angritlerin içi çok koyu kahverengidir. D'Orbigny gibi bazı angritlerde, meteoritlerde ender görülen belirgin gaz boşlukları vardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/angrit/

Jon Taylor · CC BY-SA 2.0

Meteorit

Ay göktaşı Lunar meteorite

Ay'a çarpan cisimlerin yüzeyden kopardığı, kendiliğinden Dünya'ya ulaşmış Ay kayaçları; uzay görevleri dışında elimize geçen tek Ay taşı.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
2,7–3,4 g/cm³
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Çıplak gözle tanınmaz: Uzman bile bir Ay göktaşını çoğunlukla “bakarak” tanıyamaz. Kesin kanıt, Ay kayaçlarıyla (Apollo ve Luna örnekleriyle) karşılaştırılan mineral ve kimyasal bileşim ile kozmik ışınların bıraktığı özel izotoplardır; bunlar yalnızca bir laboratuvarda ölçülür. Yüksek bölge kökenli taşlar kesildiğinde, koyu gri bir hamurun içinde köşeli beyaz ve açık gri feldispat parçaları gösteren bir breş görünümündedir. Deniz (maria) bazaltları ise koyu renklidir ve daha çok bazalta benzer.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ay-goktasi/

Raimond Spekking · CC BY-SA 4.0

Mineral

Benitoit Benitoite

Takı kalitesindeki kristalleri dünyada tek bir madenden çıkan, safire benzeyen mavi taş: Kaliforniya'nın resmî eyalet taşı.

Kimyasal formül
BaTiSi₃O₉
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
3,64–3,69 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Rengi safir mavisinden menekşemsi maviye uzanır; aynı kristalde mavi ve renksiz bölgeler bir arada görülebilir. Pembe ve renksiz taşlar çok nadirdir. Çokrenkliliği (pleokroizma) güçlüdür: Kristale bir yönden bakınca mavi ya da menekşemsi mavi, başka yönden renksiz görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/benitoit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Brakinit Brachinite

Neredeyse tamamen olivinden oluşan ender meteoritler: önce Mars'tan geldiği sanılan, yeryüzündeki dünitlere benzeyen brakinitler.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,15–3,85 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Rengi açık ile koyu kahverengi arasındadır; taze örneklerde mat siyah bir erime kabuğu bulunur. İnce taneli ve oldukça homojendir; görünüşü yeryüzündeki dünit ve peridotitleri andırır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/brakinit/

Jon Taylor · CC BY-SA 2.0

Meteorit

CI kondrit CI chondrite

Güneş'in bileşimini taşıyan kara taşlar: kondrülü bile kalmamış, sulu ve en ilkel meteoritler.

Sertlik (Mohs)
2,5–7
Özgül ağırlık
2,11 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kömür karası bir taştır; kile benzer ince bir matristen oluşur. Suyla yoğun biçimde değiştikleri için gözle görülür kondrül içermezler.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ci-kondrit/

Eunostos · CC BY-SA 4.0

Varyete

Demantoid Demantoid

Adı “elmas gibi” demek: ışığı elmastan fazla parçalayan, 1850'lerde Ural'da tanınan zümrüt yeşili granat; nadir ve değerli bir taş.

Kimyasal formül
Ca₃Fe₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,82–3,88 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Yeşil rengi sarımsı yeşille zümrüte yakın canlı yeşil arasında değişir; bazı taşlarda demirden gelen kahverengimsi bir ton vardır. Parlaklığı elmas gibidir (adamantin) ve ışığı çok parçaladığından renkli “ateş” parıltıları verir; ancak yeşil gövde rengi bu etkiyi bazen gizler.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/demantoid/

Lech Darski · CC BY 4.0

Mineral

Diaspor Diaspore

Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.

Kimyasal formül
AlO(OH)
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,2–3,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Elmassı, Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Renk değiştirme etkisi: Gün ışığında yeşilimsi-sarımsı (haki), mum ya da akkor lamba ışığında pembemsi-şampanya rengine döner. Bir yönde mükemmel dilinimi vardır; bu yüzden darbeye karşı hassastır ve kristalleri ince levhalar hâlinde ayrılabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diaspor/

DonGuennie (G-Empire The World Of Gems) · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Fukang meteoriti Fukang meteorite

Uzaydan gelen bir vitray: Çin'de bulunan, gümüşi metalin içine gömülmüş mücevher kalitesinde peridot kristalleriyle bir tonluk pallasit.

Sertlik (Mohs)
4–7
Özgül ağırlık
4,66–4,86 g/cm³
Parlaklık
Metalik, Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Gümüşi gri metal içinde altın sarısından zeytin yeşiline kadar renkli, yarı saydam kristaller bulunur. Kristaller yuvarlaktan köşeliye değişir; 5 milimetreden küçük olanlardan birkaç santimetrelik olanlara kadar boyutları farklıdır ve çoğu çatlaklıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fukang-meteoriti/

Nicholas Silvestri · CC BY-SA 4.0

Varyete

İmparator topazı Imperial topaz

Topazın en çok aranan renkleri: turuncudan kırmızımsı turuncuya, pembeye ve “şeri” kırmızısına uzanan, büyük ölçüde Brezilya'nın Ouro Preto yöresinden çıkan doğal topaz.

Kimyasal formül
Al₂SiO₄(F,OH)₂
Sertlik (Mohs)
8
Özgül ağırlık
3,49–3,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Topaz olduğu için çok serttir (8): kuvarsı çizer. Ama tabana paralel mükemmel bir dilinimi vardır; sert bir darbeyle düzgün bir yüzey boyunca ayrılabilir. Rengi bakış yönüyle değişebilir (pleokroizma): aynı taşta sarı, sarımsı turuncu ve kırmızımsı pembe tonlar görülebilir; bu yüzden kesimci taşı en iyi rengi verecek yönde keser.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/imparator-topazi/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Organik taş

İnci Pearl

İstiridye ve midyelerin içinde katman katman büyüyen, kesilip yontulmadan da ışıldayan organik bir değerli taş.

Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,6–2,85 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: “Diş testi”: İnci ön dişlerin ucuna hafifçe sürtüldüğünde doğal ve kültür incileri genellikle hafif pürüzlü, kumlu bir his verir; cam ve plastik taklitler ise kaygandır. Bu test her zaman işe yaramaz: Bazı gerçek inciler cilalandığı için düz gelir, bazı taklitlerin kaplaması bilerek pürüzlü yapılır. Doğal inciyi kültür incisinden de ayıramaz. Delik ağzına büyüteçle bakın: Taklitlerde kaplama delik çevresinde soyulur ya da pul pul kalkar ve altından cam veya plastik görünür. Gerçek incide delik kenarı keskindir; kültür incilerinde sedef katmanı ile boncuk çekirdek arasındaki sınır seçilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/inci/

MASAYUKI KATO · CC BY-SA 3.0

Varyete

Kedi gözü krizoberil Cat's-eye chrysoberyl

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde keskin bir ışık bandı kayan krizoberil: tek başına “kedi gözü” denince kastedilen değerli taş.

Kimyasal formül
BeAl₂O₄
Sertlik (Mohs)
8,5
Özgül ağırlık
3,69–3,75 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Tek bir ışık kaynağının altında taş döndürüldüğünde, kubbenin ortasında ince ve parlak bir ışık bandı bir yandan öbür yana kayar. Krizoberilde bu bant, kedi gözü etkisi gösteren bütün taşlar arasında en keskin olanıdır. Işık yandan geldiğinde taş, bandın iki yanında ikiye ayrılmış gibi görünür: ışığa bakan yarısı koyu bal renginde, öbür yarısı sütlü ve açık renktedir. Buna “süt ve bal” etkisi denir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kedi-gozu-krizoberil/

Stickpen · Public domain

Meteorit

Lodranit Lodranite

Kısmen eriyip metal ve eriyiğinin bir bölümünü yitirmiş kondritlerin kalıntısı: iri taneli, metalce zengin ilkel akondritler.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3,15–3,85 g/cm³
Parlaklık
Mat, Metalik
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Erime kabuğu kahverengimsi siyahtır; Antarktika'da bulunan QUE 93148 örneğinin içi koyu kehribar rengindedir. İri taneli, kristalli bir dokusu vardır; akapulkoitlerden daha iri tanelidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lodranit/

NASA · Public domain

Varyete

Mandalina granatı Mandarin garnet

Spessartin granatın en canlı turuncusu: 1991'de Namibya'da bulunan, adını mandalina renginden alan, nadir ve parlak bir değerli taş.

Kimyasal formül
Mn₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
4,09–4,15 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Rengi şeftaliden canlı turuncuya ve kırmızımsı turuncuya uzanır; en iyileri kahverengi tonu olmayan saf, parlak bir turuncudur. Ağır bir taştır: özgül ağırlığı 4,09–4,15'tir; aynı renkteki hessonit (3,64–3,69) ve sitrin (yaklaşık 2,65) belirgin biçimde daha hafiftir. Kırılma indisi yaklaşık 1,79–1,80'dir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mandalina-granati/

James St. John · CC BY 2.0

Meteorit

Mars göktaşı Martian meteorite

Mars'a çarpan cisimlerin yüzeyinden kopardığı, milyonlarca yıl uzayda dolaşıp Dünya'ya düşen kayaç parçaları; başka bir gezegenden elimize geçen az sayıdaki taş.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,06–3,22 g/cm³
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Düşüşü görülen örneklerin dışı siyah, parlak bir erime kabuğuyla kaplıdır; Tissint gibi taze bir örnekte kabuğun altında açık gri bir iç görülür. Mars göktaşları da birer akondrittir ve çıplak gözle yer kayaçlarına benzer. Mars kökenini renk ya da görünüş değil, laboratuvar gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mars-goktasi/

Jon Taylor · CC BY-SA 2.0

Meteorit

Nakhla meteoriti Nakhla meteorite

1911'de Mısır'a düşen Mars taşı: Mars'ta su izlerini gösteren ilk meteorit ve bir köpeği öldürdüğü anlatılan efsanenin kahramanı.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,08–3,22 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Dışı ince, siyah ve bazen parlak bir erime kabuğuyla kaplıdır; içi gridir. İçinde ojit ve olivin kristalleri seçilir; kondrül denen yuvarlak taneler yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nakhla-meteoriti/

Daderot · CC0

Meteorit

Nakhlit Nakhlite

Mars'taki bir yanardağdan gelen taşlar: yaklaşık 1,3 milyar yıl önce lavdan oluşmuş, sonra sıvı suyla ıslanmış, ojitçe zengin Mars meteoritleri.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,08–3,22 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Dışı siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; Nakhla'nın içi açık gri ile koyu gri arasındadır. Kesilmiş yüzeyde uzunca ojit kristalleri baskındır; olivin daha azdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nakhlit/

Claire H. · CC BY-SA 2.0

Meteorit

NWA 7034 (Black Beauty) Northwest Africa 7034

“Kara Güzel” (Black Beauty): Sahra'da bulunan, 4,4 milyar yıllık parçalar taşıyan ve bilinen en sulu Mars meteoriti olan, yüzlerce kırıntıdan yapılmış kara taş.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,66–3,56 g/cm³
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Koyu siyah bir taştır; kesilince içinde birbirine yapışmış açık ve koyu renkli kırıntılar görülür. İçinde 5 milimetreye varan plajiyoklaz ve piroksen kristalleri bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nwa-7034/

NASA · Public domain

Meteorit

Pallasit Pallasite

Parlak demir-nikel metalinin içine gömülü altın sarısı ve yeşil olivin kristalleriyle en güzel meteoritlerden sayılan nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–7
Özgül ağırlık
4,66–4,86 g/cm³
Parlaklık
Metalik, Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kesilmiş yüzeyde gümüş renkli bir metal ağının içinde sarımsı yeşil ya da kehribar renginde, camsı olivin kristalleri görülür; ince dilimler ışığı geçirir. Metal içeriği nedeniyle çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı kahverengi pas ya da siyah erime kabuğuyla kaplı olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pallasit/

Doug Bowman · CC BY 2.0

Varyete

Paraíba turmalini Paraíba tourmaline

Bakırla renklenen neon mavi-yeşil turmalin: 1980'lerde Brezilya'nın Paraíba eyaletinde bulundu, kısa sürede en değerli turmalin oldu.

Kimyasal formül
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,84–3,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Rengi neon gibi parlak mavi, yeşilimsi mavi, turkuaz ya da nane yeşilidir; Mozambik'ten pembe ve mor taşlar da çıkar. Sertliği 7–7,5, kırılma indisi yaklaşık 1,603–1,655, özgül ağırlığı yaklaşık 2,84–3,10'dur; bu değerler onu turmalin olarak tanımaya yarar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/paraiba-turmalini/

Parent Géry · CC BY-SA 3.0

Mineral

Platin Platinum

İspanyolların “küçük gümüş” deyip altını bozuyor diye attığı metal: bugün arabaların egzozunu temizliyor, takılarda parlıyor.

Kimyasal formül
Pt
Sertlik (Mohs)
4–4,5
Özgül ağırlık
14–21,5 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi beyaz
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Gümüşi çelik grisi ya da koyu gri metaldir; kararmaz, pas tutmaz. Çok ağırdır: Doğal platinin özgül ağırlığı 14–19, saf platininki yaklaşık 21,5'tir; aynı büyüklükteki sıradan bir çakıl taşından beş sekiz kat ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/platin/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Siyah opal Black opal

Koyu gri ya da siyah bir gövde üzerinde parlayan renk oyunu: opalın en nadir ve genellikle en değerli türü, çoğu Avustralya'nın Lightning Ridge yöresinden.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,9–2,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Taş hareket ettikçe koyu bir zemin üzerinde renkli benekler değişir ve yer değiştirir. Zemin koyu gri, mavimsi siyah ya da siyahtır; renk oyunu göstermeyen siyah taş değerli opal değildir. Taşın yan yüzüne bakın: Düz bir çizgi boyunca birbirine yapıştırılmış katmanlar, ince bir opal tabakasının koyu bir taban üzerine konduğu dublet ya da tripleti ele verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/siyah-opal/

Daniel Mekis · CC BY-SA 3.0

Mineral

Spinel Spinel

Yüzyıllarca yakutla karıştırılan taş: İngiliz tacındaki ünlü “Kara Prens Yakutu” bile aslında bir spineldir.

Kimyasal formül
MgAl₂O₄
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
3,58–3,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğu zaman düzgün sekiz yüzlü (oktahedron) biçimindedir; iki kristalin ikizlenmesiyle oluşan yassı, üçgen biçimli “spinel ikizleri” de tipiktir. Tek kırınımlıdır: yakuttan farklı olarak taşa farklı yönlerden bakınca renk tonu değişmez (pleokroizma yoktur).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/spinel/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Tahiti incisi Tahitian pearl

Fransız Polinezyası lagünlerinde siyah dudaklı istiridyede yetiştirilen, gri-siyah gövdesi üzerinde yeşil, mor ve pembe yansımalar taşıyan iri kültür incisi.

Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,72–2,78 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Boyutu ipucu verir: Tahiti incileri genellikle 8–18 mm çapındadır, çoğu 9–12 mm'dir ve 9 mm'den küçükleri azdır. 8 mm ya da daha küçük, çok siyah, yuvarlak inciler çoğunlukla boyanmış ya da ışınlanmış Akoya incileridir. Rengi tek düze değildir: Gri, siyah ya da kahverengi gövde üzerinde, inci döndürüldükçe yeşil, mavi, mor ve pembe yansımalar görülür. En karakteristik renk “tavus kuşu” denen yeşilimsi siyahtır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tahiti-incisi/

Xavier Caisey · CC BY 4.0

Varyete

Tanzanit Tanzanite

Ticari olarak yalnızca Tanzanya'daki küçük bir alandan çıkan, bakış yönüne göre mavi ya da mor görünen zoisit.

Kimyasal formül
Ca₂Al₃(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,15–3,36 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Güçlü pleokroizma gösterir: taşı çevirdikçe mavi, mor ve (ısıtılmamış taşlarda) kahverengimsi ya da sarımsı yeşil tonlar görülür. Sertliği 6–7 arasındadır; safirden ve topazdan yumuşaktır. Tek yönde mükemmel dilinimi olduğundan darbeyle çatlayabilir; yüzüklerde dikkat ister.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tanzanit/

Didier Descouens · CC BY 3.0

Meteorit

Tissint meteoriti Tissint meteorite

2011'de Fas çölüne düşen Mars taşı: düşüşü görülen beşinci Mars meteoriti, içinde Mars atmosferinden gazlar taşıyan siyah cam damarlarıyla.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,06–3,14 g/cm³
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Parçaların dışı parlak siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; kabuk çıkıntılarda ve olivin kristallerinin üzerinde daha kalındır. Kırık yüzlerde soluk yeşilimsi gri bir iç, milimetre boyunda soluk sarı olivin kristalleri ve ince siyah cam damarları görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tissint-meteoriti/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Trapiche zümrüt Trapiche emerald

Kesitinde, şeker kamışı değirmeninin çarkı gibi altı siyah kolla ayrılmış yeşil dilimler görülen, neredeyse yalnızca Kolombiya'dan çıkan ender bir zümrüt.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: En belirgin özelliği, kristalin uzun eksenine dik kesitte görülen altı kollu, tekerlek ya da çark benzeri desendir: Ortada altıgen bir çekirdek (bazen yalnızca bir nokta), çekirdekten kenarlara uzanan altı koyu kol ve aralarında yeşil zümrüt dilimleri. Koyu kollar karbonlu siyah şeyl, kuvars ve albit gibi kapanımlardan oluşur; bazı örneklerde kollar beyazımsıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/trapiche-zumrut/

Luciana Barbosa · CC BY-SA 3.0

Varyete

Tsavorit Tsavorite

Grossuların zümrüt yeşili çeşidi: 1967'de Tanzanya'da bulunan, adını Kenya'daki Tsavo Milli Parkı'ndan alan, görece genç bir değerli taş.

Kimyasal formül
Ca₃Al₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
3,55–3,73 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Canlı yeşil ya da sarımsı yeşil, çoğu zaman temiz ve parlak bir taştır; zümrütle karşılaştırıldığında genellikle daha az kapanım içerir ve ışığı daha çok parçalayıp renkli parıltılar (dispersiyon) verir. Tek kırınımlıdır, yani granatlar gibi ışığı ikiye ayırmaz; sertliği 7–7,5'tir ve dilinimi yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tsavorit/

Lech Darski · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Winonait Winonaite

Tip örneği bir çocuk mezarı gibi gömülmüş bulunan ilkel akondritler: IAB demir meteoritleriyle aynı gezegenimsiden gelen winonaitler.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
3,15–3,85 g/cm³
Parlaklık
Mat, Metalik
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Erime kabuğu koyu kahverengidir; yüzeyinde geniş nikel-demir metal alanları açıkta görülebilir. Kesilmiş yüzey, nikel-demir metal taneleri ile silikat kristallerinin karışımını gösterir; ince ile orta tanelidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/winonait/

Steve Jurvetson from Los Altos, USA · CC BY 2.0

Varyete

Yıldız safir Star sapphire

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde altı kollu, ışıkla birlikte kayan bir yıldız beliren safir.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kubbe biçiminde kesilmiş taşın üzerinde altı kollu bir yıldız görülür; taş ya da ışık kaynağı hareket ettikçe yıldız da yüzeyde kayar. Tek bir noktasal ışıkta (güneş, el feneri) en net hâlini alır. Safir olduğu için çok serttir (Mohs 9) ve boyutuna göre ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yildiz-safir/

James St. John · CC0

Varyete

Yıldız yakut Star ruby

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde altı kollu bir ışık yıldızı beliren yakut; içindeki ince rutil iğnelerinden doğar.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kubbe biçiminde kesilmiş kırmızı taşta altı kollu bir yıldız görülür; ışık kaynağı ya da taş hareket ettikçe yıldız yüzeyde kayar. Tek noktasal ışıkta (güneş, el feneri) en iyi görünür. Yakut olduğu için çok serttir (Mohs 9) ve boyutuna göre ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yildiz-yakut/

thisisbossi from Washington, DC, USA · CC BY-SA 2.0

Varyete

Aleksandrit Alexandrite

Gün ışığında yeşil, lamba ışığında kırmızı: ilk kez Rusya'nın Ural Dağları'nda bulunan, renk değiştiren nadir krizoberil çeşidi.

Kimyasal formül
BeAl₂O₄
Sertlik (Mohs)
8,5
Özgül ağırlık
3,69–3,75 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Taşı gün ışığında ve akkor lamba ışığında karşılaştırın: gerçek aleksandritte yeşilden kırmızıya geçiş belirgindir. Ancak soluk ya da kahverengimsi tonlarda bu değişim zayıf kalır. Taşı çevirdiğinizde bakış yönüne göre görülen renk farkı pleokroizmadır; aleksandrit bunu da gösterir, ama ünlü renk değişimi aydınlatmanın türünden gelir, taşı çevirmekten değil.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aleksandrit/

User: · CC BY-SA 3.0

Mineral

Elmas Diamond

Saf karbondan oluşan, bilinen en sert doğal mineral: yerin yaklaşık 150–200 km derininde oluşup volkanik patlamalarla yüzeye taşınır.

Kimyasal formül
C
Sertlik (Mohs)
10
Özgül ağırlık
3,51–3,53 g/cm³
Çizgi rengi
Yok (çizgi plakasını çizer)
Parlaklık
Elmassı, Yağımsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Çok parlaktır (elmas parlaklığı) ve ışığı renklere ayırarak güçlü bir “ateş” gösterir; ancak birçok taklit de bunu yapabilir. Mohs ölçeğinde 10'dur ve her şeyi çizer. Yine de dört yönde mükemmel dilinimi olduğundan sert bir darbeyle yarılabilir; çizme veya çekiçle vurma testi yapmayın.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/elmas/

DGPC/ADF Luísa Oliveira · CC0

Varyete

Kırmızı beril Red beryl

Dünyanın en nadir mücevher minerallerinden: ahududu kırmızısı beril, pegmatitte değil volkanik bir kayaçta oluşur.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,66–2,7 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Rengi ahududu, çilek ya da kiraz kırmızısıdır; taşlar turuncumsu ya da morumsu kırmızıya da kayabilir. Kristalleri küçük altıgen prizmalardır (çoğu 1 cm'den kısa) ve riyolit boşluklarında topaz, bixbiyit, kuvars ve ortoklazla birlikte bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kirmizi-beril/

Parent Géry · Public domain

Varyete

Padparadscha Padparadscha

Pembe ile turuncunun dengeli karışımı olan safir: adı lotus çiçeğinin renginden gelir ve en çok aranan renkli safirlerdendir.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Rengi ne tam pembe ne tam turuncudur; ikisinin karışımıdır ve çoğu zaman somon rengine benzetilir. Fazla pembe olan taş pembe safir, fazla turuncu olan turuncu safir sayılır. Safir olduğu için çok serttir (Mohs 9) ve boyutuna göre ağırdır; cam ve çoğu taklit ondan çok daha yumuşaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/padparadscha/

Alextryan · Public domain

Varyete

Safir Sapphire

Kırmızı dışında hemen her renkte olabilen korindon; en ünlüsü, demir ve titanyumun maviye boyadığı safirdir.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir (9) ve boyutuna göre ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,0). Değerli bir taşı çizerek denemeyin; bu iş laboratuvar aletleriyle yapılır. Doğal safirlerde renk çoğu zaman eşit dağılmaz: büyütme altında düz, açılı renk bantları görülebilir. Alev füzyonuyla üretilen sentetiklerde ise eğri büyüme çizgileri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/safir/

Chip Clark, Smithsonian staff · Public domain

Varyete

Yakut Ruby

Kromun kırmızıya boyadığı korindon: morötesi ışık altında kızıl ışıldayabilen, dünyanın en ünlü değerli taşlarından biri.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Kırmızının farklı tonlarında görülür. Kırmızı ile pembe arasındaki sınır (yakut mu, pembe safir mi?) laboratuvarlara ve ülkelere göre değişebilir. Krom sayesinde birçok yakut uzun dalga morötesi (UV) lamba altında kırmızı ışıldar (floresans). Demirce zengin yakutlarda bu etki zayıftır; kırmızı spinel ve sentetik yakut da ışıldayabilir. Floresans tek başına kanıt değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yakut/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Zümrüt Emerald

Krom ve vanadyumun yeşile boyadığı beril: içi neredeyse her zaman kapanımlarla dolu, dünyanın en ünlü yeşil değerli taşı.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Rengi yeşil ile mavimsi yeşil arasındadır. Açık yeşil bir berile zümrüt denip denmeyeceği konusunda uzmanlar ve laboratuvarlar her zaman aynı görüşte değildir. İçinde neredeyse her zaman çatlaklar ve kapanımlar görülür; ticarette bunlara Fransızca “bahçe” anlamındaki “jardin” adı verilir. Kolombiya zümrütlerinde sıvı, gaz kabarcığı ve küçük bir tuz kristali içeren üç fazlı kapanımlar tipiktir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zumrut/

Géry PARENT · CC0

Meteorit

Ay kayacı Moon rock

Ay'dan getirilen kayaçlar: Apollo astronotlarının, Luna ve Chang'e sondalarının topladığı, 4,4 milyar yıla varan yaşlarıyla Ay'ın tarihini anlatan örnekler.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
2,2–3,46 g/cm³
Parlaklık
Mat, Camsı
Değer merdiveni
9/9

Nasıl tanınır?: Görevlerle getirilen Ay kayaçlarının hepsi kayıtlıdır ve numaralandırılmıştır; Apollo örnekleri 110.000'den fazla ayrı örnek olarak kataloglanmıştır. Yaylalardan gelen anortozitler beyazımsıdır; denizlerden (maria) gelen bazaltlar koyu renklidir ve bazıları ilmenit nedeniyle titanca çok zengindir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ay-kayaci/

Huhu Uet · CC BY-SA 3.0

Mineral

Painit Painite

Yalnızca Myanmar'da bulunan, uzun yıllar boyunca dünyanın en nadir mücevher minerali sayılan kırmızımsı kahverengi taş.

Kimyasal formül
CaZrAl₉O₁₅(BO₃)
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
4,01–4,03 g/cm³
Çizgi rengi
Kırmızı
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
9/9

Nasıl tanınır?: Koyu granat kırmızısı, kahverengimsi kırmızı ya da turuncumsu kırmızıdır; camsı parlar. Kristalleri uzamış, altıgen kesitli çubuklar biçimindedir ve genellikle küçüktür (en fazla 1,5 cm kadar). Bakış yönüne göre rengi değişir: Bir yönden yakut kırmızısı, öbür yönden soluk kahverengimsi turuncu görünür (pleokroizm).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/painit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Çerez politikası