Doğal Taşlar

Yazdırılabilir taş kartları

Her taş için bir kart: adı, fotoğrafı, kimlik bilgileri ve nasıl tanınacağı. A4 sayfaya dört kart sığar. Bir set seç, sonra yazdır.

123 kart · İpucu: Yazdırma penceresinde “Arka plan grafikleri” açık olursa renkler de basılır. Kartlar CC BY-SA 4.0 lisanslıdır; sınıfta özgürce kullanabilirsin.

Gündelik ad

Çakıl ve dere taşı Gravel and river pebbles

Çakıl, akarsu ve dalgaların yuvarlattığı 2 milimetreden iri taş parçalarıdır; dere taşı ayrı bir tür değil, suyun aşındırdığı her sert taştır.

Değer merdiveni
1/9

Nasıl tanınır?: Kenarları aşınmış, yuvarlak ve yüzeyi pürüzsüz taşlar suyla taşınmıştır. Kırma taş (mıcır) ise keskin köşeli ve taze kırık yüzlüdür. Bir çakılı ıslatınca rengi ve dokusu belirginleşir: kuvarsit şeker gibi parlak tanelidir; çört mumsu parlar ve midye kabuğu gibi kırılır; granit alacalı beneklidir; bazalt koyu gri ve çok ince tanelidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cakil/

ADARSHluck · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kum Sand

Kum bir taş türü değil, bir boyuttur: 0,06 ile 2 milimetre arasındaki taneler; çoğunlukla kuvars, bazen kabuk kırıntısı ya da siyah manyetit.

Değer merdiveni
1/9

Nasıl tanınır?: Taneler çıplak gözle tek tek seçilir ve parmaklar arasında pürüzlü hissettirir. Silt ve kil ise tek tek görülemeyecek kadar incedir; un ya da hamur gibi kaygandır. Büyüteçle bakınca camsı, renksiz ya da süt beyazı taneler genellikle kuvarstır. Beyaz, opak ve kırık kabuk görünümlü taneler kalsiyum karbonattır; üzerine sirke damlatınca köpürür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kum/

Siim Sepp · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Toprak Soil

Toprak bir taş değil: kayaçların ufalanmasıyla oluşan kum, silt ve kilin çürümüş bitkiler, su, hava ve canlılarla karışımı.

Değer merdiveni
1/9

Nasıl tanınır?: Ele alınca ufalanır: tek, sert bir parça değil; gevşek tanelerin, kök ve bitki kırıntılarının karışımıdır. El testi: nemli toprağı avucunda yoğurup baş ve işaret parmağın arasında şerit yapmaya çalış. Kumlu toprak pürüzlü hissettirir ve dağılır; siltli toprak un gibi kaygandır; killi toprak yapışkandır ve uzun, kopmayan bir şerit verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/toprak/

Cjrufe · CC0

Kayaç

Andezit Andesite

Yanardağ zincirlerinin kayacı: adını And Dağları'ndan alan, Ankara Kalesi'nin pembe-gri taşı.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: İnce taneli gri, pembe veya kahverengimsi bir hamur içinde, gözle seçilen beyaz feldispat ve siyah, çubuk biçimli hornblend ya da piroksen kristalleri bulunur. Bazalttan genellikle daha açık renklidir; ancak koyu renkli andezitler bazalttan çıplak gözle ayırt edilemeyebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/andezit/

Siim Sepp · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Bazalt Basalt

Okyanus tabanlarının ve Ay'daki koyu düzlüklerin kayacı: yeryüzünde en yaygın volkanik kayaç.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,8–3 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri ile siyah arasında renklidir ve boyutuna göre ağır gelir. Taneleri çok incedir; kristaller büyüteçle bile zor seçilir. Bazen içinde yeşil olivin taneleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bazalt/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Biyotit Biotite

Granitteki siyah, parlak pullar: ince yapraklara ayrılan ve ayrıştıkça altın gibi parlayabilen koyu renkli mika.

Kimyasal formül
K(Mg,Fe)₃AlSi₃O₁₀(OH,F)₂
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,7–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, Yarı metalik
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu kahverengi, parlak pullar hâlindedir; iğne ucuyla ince yapraklara ayrılır. Çok ince bir yaprak ışığa tutulduğunda kahverengimsi ve yarı saydam görünür. Yaprakları esnektir ve büküldükten sonra eski hâline döner. Bu özellik onu yapraklanmayan hornblend gibi koyu renkli minerallerden ayırır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/biyotit/

Fred Kruijen · CC BY-SA 3.0 nl

Kayaç

Breş Breccia

Kırılıp yeniden yapışmış kayaç: keskin köşeli parçaları heyelanları, fayları, yanardağları ve göktaşı çarpmalarını anlatır.

Sertlik (Mohs)
3–7
Özgül ağırlık
1,54–3 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle görülen, keskin kenarlı ve köşeli parçalardan oluşur; parçaların boyutları genellikle birbirinden çok farklıdır. Parçalar ile aralarındaki hamurun rengi çoğu zaman farklıdır; bu da kayaca mozaik gibi bir görünüm verir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bres/

Siim · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Çakmaktaşı (çört) Chert and flint

Taş Devri'nin çeliği: kırıldığında jilet keskinliğinde kenarlar veren, çeliğe vurulunca kıvılcım saçan sert silis taşı.

Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Parlaklık
Mumsu, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Kırıldığında midye kabuğu gibi kavisli (konkoidal) yüzeyler ve çok keskin kenarlar oluşur. Çok serttir: Camı ve çeliği çizer, bıçak onu çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/cakmaktasi/

Unknown author · Public domain

Kayaç

Dasit Dacite

Andezit ile riyolit arasında: lav kubbeleri yapan ve patlayıcı püskürmeleriyle bilinen kuvarslı volkanik kayaç.

Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Açık gri, soluk kahverengi veya pembemsi bir hamur içinde beyaz feldispat ve siyah biyotit ya da hornblend kristalleri görülür. Andezitten farklı olarak bazen camsı, yuvarlakça kuvars taneleri içerir; ama ikisini çıplak gözle ayırmak çoğu zaman zordur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dasit/

ScoriaPumice · CC0

Mineral

Dolomit Dolomite

Kalsitin magnezyumlu kardeşi: koca dağ sıralarını oluşturan, ama asitte zar zor köpüren karbonat minerali.

Kimyasal formül
CaMg(CO₃)₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
2,84–2,86 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Soğuk, seyreltik hidroklorik asitte ya hiç köpürmez ya da çok zayıf köpürür; toz hâline getirildiğinde ya da ılık asitte belirgin biçimde köpürür. Kalsit ise soğuk asitte hemen köpürür. Sertliği 3,5–4'tür; kalsitten biraz serttir ama çelik bıçakla çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dolomit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Halit (kaya tuzu) Halite (rock salt)

Sofra tuzunun mineral hâli: suda eriyen, küp küp kırılan ve kalın katmanlar hâlinde yeraltında biriken yumuşak bir mineral.

Kimyasal formül
NaCl
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2,16–2,17 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Birbirine dik üç yönde mükemmel dilinimi vardır: kırıldığında küçük küplere ayrılır. Suda erir: küçük bir parçası bir bardak suya atılırsa zamanla kaybolur. Bu, onu benzer görünen kalsit ve fluoritten kolayca ayırır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/halit/

Lech Darski · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Himalaya tuzu ve tuz lambası Himalayan salt and salt lamps

Himalaya tuzu, Pakistan'daki Tuz Sıradağları'ndan çıkarılan pembe kaya tuzudur, yani halit; tuz lambası da bu tuzun içi oyulmuş bir bloğudur.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gerçek kaya tuzu dile değdirilince tuzludur ve suda çözünür; yüzeyi nemli havada zamanla ıslanır. Kırılınca küp biçiminde parçalara ayrılma eğilimindedir; bu, halitin üç yönde dik açıyla dilinim göstermesinden gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/himalaya-tuzu-ve-tuz-lambasi/

Donald Trung Quoc Don (Chữ Hán: 徵國單) · CC BY-SA 4.0

Mineral

Hornblend (amfibol) Hornblende (amphibole)

Granitteki siyah tanelerin ve andezitteki koyu çubukların çoğunun sahibi: kayaçlarda en sık görülen koyu renkli amfibol.

Kimyasal formül
Ca₂(Mg,Fe)₄Al(Si₇Al)O₂₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
3,1–3,3 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi beyaz
Parlaklık
Camsı, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu yeşil, uzun prizmalı kristaller oluşturur; kesitleri altıgene ya da baklava dilimine benzer. İki yönde mükemmel dilinimi vardır ve dilinim düzlemleri yaklaşık 56° ve 124° açıyla kesişir; ojitte bu açı neredeyse diktir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hornblend/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Jips (alçıtaşı) Gypsum

Tırnakla çizilebilecek kadar yumuşak, alçının ve alçıpanın hammaddesi olan mineral; Naica'da 11 metrelik dev kristaller oluşturur.

Kimyasal formül
CaSO₄·2H₂O
Sertlik (Mohs)
1,5–2
Özgül ağırlık
2,31–2,33 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Tırnakla çizilebilir (sertlik 2); Mohs ölçeğinin 2 numaralı referans mineralidir. Bir yönde mükemmel dilinimi vardır: Saydam kristalleri (selenit) ince, bükülebilen ama geri esnemeyen yapraklara ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/jips/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kaldırım taşı Paving stone

Sokağın taşı: Arnavut kaldırımı ve küp taşlar çoğunlukla andezit, bazalt ya da granittir; bugünkü parke taşı ise çoğu zaman betondur.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Doğal taşın kırık ya da kesik yüzünde kendi dokusu görünür: granitte iri ve alacalı mineral taneleri, bazaltta koyu gri ve çok ince taneli bir yüzey, andezitte gri, pembe ya da kahverengi bir hamur içinde küçük kristaller. Beton parke taşları birbirinin aynısıdır: aynı kalıptan çıktıkları için boyutları, pah kırılmış köşeleri ve birbirine geçen dişli kenarları tıpatıp aynıdır. Kırık bir parçada çimentoyla birbirine yapışmış kum ve çakıl taneleri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaldirim-tasi/

Frankie Fouganthin · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Kiltaşı Claystone

Taşlaşmış kil: tuğlaya hammadde olabilen, suyu neredeyse hiç geçirmediği için radyoaktif atık depoları için incelenen kayaç.

Sertlik (Mohs)
2–3
Özgül ağırlık
1,8–2,4 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok ince tanelidir; yüzeyi pürüzsüz ve mattır, büyüteçle bile tane görülmez. Yumuşaktır; bıçakla kolayca çizilir, ayrışmış parçalar tırnakla bile çizilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiltasi/

Matt Affolter · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Kireç Lime

Kireç bir taş değil, kireçtaşının fırında yakılmasıyla elde edilen yakıcı bir maddedir: sönmemiş kireç kalsiyum oksit, sönmüş kireç kalsiyum hidroksittir.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Sönmemiş kireç beyaz ya da grimsi topaklar veya toz hâlindedir. Suyla temas edince ısınır, buhar çıkarır ve dağılarak toza dönüşür; bu yüzden asla çıplak elle ya da koruyucu gözlüksüz denenmemelidir. Sönmüş kireç ince, beyaz bir tozdur ya da suyla karıştırılmış, macun kıvamında bir hamurdur (kireç kaymağı).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kirec/

Leiem · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Kireçtaşı Limestone

Deniz canlılarının kavkılarından doğan taş: piramitlerin, mağaraların ve çimentonun ortak kaynağı.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,3–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Üzerine seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında hemen köpürür; sirkeyle daha yavaş ve zayıf köpürür. Çelik bıçakla veya çiviyle kolayca çizilir, camı ise çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kirectasi/

Fernando Domínguez Cerejido · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Konglomera Conglomerate

Taşlaşmış bir çakıl yatağı: eski nehirlerin ve kıyıların yuvarlak çakıllarını doğal bir çimentoyla bir arada tutan kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–7
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle kolayca görülen, 2 mm'den büyük yuvarlak çakıllar içerir; çakıllar daha ince taneli bir hamurun içine gömülüdür. Çakıllar çoğu zaman farklı kayaçlardan gelir; bu yüzden aynı parçada farklı renk ve dokuda taneler bir arada bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/konglomera/

James St. John · CC BY 2.0

Kayaç

Kömür Coal

Taşlaşmış bataklık ormanları: Sanayi Devrimi'ni başlatan, bugün de elektrik ve çelik üretiminde yakılan yanıcı kayaç.

Sertlik (Mohs)
1–3
Özgül ağırlık
1,2–1,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Siyah ya da koyu kahverengidir ve boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir. Sırsız porselene sürüldüğünde siyah ya da kahverengi iz bırakır; birçok türü elleri karartır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/komur/

Amcyrus2012 · CC BY 4.0

Mineral

Krizotil (beyaz asbest) Chrysotile (white asbestos)

Isıya dayanıklı lifleri yüzünden bir asır boyunca her yerde kullanılan, ama solunduğunda kansere yol açan beyaz asbest; bugün pek çok ülkede yasak.

Kimyasal formül
Mg₃Si₂O₅(OH)₄
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,53–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil serpantin kayacının çatlaklarında, damar duvarlarına dik dizilmiş, ipek parlaklığında beyaz ya da açık yeşil lifler hâlinde görülür. Lifleri kıvrık ve esnektir; tremolit gibi amfibol asbestlerin lifleri ise daha düz ve serttir. Bu fark ancak mikroskop altında güvenle görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/krizotil/

Eurico Zimbres · CC BY-SA 2.5

Gündelik ad

Lav taşı (volkan taşı) Lava stone

Bileklik boncuklarındaki “lav taşı”, gaz kabarcıklarıyla delik deşik olmuş bazaltik bir volkanik kayaçtır; çoğu zaman siyaha boyanır.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyi küçük ve iri deliklerle doludur; dokununca pürüzlü, zımpara gibi hissettirir. Rengi doğal hâlinde koyu gri, siyahımsı, kahverengi ya da demirin oksitlenmesiyle kırmızımsı kahverengidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lav-tasi/

ScoriaPumice · CC0

Gündelik ad

Linyit, taşkömürü ve kok Lignite, hard coal and coke

Halkın bildiği kömürler: kahverengi, nemli ve düşük ısılı linyit; sert ve kapkara taşkömürü; ve taşkömüründen fırında yapılan gri, gözenekli kok.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Linyit kahverengi ya da kahverengimsi siyahtır ve mat görünür; kuruyunca çatlayıp ufalanır, bazen içinde odun dokusu seçilir. Sırsız porselene sürtülünce kahverengi iz bırakır. Taşkömürü siyahtır, parlak ve mat bantlar gösterir, linyitten serttir ve elleri karartır; porselende siyah iz bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/linyit-taskomuru-ve-kok/

Prissantenbär · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Mıcır (kırma taş) Crushed stone

Mıcır, ocaktan çıkarılan kayanın makinede kırılıp elenmesiyle elde edilen köşeli taş parçalarıdır; çoğunlukla kireçtaşı, bazalt ya da andezittir.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Taneler köşeli ve keskin kenarlıdır; yüzeyleri taze kırılmış görünür. Dere çakılı ise yuvarlak ve pürüzsüzdür. Aynı yığındaki taneler aşağı yukarı aynı boydadır, çünkü elekten geçirilmiştir. Taneleri çoğu zaman ince bir taş tozu sarar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/micir/

James St. John · CC BY 2.0

Gündelik ad

Nazar boncuğu Evil eye bead

Nazar boncuğu bir taş değil, camdır: renkli cam katmanlarıyla yapılmış göz biçimli bir muska; geleneksel olanları İzmir'de elde yapılır.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Cam olduğu için elde soğuk ve ağırca hisseder; içinde küçük hava kabarcıkları görülebilir. Plastik taklitler hafiftir, ılık hisseder ve çoğu zaman kalıp izi taşır. El yapımı boncuklarda her göz biraz farklıdır; halkalar tam yuvarlak değildir, cam katmanları kenarda hafifçe kabarık durur. Fabrika işi ya da baskılı olanlar birbirinin tıpatıp aynısıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/nazar-boncugu/

Alev Akın · CC BY-SA 4.0

Mineral

Ojit (piroksen) Augite (pyroxene)

Bazaltı ve gabroyu koyulaştıran en yaygın piroksen: göze çarpmayan ama yer kabuğunun en önemli yapı taşlarından biri.

Kimyasal formül
(Ca,Na)(Mg,Fe,Al,Ti)(Si,Al)₂O₆
Sertlik (Mohs)
5,5–6
Özgül ağırlık
3,19–3,56 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi yeşil
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşil, kahverengi ya da siyah, kısa ve kalın prizmalar oluşturur; kristal kesitleri kareye ya da sekizgene benzer. İki dilinim düzlemi neredeyse dik açıyla (yaklaşık 87° ve 93°) kesişir; hornblendde bu açılar yaklaşık 56° ve 124°'tür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ojit/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Peridotit Peridotite

Ayaklarımızın çok altındaki dünyanın asıl malzemesi: üst mantoyu oluşturan, olivince zengin yeşil kayaç.

Sertlik (Mohs)
5,5–7
Özgül ağırlık
3,1–3,4 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Zeytin yeşili, camsı olivin taneleri ve koyu renkli piroksenlerden oluşur; beyaz feldispat taneleri görülmez. Boyutuna göre çok ağırdır; granit, bazalt gibi yaygın kayaçlardan belirgin biçimde yoğundur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/peridotit/

Shannon Heinle · CC0

Kayaç

Pomza Pumice

Suda yüzen taş: yanardağ patlamasında gazla köpürüp donan, delik deşik volkanik cam.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
0,25–1 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Boyutuna göre şaşırtıcı derecede hafiftir; çoğu parça suya atıldığında yüzer. Beyaz, krem veya açık gri renklidir; büyüteçle bakıldığında ince cam zarlarla ayrılmış sayısız kabarcık görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pomza/

MPF · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Riyolit Rhyolite

Granitin volkanik ikizi: silisçe zengin, ağdalı lavdan doğan, çoğu zaman pembe ve bantlı bir kayaç.

Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,4–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Açık renklidir: pembe, açık gri, beyaz veya kırmızımsı kahverengi; çoğu zaman ince, dalgalı renk bantları taşır. İnce taneli hamur içinde camsı kuvars ve beyaz ya da pembe feldispat kristalleri görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/riyolit/

Benhoff · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Şeyl Shale

Yeryüzünün en yaygın tortul kayacı: yaprak yaprak ayrılan sıkışmış çamur; içinde fosil, petrol ve doğal gaz saklayabilir.

Sertlik (Mohs)
2–4
Özgül ağırlık
2,4–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Çok ince tanelidir; taneler büyüteçle bile görülmez, yüzeyi pürüzsüz ve mattır. İnce, yassı yapraklar hâlinde kolayca ayrılır; kenarları kolay ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/seyl/

Chris Woodrich · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Şist Schist

Pul pul parıldayan başkalaşım kayacı: mika levhacıkları ışığı yakalar, kızıl granat kristalleri üzerine serpiştirilmiş gibi durur.

Sertlik (Mohs)
3–5
Özgül ağırlık
2,5–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Gözle görülen, birbirine paralel dizilmiş mika pulları yüzeye ışıltılı, ipeksi ya da gümüşi bir görünüm verir. Dalgalı, pul pul yüzeyler boyunca ayrılma eğilimindedir; ama arduvaz kadar düzgün ve ince levhalara ayrılmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sist/

Michael C. Rygel · CC BY-SA 3.0

Mineral

Talk Talc

Mohs ölçeğinin en yumuşak minerali: tırnakla çizilir, ele sabun gibi kaygan gelir ve plastikten seramiğe pek çok üründe kullanılır.

Kimyasal formül
Mg₃Si₄O₁₀(OH)₂
Sertlik (Mohs)
1
Özgül ağırlık
2,58–2,83 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi, Yağımsı, Mat
Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Tırnakla kolayca çizilir (sertlik 1) ve ele sabun ya da yağ sürülmüş gibi kaygan gelir. Rengi genellikle beyaz, açık yeşil ya da gridir; yüzeyi inci gibi ya da yağlı parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/talk/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Gündelik ad

Tebeşir Chalk

Doğal tebeşir, mikroskobik deniz canlılarının kabuklarından oluşan yumuşak, beyaz bir kireçtaşıdır; okul tebeşiri ise çoğu zaman alçıdır.

Değer merdiveni
2/9

Nasıl tanınır?: Doğal tebeşir çok yumuşaktır: tırnakla kazınabilir, ele ve koyu yüzeylere beyaz iz bırakır. Sirke testi: üzerine sirke ya da seyreltik asit damlatınca doğal tebeşir canlı biçimde köpürür, çünkü kalsiyum karbonattır. Alçıdan yapılmış okul tebeşiri ise köpürmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tebesir/

kallerna · CC BY-SA 4.0

Mineral

Apatit Apatite

Dişlerimizin ve kemiklerimizin mineral akrabası, gübrelerdeki fosforun kaynağı ve Mohs ölçeğinin 5 numarası.

Kimyasal formül
Ca₅(PO₄)₃(F,Cl,OH)
Sertlik (Mohs)
5
Özgül ağırlık
3,1–3,25 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sertliği 5'tir: Çelik bıçak onu zorlukla çizer; kendisi camı ya hiç çizemez ya da çok zor çizer. Mohs ölçeğinin 5 numaralı referans mineralidir. Kristalleri çoğunlukla altıgen prizma biçimindedir; deniz yeşili, mavi, sarı ya da mor olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/apatit/

Thomas Spann · CC BY 2.0

Kayaç

Arduvaz Slate

İnce levhalara ayrılan, suya dayanıklı taş: yüzyıllardır çatıları örten, okul tahtalarına ve bilardo masalarına dönüşen arduvaz.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,7–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: İnce, düz ve sağlam levhalara ayrılır; levha yüzeyleri pürüzsüzdür. Çok ince tanelidir; mineraller gözle seçilmez, ama yüzey ışıkta hafifçe ipeksi parlayabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/arduvaz/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Barit Baryte

Açık renkli olmasına karşın elde şaşırtıcı derecede ağır gelen baryum minerali; adı da Yunanca “ağır” sözcüğünden gelir.

Kimyasal formül
BaSO₄
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
4,47–4,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Boyutuna göre çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,5); kalsit ya da kuvars gibi açık renkli minerallerden belirgin biçimde ağır gelir. Sertliği 3–3,5'tir; çelik bıçakla kolayca çizilir. Asitle köpürmez; bu özelliğiyle kalsitten ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/barit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Diyorit Diorite

Siyah-beyaz benekli, “tuz-biber” desenli bir derinlik kayacı: bileşimi granit ile gabro arasında yer alır.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,7–3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kabaca yarı yarıya beyaz (plajiyoklaz) ve siyah ya da koyu yeşil (hornblend) tanelerden oluşan, belirgin bir “tuz-biber” görünümü vardır. Granitten farklı olarak camsı gri kuvars taneleri ve pembe feldispat neredeyse hiç görülmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diyorit/

Michael C. Rygel · CC BY-SA 3.0

Mineral

Epidot Epidote

Fıstık yeşili rengiyle tanınan, ısı, basınç ve sıcak sularla değişmiş kayaçların sık rastlanan, parlak prizmalı minerali.

Kimyasal formül
Ca₂(Al₂Fe³⁺)(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,38–3,49 g/cm³
Çizgi rengi
Grimsi beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, Reçinemsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Rengi tipik olarak fıstık yeşili ya da sarımsı yeşildir; koyu renkli kristaller neredeyse siyah görünebilir. Kristalleri boyuna derin çizgilidir ve bir yönde mükemmel dilinim gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/epidot/

Gleb Korovko · CC BY 4.0

Kayaç

Gabro Gabbro

Okyanus kabuğunun derinlerdeki yapı taşı: bazaltın yavaş soğumuş, iri kristalli ikizi.

Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
2,8–3,2 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu gri, siyah veya yeşilimsi siyah renklidir; tanelerin çoğu çıplak gözle seçilebilir. Gri-beyaz plajiyoklaz ile siyah-yeşil piroksen taneleri karışıktır; granitteki gibi pembe feldispat ve camsı kuvars taneleri bulunmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gabro/

Darla Sondrol · CC0

Kayaç

Gnays Gneiss

Açık ve koyu bantlarıyla çizgili, kıtaların temelini oluşturan kayaç: bilinen en yaşlı kayaçlar arasında 4 milyar yıllık gnayslar var.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,6–3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Açık renkli (beyaz, pembe, gri) ve koyu renkli (siyah, koyu yeşil) bantların ardalanmasıyla çizgili görünür; bantlar çoğu zaman dalgalı ya da kıvrımlıdır. Taneleri gözle görülecek kadar iridir; granite benzer, ama mineraller gelişigüzel değil bantlar hâlinde dizilmiştir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gnays/

Siim · CC BY-SA 3.0

Mineral

Götit (limonit) Goethite (limonite)

Pasın, sarı aşı boyasının ve kahverengi toprakların rengini veren demir minerali; adını bir şairden alır.

Kimyasal formül
α-FeO(OH)
Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
3,3–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı (okr sarısı) arası
Parlaklık
Elmassı, Metalik, İpeksi, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sırsız porselen üzerinde kahverengimsi sarı ile turuncumsu sarı arası bir çizgi bırakır. Hematitin çizgisi kırmızıdır. Sık sık üzüm salkımına benzeyen yumru yumru kütleler oluşturur; kırıldığında içi ışınsal lifli, yüzeyi kadifemsi parlak olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gotit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Grafit Graphite

Kurşun kalemin “kurşunu”: elmasla aynı elementten, karbondan oluşan ama ondan çok farklı, yumuşak ve kaygan bir mineral.

Kimyasal formül
C
Sertlik (Mohs)
1–2
Özgül ağırlık
2,09–2,23 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah ile çelik grisi arası; parlak
Parlaklık
Metalik, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çok yumuşaktır (sertlik 1–2): tırnakla çizilir, kâğıda ve parmaklara gri-siyah bir iz bırakır. Ele yağlı ya da kaygan gelir; ince, esnek pullar hâlinde ayrılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/grafit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Granit Granite

Mutfak tezgâhından anıtlara: yerin derinliklerinde yavaşça soğuyan magmadan doğan, iri kristalli ve dayanıklı bir kayaç.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,5–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Birbirine kenetlenmiş, gözle görülebilen kristallerden oluşur: camsı gri kuvars, pembe ya da beyaz feldispat ve küçük siyah mika veya hornblend taneleri. Feldispat taneleri ışığa tutulduğunda düz ve parlak yüzeyler gösterir; kuvars taneleri ise camsı görünür ve düzensiz kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/granit/

The stone gate · CC BY-SA 4.0

Kayaç

İgnimbirit Ignimbrite

Yamaçlardan çığ gibi inen kızgın kül bulutlarının bıraktığı kayaç: Ahlat'ın Selçuklu mezar taşlarının taşı.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
1,2–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: İnce bir kül hamuru içinde farklı boyutlarda açık renkli pomza parçaları ve koyu kayaç kırıntıları bulunur; taneler boylanmamıştır. Kaynaşmış türlerinde pomza parçaları yassılaşarak alev biçimli, koyu renkli mercekler (fiyamme) oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ignimbirit/

Raflinoer32 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Kalsit Calcite

Kireçtaşının, mermerin ve mağara sarkıtlarının ana minerali; asitle köpürür ve berrak kristalleri her şeyi çift gösterir.

Kimyasal formül
CaCO₃
Sertlik (Mohs)
3
Özgül ağırlık
2,71 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Soğuk, seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında hemen köpürür; sirkede de yavaşça kabarcık çıkarır. Sertliği 3'tür: Çelik bıçak onu kolayca çizer, ama tırnak çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalsit/

PaleoNeolitic (montage creator) · CC BY 4.0

Mineral

Kaolinit Kaolinite

Porselenin beyaz kili: adını Çin'deki Gaoling tepesinden alan, seramikten kâğıda pek çok ürünün hammaddesi olan mineral.

Kimyasal formül
Al₂Si₂O₅(OH)₄
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2,61–2,68 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi, Mat
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Beyaz, krem ya da açık kahverengi, ince taneli ve topraksı bir kütle hâlindedir; parmaklar arasında ufalanır ve ele tebeşir gibi beyaz bir toz bırakır. Islatıldığında yoğrulabilir bir hamura dönüşür; kuruyunca yeniden sertleşir, pişirildiğinde ise kalıcı olarak sertleşir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaolinit/

James St. John https://www.flickr.com/people/jsjgeology?rb=1 · CC BY 2.0

Gündelik ad

Kayrak taşı ve arduvaz Flagstone and slate tiles

Kayrak taşı, doğal katmanları boyunca ince levhalara ayrılan her türlü taştır: arduvaz, şist, gnays, kumtaşı ya da kuvarsit olabilir.

Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kenarına bakınca üst üste dizilmiş ince katmanlar görülür; taş bu katmanlar boyunca yarılarak düz levhalar verir. Gerçek arduvaz çok ince tanelidir, mat ya da hafif ipeksi parlar; sağlam bir levhaya vurulunca tok ve çınlayan bir ses çıkarır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kayrak-tasi/

Øyvind Holmstad · CC0

Kayaç

Kumtaşı Sandstone

Taşa dönüşmüş kum: Petra'nın oyma cephelerinden yeraltı suyunu ve petrolü saklayan katmanlara kadar her yerde.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,2–2,8 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyi zımpara kâğıdı gibi pürüzlüdür; büyüteçle bakıldığında birbirine yapışmış kum taneleri görülür. Sert bir cisimle kazındığında taneler tek tek dökülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kumtasi/

Unknown author · Public domain

Mineral

Kuvars Quartz

Kumun, camın ve ametistin ortak kökü: yer kabuğunda en bol bulunan minerallerden biri.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Camı çizer; çelik bıçak onu çizemez (sertlik 7). Kırıldığında düz yüzeyler yerine midye kabuğu gibi kavisli yüzeyler oluşur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuvars/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kuvars tezgâh (yapay taş) Engineered stone (quartz countertops)

Kuvars tezgâh doğal bir taş değil: yaklaşık yüzde 90'ı öğütülmüş kuvars olan, reçineyle bağlanmış bir fabrika ürünü. Kesen işçilerde ağır silikoza yol açıyor.

Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Deseni fazla düzenlidir: renk ve benekler levha boyunca aynı yoğunlukta tekrar eder. Doğal taşta damarlar ve taneler her yerde farklıdır. Kenarına ve kesik yüzüne bakınca içi, yüzeyiyle aynı ince, düzgün karışımdır; doğal granitte ise farklı minerallerin iri taneleri seçilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuvars-tezgah/

Wtshymanski · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Kuvarsit Quartzite

Kumtaşının çeliğe dönüşmüş hâli: neredeyse saf kuvarstan oluşan, aşınmaya inatla direnen kayaç.

Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,6–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir: Camı ve çeliği kolayca çizer. Kırık yüzeyi pürüzsüz ve camsıdır; kumtaşında olduğu gibi kumlu ve pürüzlü değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kuvarsit/

Gabriel Haute Maurienne · CC BY-SA 4.0

Mineral

Kükürt Sulfur

Yanardağ bacalarının çevresinde parlak sarı kristaller hâlinde biriken, mavi alevle yanan hafif ve yumuşak element.

Kimyasal formül
S
Sertlik (Mohs)
1,5–2,5
Özgül ağırlık
2,07–2,08 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Yağımsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Parlak limon sarısı rengi ve reçinemsi ya da yağımsı parlaklığı çok belirgindir; çizgi rengi beyazdır. Çok yumuşaktır (sertlik 1,5–2,5): tırnakla bile çizilebilir, kolayca ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kukurt/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Muskovit Muscovite

Kâğıttan ince, saydam ve esnek yapraklara ayrılan beyaz mika; bir zamanlar Rusya'da pencere camı yerine kullanılırdı.

Kimyasal formül
KAl₂(AlSi₃O₁₀)(OH)₂
Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
2,77–2,88 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi, İpeksi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Kenarından tırnakla ya da bıçak ucuyla kolayca ince, saydam yapraklara ayrılır; yapraklar bükülüp bırakıldığında eski hâline döner (elastiktir). Renksiz, gümüşi ya da açık kahverengidir. Aynı ailedeki biyotit ise koyu kahverengi ile siyah arasıdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/muskovit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Olivin Olivine

Yer mantosunun üst kısmını büyük ölçüde oluşturan zeytin yeşili mineral; berrak ve güzel kristallerine peridot denir.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₂SiO₄
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,27–4,39 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Bazalt gibi koyu renkli volkanik kayaçlarda şişe yeşili, camsı taneler ya da tane kümeleri hâlinde görülür. Camı çizer (sertlik 6,5–7); belirgin bir dilinimi yoktur ve midye kabuğu gibi kavisli yüzeylerle kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/olivin/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Ortoklaz Orthoclase

Mohs ölçeğinde 6'yı tanımlayan potasyumlu feldispat: pek çok granite pembe rengini verir, cam ve seramiğin de hammaddesidir.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,55–2,63 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Camı çizer, çelik bıçak ise onu ya çok zor çizer ya da hiç çizemez (sertlik 6). Birbirine dik iki yönde düzgün yüzeyler boyunca kırılır (dilinim); örnek ışıkta çevrildiğinde bu düz yüzeyler ayna gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ortoklaz/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineral

Pirit Pyrite

“Aptal altını”: altına benzeyen ama ondan çok daha sert, kırılgan ve hafif olan, dünyanın en yaygın sülfür minerali.

Kimyasal formül
FeS₂
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
5–5,02 g/cm³
Çizgi rengi
Yeşilimsi siyah ile kahverengimsi siyah arası
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde yeşilimsi siyah ya da kahverengimsi siyah bir çizgi bırakır; altının çizgi rengi ise sarıdır. Altın yumuşaktır, vurulunca ezilir ve bükülür; pirit ise serttir (6–6,5) ve vurulunca kırılıp dağılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pirit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Plajiyoklaz Plagioclase

Yer kabuğunun en bol minerallerinden: albitten anortite uzanan, dilinim yüzeylerindeki ince paralel çizgileriyle tanınan feldispat dizisi.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,62–2,76 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Dilinim yüzeylerinde, plak oluklarını andıran ince ve paralel çizgiler görülür; örnek ışıkta çevrildiğinde bu çizgiler daha kolay seçilir. Ortoklazda bu çizgiler yoktur. Camı çizer; çelik bıçak onu ancak zorlukla çizer (sertlik 6–6,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/plajiyoklaz/

Chmee2 · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Serpantinit Serpentinite

Yılan derisini andıran desenli yeşil kayaç: su ile dönüşen manto kayacı; içinde asbest de saklayabilir.

Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
2,5–2,7 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Koyu yeşilden sarımsı yeşile kadar değişen renklerdedir; çoğu zaman benekli ya da ağ gibi damarlıdır ve bazı yüzeyleri cilalanmış gibi parlar. Dokunulduğunda yağlı veya sabunumsu hissedilir; çelik bıçakla kolayca çizilir, ama tırnakla çizilmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/serpantinit/

Gabriel HM · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Tüf Tuff

Taşlaşmış volkanik kül: Kapadokya'nın peribacalarını ve kaya kiliselerini mümkün kılan yumuşak kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–6
Özgül ağırlık
0,9–2,3 g/cm³
Değer merdiveni
3/9

Nasıl tanınır?: Genellikle açık renklidir (beyaz, krem, pembe, sarımsı) ve mat, toprağımsı bir görünümü vardır. Yumuşaktır; çelik bir çiviyle kolayca çizilir, bazı türleri tırnakla bile ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tuf/

Ivan Fernanadez 1011 · CC BY-SA 4.0

Mineral

Antimonit (stibnit) Stibnite

Antimonun ana cevheri: kılıç gibi uzun, boyuna çizgili ve metal parlaklığında kristaller oluşturan yumuşak, kurşun grisi bir mineral.

Kimyasal formül
Sb₂S₃
Sertlik (Mohs)
2
Özgül ağırlık
4,62–4,63 g/cm³
Çizgi rengi
Kurşun grisi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Uzun, ince, boyuna çizgili prizma kristalleri vardır; kristaller sık sık ışınsal demetler ya da yelpazeler oluşturur. Çok yumuşaktır (sertlik 2): tırnakla çizilebilir. İnce kristaller kırılmadan bükülebilir ama eski hâline dönmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/antimonit/

H. Zell · CC BY-SA 3.0

Mineral

Bakır Copper

İnsanlığın işlediği ilk metallerden: doğada bazen saf hâlde, kırmızımsı ve kolayca dövülebilen kütleler ve dallar olarak bulunur.

Kimyasal formül
Cu
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
8,93–8,95 g/cm³
Çizgi rengi
Parlak bakır kırmızısı
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi bakır kırmızısıdır; dış yüzeyi çoğu zaman kahverengi bir kararma ya da yeşil (malakit gibi) bir kabukla örtülüdür. Dövülgendir: çekiçle vurulunca kırılmaz, yassılaşır ve bükülür. Bıçakla çizildiğinde parlak, kırmızı bir iz kalır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/bakir/

Digon3 · CC BY-SA 3.0

Mineral

Boraks (tinkal) Borax (tincal)

Suda çözünen, havada beyaz toza dönüşen sodyumlu bor minerali; dünyanın en önemli tinkal yataklarından biri Eskişehir'deki Kırka'dadır.

Kimyasal formül
Na₂B₄O₅(OH)₄·8H₂O
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
1,71–1,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Suda çözünür; küçük bir parça bir bardak suda zamanla kaybolur. Kolemanit ise suda kolayca çözünmez. Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5) ve hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,7).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/boraks/

Aram Dulyan ( User:Aramgutang ) · Public domain

Gündelik ad

Doğal taş ve “mermer, granit” adları Natural stone and trade names

Taş ustasının “mermer” ve “granit” dediği, jeoloğunkinden çok daha geniştir: cilalanan kireçli taşlar mermer, sert silikatlı taşlar granit diye satılır.

Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çelik bıçak ya da çivi testi: “mermer” ailesindeki kalsitli taşlar çelikle çizilir; “granit” ailesindeki silikatlı taşlar çizilmez. Sirke ya da limon testi (görünmeyen bir köşede): kalsiyum karbonatlı taşlar köpürür ve cilası matlaşır; granit, gabro ve gnays etkilenmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dogal-tas-mermer-granit-adlari/

User:Vmenkov · CC BY-SA 3.0

Mineral

Galen Galena

Kurşunun ana cevheri: küp küp kırılan, kurşun grisi parlaklığında ve elde şaşırtıcı derecede ağır gelen bir mineral.

Kimyasal formül
PbS
Sertlik (Mohs)
2,5–2,8
Özgül ağırlık
7,57–7,58 g/cm³
Çizgi rengi
Kurşun grisi
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kırıldığında birbirine dik üç yönde ayrılır; parçaları küçük küplere ve basamaklı yüzeylere benzer. Çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 7,6): aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının neredeyse üç katı gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/galen/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Hematit Hematite

Siyah ve metal gibi parlak görünse bile çizgisi kan kırmızısı olan, dünyanın en önemli demir cevherlerinden biri.

Kimyasal formül
Fe₂O₃
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
5,26 g/cm³
Çizgi rengi
Kiraz kırmızısı ile kırmızımsı kahverengi arası
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Sırsız beyaz porselen üzerinde kiraz kırmızısı ile kırmızımsı kahverengi arası bir çizgi bırakır; parça siyah ve metalik görünse bile. Sıradan bir mıknatısa ya hiç ya da çok zayıf tepki verir. Mıknatısa güçlü biçimde yapışan siyah bir mineral büyük olasılıkla manyetittir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/hematit/

Wikipedia Loves Art participant " Assignment_Houston_One " · CC BY-SA 2.5

Mineral

Kalkopirit Chalcopyrite

Dünyadaki bakırın en önemli kaynağı: altına benzeyen, pirinç sarısı, yüzeyi zamanla gökkuşağı renklerine bürünen bir sülfür minerali.

Kimyasal formül
CuFeS₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
4,1–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Yeşilimsi siyah
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Rengi piritten daha koyu, daha “altınsı” bir sarıdır; yüzeyi sık sık mavi-mor yanardöner renklerle kararır. Çelik bıçakla çizilebilir (sertlik 3,5–4); pirit ise bıçakla çizilemeyecek kadar serttir (6–6,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalkopirit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Kalsedon Chalcedony

Gözle görülemeyecek kadar küçük kuvars kristallerinden oluşan mumsu parlak taş: akik ile oniksin ve daha birçok süs taşının ortak adı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Neredeyse kuvars kadar serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kırık yüzeyi mumsu ya da donuk parlar, cilalanınca camsı bir parlaklık kazanır. İnce kenarlarından ışık sızar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kalsedon/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kiyanit (disten) Kyanite

Sertliği yöne göre değişen mavi bıçak kristaller: uzunlamasına çelikle çizilir, enine ise çizilemez.

Kimyasal formül
Al₂SiO₅
Sertlik (Mohs)
4,5–7
Özgül ağırlık
3,53–3,65 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Uzun, yassı, bıçak biçimli kristaller oluşturur; bu kristaller çoğu zaman bükülmüş görünür. Sertliği yöne göre değişir: çelik bir iğne kristali uzunlamasına kolayca çizer (yaklaşık 4,5–5), ama enine çizemez (yaklaşık 6,5–7).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kiyanit/

User:Aelwyn · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kolemanit Colemanite

Türkiye'nin bor zenginliğinin bel kemiği: ısıya dayanıklı cam ve cam elyafı üretiminde kullanılan kalsiyumlu bor minerali.

Kimyasal formül
CaB₃O₄(OH)₃·H₂O
Sertlik (Mohs)
4,5
Özgül ağırlık
2,42 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Camsı parlaklıkta, renksiz ya da süt beyazı kısa prizmatik kristaller veya kil içinde yumrular hâlinde bulunur. Sertliği 4,5'tir; bor mineralleri arasında oldukça serttir ve tırnakla çizilemez. Boraks ve üleksit ise çok daha yumuşaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kolemanit/

Bureau of Mines · Public domain

Mineral

Korindon Corundum

Mohs sertlik ölçeğinde 9'un referansı olan alüminyum oksit: kırmızısına yakut, diğer renklerine safir denir.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir (9): kuvarsı ve topazı çizer. Bu testi kesilmiş taşlarda yapmayın; taşlar zarar görebilir. Boyutuna göre ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,0).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/korindon/

Ra'ike · CC BY-SA 3.0

Mineral

Kromit Chromite

Paslanmaz çeliğin temel bileşeni olan kromun tek önemli cevheri; Türkiye bu cevherin dünyadaki başlıca üreticilerinden.

Kimyasal formül
FeCr₂O₄
Sertlik (Mohs)
5,5
Özgül ağırlık
4,5–4,8 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengi
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Sırsız porselen üzerinde kahverengi çizgi bırakır; manyetitin çizgisi ise siyahtır. Mıknatısa genellikle tepki vermez ya da çok zayıf tepki verir; manyetit ise güçlü biçimde yapışır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kromit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Manyetit Magnetite

Mıknatısa yapışan siyah demir minerali: doğal olarak mıknatıslanmış parçaları, insanlığın tanıdığı ilk mıknatıslardı.

Kimyasal formül
Fe²⁺Fe³⁺₂O₄
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
5,17–5,18 g/cm³
Çizgi rengi
Siyah
Parlaklık
Metalik, Yarı metalik
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Mıknatısa güçlü biçimde yapışır; bu, onu benzer görünen siyah minerallerden ayırmanın en kolay yoludur. Sırsız porselen üzerinde siyah çizgi bırakır. Hematitin çizgisi kırmızı, kromitinki kahverengidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/manyetit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Mermer Marble

Isı ve basınçla yeniden doğan kireçtaşı: binlerce yıldır heykeltıraşların ve mimarların gözdesi.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,9 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kırık yüzeyinde birbirine kenetlenmiş, şeker taneleri gibi parıldayan kristaller görülür. Üzerine seyreltik asit damlatıldığında köpürür; dolomitli mermerler ise ancak toz hâline getirildiğinde belirgin şekilde köpürür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mermer/

Jordiferrer · CC BY-SA 4.0

Mineral

Sfalerit Sphalerite

Çinkonun ana cevheri: bal sarısından kömür karasına uzanan renkleriyle tanıması en zor yaygın minerallerden biri.

Kimyasal formül
(Zn,Fe)S
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,9–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Açık kahverengi, açık sarı ya da beyaz
Parlaklık
Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Reçine ya da bal gibi parlar; koyu renkli örnekler bile metalden çok reçineye benzer. Altı yönde mükemmel dilinimi vardır: kırık yüzeyinde farklı açılarda parlayan çok sayıda küçük düz yüzey görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sfalerit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Sölestin Celestine

Adını gökyüzünden alan, çoğu zaman soluk mavi kristaller oluşturan stronsiyum minerali; havai fişeklerdeki kırmızının kaynağı.

Kimyasal formül
SrSO₄
Sertlik (Mohs)
3–3,5
Özgül ağırlık
3,95–3,98 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Soluk mavi, camsı kristaller; çoğunlukla yassı tabletler ya da uzun prizmalar hâlindedir. Açık renkli bir mineral için ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,0), ama baritten (yaklaşık 4,5) hafiftir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/solestin/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Kayaç

Traverten Travertine

Sıcak su kaynaklarının taşa dönüşen izi: Pamukkale'nin bembeyaz basamaklarından Kolezyum'un duvarlarına uzanan kayaç.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,4–2,6 g/cm³
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Yüzeyinde ve kesitlerinde, katmanlar boyunca dizilmiş irili ufaklı boşluklar (gözenekler) görülür. Krem, bej ve kahverengi tonlarında bantlıdır; kesim yönüne göre çizgili ya da bulutsu bir desen gösterir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/traverten/

Slyronit · CC BY-SA 4.0

Mineral

Uraninit Uraninite

Uranyumun başlıca cevheri: siyah, çok ağır ve radyoaktif; Curie'lerin radyum ile polonyumu keşfettiği pişblend.

Kimyasal formül
UO₂
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
6,5–10,95 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengimsi siyah, gri ya da zeytin yeşili
Parlaklık
Yarı metalik, Yağımsı, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Boyutuna göre şaşırtıcı derecede ağırdır: Yükseltgenmemiş örneklerin özgül ağırlığı 10'un üzerindedir, yani aynı büyüklükteki bir kuvars parçasının yaklaşık dört katı. Siyah ya da kahverengimsi siyahtır, yarı metalik ya da zift gibi parlar; çizgi rengi kahverengimsi siyah, gri ya da zeytin yeşilidir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/uraninit/

Geomartin · CC BY-SA 3.0

Mineral

Üleksit Ulexite

Bir yazının üzerine konduğunda yazıyı yüzeyine taşıyan doğal fiber optik: “televizyon taşı” olarak bilinen bor minerali.

Kimyasal formül
NaCaB₅O₆(OH)₆·5H₂O
Sertlik (Mohs)
2,5
Özgül ağırlık
1,95–1,96 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, İpeksi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Liflere dik olarak kesilip cilalanmış bir parça yazının üzerine konduğunda yazı taşın üst yüzeyinde belirir (“TV taşı” etkisi). İpeksi parlaklıkta, beyaz ve lifli bir görünümü vardır; bazen pamuk yumağına benzeyen yumuşak yumrular oluşturur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/uleksit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Zinober Cinnabar

Cıvanın ana cevheri: kan kırmızısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılmış, ama içerdiği cıva nedeniyle dikkat isteyen bir mineral.

Kimyasal formül
HgS
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
8,17–8,2 g/cm³
Çizgi rengi
Al kırmızısı
Parlaklık
Elmassı, Yarı metalik, Mat
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Çizgi rengi parlak al kırmızısıdır. Benzer renkli hematitin çizgisi kırmızımsı kahverengi, realgarınki turuncu-sarıdır. Metal olmayan bir mineral için çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 8,1).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zinober/

H. Zell · CC BY-SA 3.0

Mineral

Zoisit Zoisite

Tanzanitin, pembe thulitin ve yakutlu yeşil süs taşının ortak minerali: çoğu zaman sade gri-yeşil, bazen göz alıcı renkli.

Kimyasal formül
Ca₂Al₃(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,15–3,36 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
4/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri boyuna derin çizgili prizmalardır ve uçları çoğu zaman düzgün gelişmemiştir. Bir yönde mükemmel dilinimi vardır; dilinim yüzeyleri sedef gibi parlar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zoisit/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Akik Agate

Kalsedonun bantlı çeşidi: volkanik kayaç boşluklarında katman katman büyür, her kesildiğinde başka bir desen gösterir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars ailesindendir ve serttir (6,5–7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kesilmiş yüzeyde iç içe geçmiş, birbirini izleyen bantlar görülür; ince dilimlerin kenarından ışık sızar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akik/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Ametist Amethyst

Kuvarsın mor çeşidi: rengini kristaldeki eser miktarda demir ile doğal radyasyonun ortak etkisinden alan bir süs taşı.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Rengi çoğu zaman eşit dağılmaz; taşın içinde daha koyu ve daha açık mor bölgeler ya da bantlar görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/ametist/

Gonzalo Devia · CC BY-SA 4.0

Varyete

Aytaşı Moonstone

Yüzeyinde ay ışığı gibi süzülen mavimsi bir parıltı taşıyan feldispat; bu ışık, taşın içindeki ince katmanlardan saçılır.

Kimyasal formül
KAlSi₃O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,55–2,63 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taşı ışığın altında yavaşça çevirdiğinizde parıltı yüzeyde kayar gibi hareket eder ve yalnızca belirli açılarda belirginleşir. Genellikle kubbe biçiminde (kabaşon) kesilir; gövde rengi renksizden süt beyazına, griye ve şeftali rengine kadar değişir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/aytasi/

Didier Descouens · CC BY-SA 3.0

Mineral

Azurit Azurite

Orta Çağ ve Rönesans ressamlarının en önemli mavi boyası olan, derin mavi renkli bakır minerali.

Kimyasal formül
Cu₃(CO₃)₂(OH)₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,77–3,78 g/cm³
Çizgi rengi
Açık mavi
Parlaklık
Camsı, Elmassı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Derin, gök mavisi ile lacivert arası rengi neredeyse kendine özgüdür. Sırsız porselen üzerinde açık mavi çizgi bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/azurit/

Ivar Leidus · CC BY-SA 4.0

Mineral

Beril Beryl

Zümrüdün ve akuamarinin ana minerali: renksizden yeşile, maviden pembeye uzanan bir değerli taş ailesi ve berilyum cevheri.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri genellikle uçları düz kesilmiş gibi görünen altıgen prizmalardır. Camı kolayca çizer (sertlik 7,5–8) ve belirgin bir dilinimi yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/beril/

Reno Chris · Public domain

Varyete

Dumanlı kuvars Smoky quartz

Kuvarsın kahverengiden siyaha uzanan çeşidi: rengini çevresindeki kayaçlardan gelen doğal radyasyona borçludur.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Kristalleri altı yüzlü bir prizma ve sivri bir uçla biter; çoğu zaman granit veya pegmatit boşluklarında feldispat kristalleriyle birlikte bulunur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/dumanli-kuvars/

Rob Lavinsky · CC BY 3.0

Mineral

Fluorit Fluorite

Mohs sertlik ölçeğinin 4 numarası ve “floresan” sözcüğüne adını veren, mordan yeşile neredeyse her renkte bulunabilen mineral.

Kimyasal formül
CaF₂
Sertlik (Mohs)
4
Özgül ağırlık
3,18–3,18 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla küp, bazen sekizyüzlü (oktaedr) biçimindedir; dört yönde mükemmel dilinimi sayesinde sekizyüzlü parçalara ayrılabilir. Mohs ölçeğinde sertliği 4'tür: çelik bıçak onu çizer, o ise kalsiti (3) çizer ama camı çizemez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/fluorit/

CarlesMillan · CC BY-SA 3.0

Mineral

Granat Garnet

Tek bir mineral değil, kalabalık bir aile: en çok kırmızısıyla tanınan, zımpara kâğıdından mücevhere kadar her yerde karşımıza çıkan granatlar.

Kimyasal formül
X₃Y₂(SiO₄)₃
Sertlik (Mohs)
6,5–7,5
Özgül ağırlık
3,5–4,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Elmassı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğunlukla on iki ya da yirmi dört yüzlüdür ve uzaktan bakınca küçük toplara benzer. Dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 6,5–7,5) ve boyutuna göre ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/granat/

Moha112100 · CC BY-SA 3.0

Varyete

Kaplan gözü Tiger's eye

Üzerinde ipeksi bir ışık bandı kayan altın-kahverengi taş: kuvars ile ince asbest liflerinin birlikte büyümesinden doğar.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
İpeksi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Taşı ışık altında çevirdiğinizde parlak ışık bandı yüzeyde kayar ve ipeksi bir parıltı görülür. Neredeyse kuvars kadar serttir: çelik bıçak onu çizmekte zorlanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kaplan-gozu/

Marek Novotnak · CC BY-SA 4.0

Gündelik ad

Kristal ve necef taşı (dağ kristali) Rock crystal

Halkın “kristal” ya da “necef taşı” dediği berrak taş, renksiz kuvarstır; avizelerdeki ve bardaklardaki “kristal” ise kurşunlu camdır.

Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Doğal dağ kristali çoğu zaman altı yüzlü bir prizma ve sivri bir uçla biter; prizma yüzlerinde enine ince çizgiler görülür. Serttir (Mohs 7): çelik bıçak onu çizemez, o ise camı çizer. Kurşunlu kristal cam ise çok daha yumuşaktır ve bıçakla çizilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kristal-ve-necef-tasi/

JJ Harrison · CC BY-SA 2.5

Varyete

Labradorit Labradorite

Koyu gri bir feldispat; doğru açıdan bakınca mavi, yeşil ve altın sarısı renklerde birden parlar.

Kimyasal formül
NaAlSi₃O₈ – CaAl₂Si₂O₈
Sertlik (Mohs)
6–6,5
Özgül ağırlık
2,68–2,72 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Renk oyunu yalnızca belirli bir açıdan görülür ve genellikle tek bir yöne bakan geniş, parlak alanlar hâlindedir; taşı biraz çevirince renkler söner. Kırık ya da dilinim yüzeylerinde ince, birbirine paralel çizgiler (ikizlenme izleri) görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/labradorit/

Parent Géry · Public domain

Mineral

Malakit Malachite

Açık ve koyu yeşil halkalarıyla tanınan bakır minerali; binlerce yıldır boya, süs eşyası ve takı taşı olarak kullanılıyor.

Kimyasal formül
Cu₂(CO₃)(OH)₂
Sertlik (Mohs)
3,5–4
Özgül ağırlık
3,6–4,05 g/cm³
Çizgi rengi
Soluk yeşil
Parlaklık
Elmassı, Camsı, İpeksi, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Rengi her zaman yeşildir; kesitlerde açık ve koyu yeşil, eş merkezli bantlar görülür. Sırsız porselen üzerinde soluk yeşil çizgi bırakır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/malakit/

JJ Harrison · CC BY-SA 3.0

Mineraloid

Obsidiyen Obsidian

Yanardağların doğal camı: Taş Devri'nin en keskin bıçaklarını veren parlak, siyah taş.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,35–2,6 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Cam gibi parlaktır ve genellikle siyahtır; ince kenarları ışığa tutulduğunda kahverengimsi ya da grimsi yarı saydam görünür. Kırıldığında midye kabuğunu andıran kavisli yüzeyler ve jilet gibi keskin kenarlar oluşur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/obsidiyen/

Ji-Elle · CC BY-SA 3.0

Varyete

Oniks Onyx

Siyah ve beyaz düz bantlı kalsedon. Türkiye'de “oniks” diye satılan hediyelik eşyaların çoğu ise aslında bantlı kalsittir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
2,59–2,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mumsu, Camsı, Mat
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Gerçek oniks serttir (6,5–7): çelik bıçak onu çizemez. Kalsitten oluşan “oniks mermer” ise bıçakla kolayca çizilir. Taşın görünmeyen bir yerine damlatılan bir damla sirke ya da limon suyu kalsitte küçük kabarcıklar çıkarır; gerçek oniks asitten etkilenmez. Asit cilayı bozabileceği için denemeyi dikkatli yapın.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/oniks/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Pembe kuvars Rose quartz

Kuvarsın bulanık pembe çeşidi: rengini gözle görülemeyecek kadar ince liflerden alır.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Neredeyse her zaman süt gibi bulanık ve yarı saydamdır; berrak ve düzgün biçimli pembe kuvars kristalleri çok nadirdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pembe-kuvars/

James St. John · CC BY 2.0

Varyete

Sitrin Citrine

Kuvarsın sarı-turuncu çeşidi: doğada nadirdir, piyasada görülenlerin çoğu ısıtılmış ametisttir.

Kimyasal formül
SiO₂
Sertlik (Mohs)
7
Özgül ağırlık
2,65–2,66 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kuvars kadar serttir (7): camı çizer, çelik bıçak onu çizemez. Benzer renkteki sarı topaz ise daha serttir (8). Doğal sitrin genellikle soluk sarı tondadır; koyu turuncu ve kırmızımsı kahverengi tonlar çoğu zaman ısıtılmış ametistten gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/sitrin/

Didier Descouens · CC BY-SA 4.0

Mineraloid

Tektit Tektite

Meteorit değil: Dev göktaşı çarpmalarında eriyip havaya savrulan Dünya kayaçlarından oluşan doğal cam parçaları.

Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,3–2,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Camsıdır; çoğu siyah ya da koyu kahverengidir, moldavitler ise yeşildir. İnce kenarları ışığa tutulduğunda yeşilimsi ya da kahverengimsi görünür. Yüzeyleri çoğu zaman oyuklu, oluklu ya da tırtıklıdır; damla, düğme, disk ve halter gibi aerodinamik biçimler görülebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tektit/

Brocken Inaglory · CC BY-SA 3.0

Mineral

Zirkon Zircon

Dünya'nın en yaşlı tanıklarından: 4,4 milyar yıllık taneleri olan, elmasa benzer ışıltılı doğal bir mineral. Kübik zirkonya ile karıştırılmamalı!

Kimyasal formül
ZrSiO₄
Sertlik (Mohs)
6–7,5
Özgül ağırlık
3,9–4,73 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı, Yağımsı
Değer merdiveni
5/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri genellikle kare kesitli prizmalardır ve iki uçta piramitlerle biter. Çok güçlü çift kırılma gösterir: kesilmiş bir taşa büyüteçle bakıldığında arka faset kenarları çift görünür. Elmas ve kübik zirkonyada bu çiftleşme görülmez.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zirkon/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Akuamarin Aquamarine

Adını deniz suyundan alan, beril ailesinin mavi üyesi: çoğu zaman iri, berrak ve kusursuza yakın kristaller hâlinde bulunur.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi çoğunlukla açık, pastel bir mavi ya da yeşilimsi mavidir; koyu ve doygun mavi taşlar enderdir. Kristalleri altı köşeli, uzun prizmalar oluşturur ve çoğu zaman berrak ve temizdir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/akuamarin/

Amphibol · CC BY-SA 2.5

Meteorit

Demir meteorit Iron meteorite

Parçalanmış asteroitlerin çekirdeğinden gelen, asitle dağlanınca yüzeyinde eşsiz bir kristal deseni beliren demir-nikel kütleleri.

Sertlik (Mohs)
4–5,5
Özgül ağırlık
7,5–8 g/cm³
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok ağırdır: Aynı boydaki sıradan bir taşın yaklaşık üç katı ağırlığındadır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker. Dış yüzeyi genellikle siyah, koyu kahverengi ya da paslıdır; üzerinde başparmak izine benzeyen sığ çukurlar (regmaglipt) görülebilir. Gaz kabarcığı boşlukları yoktur.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/demir-meteorit/

Ji-Elle · Public domain

Mineral

Gümüş Silver

Elektriği ve ısıyı en iyi ileten metal; doğada bazen saf hâlde, kıvrım kıvrım teller gibi büyür.

Kimyasal formül
Ag
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
10,1–11,1 g/cm³
Çizgi rengi
Gümüş beyazı
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taze yüzeyi parlak gümüş beyazıdır; zamanla gri, kahverengi ya da siyah bir kararma tabakasıyla kaplanır. Yumuşak ve dövülgendir (sertlik 2,5–3): bıçakla kolayca çizilir, bükülür ama kırılmaz.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/gumus/

Darla Sondrol · CC0

Organik taş

Kehribar Amber

Ağaçlardan sızan reçinenin milyonlarca yılda fosilleşmesiyle oluşan, bazen içinde tarih öncesi böcekleri saklayan hafif ve sıcak bir organik taş.

Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
1,05–1,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok hafiftir: Doymuş tuzlu suda (bir bardak suya tuz, artık erimeyene kadar karıştırılarak) yüzer; cam ve taş taklitler ise batar. Ancak kopal ve bazı plastikler de yüzebilir, bu yüzden test tek başına yeterli değildir. Metal parçaları önceden çıkarın. Yumuşaktır (Mohs 2–2,5) ve ele soğuk değil ılık gelir. Yünlü kumaşa sürtüldüğünde elektriklenip küçük kâğıt parçalarını çeker; ne var ki birçok plastik de bunu yapar.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kehribar/

Baltic-amber-beetle · CC BY-SA 4.0

Meteorit

Kondrit Chondrite

Güneş Sistemi'nin ilk günlerinden kalma, içi minik taş damlacıklarıyla dolu ve Dünya'ya en sık düşen meteorit türü.

Sertlik (Mohs)
5–7
Özgül ağırlık
1,6–3,7 g/cm³
Çizgi rengi
Genellikle iz bırakmaz; bastırılınca soluk gri
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Taze düşmüş bir kondritin dışı 1 milimetreden ince, siyah bir erime kabuğuyla kaplıdır; kabuğun altındaki iç kısım genellikle açık gridir. Yüzeyinde gaz kabarcığı boşlukları bulunmaz. Sıradan kondritlerin çoğu demir-nikel metal taneleri içerdiği için mıknatısı çeker ve aynı boydaki sıradan bir taştan belirgin biçimde ağırdır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/kondrit/

User:Vesta · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Lapis lazuli Lapis lazuli

Altın benekli gece mavisi bir kayaç: binlerce yıl boyunca mühürlerde, takılarda ve ressamların ultramarin boyasında kullanıldı.

Sertlik (Mohs)
5–5,5
Özgül ağırlık
2,5–3 g/cm³
Parlaklık
Mat, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Opaktır; koyu, doygun mavi bir zemin üzerinde beyaz kalsit lekeleri ve küçük, metalik sarı pirit benekleri görülür. Sertliği yaklaşık 5–5,5'tir; kuvarstan yumuşaktır, çelik bıçakla çizilebilir. Kalsit lekeleri daha da yumuşaktır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/lapis-lazuli/

Hannes Grobe · CC BY-SA 2.5

Mineral

Lületaşı Meerschaum

Kuruyken suda yüzebilecek kadar hafif, kolay oyulan beyaz taş: Eskişehir'in ünlü pipolarının hammaddesi lületaşı.

Kimyasal formül
Mg₄Si₆O₁₅(OH)₂·6H₂O
Sertlik (Mohs)
2–2,5
Özgül ağırlık
2–2,26 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Mat
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Çok hafiftir; kuru ve gözenekli parçaları suyun üzerinde yüzebilir. Beyaz ya da krem rengindedir, mat ve opaktır. Çok yumuşaktır (sertlik 2–2,5); çelik bıçakla kolayca kazınır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/luletasi/

Dosseman · CC BY-SA 4.0

Organik taş

Mercan Coral

Denizin derinliklerinde yaşayan minik hayvanların kırmızı kalker iskeleti: çok yavaş büyüdüğü için korunması gereken organik bir taş.

Sertlik (Mohs)
3–4
Özgül ağırlık
2,6–2,8 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Opaktır; cilalı yüzeyi camsı ya da mumsu parlar. Dal boyunca uzanan ince paralel çizgiler, enine kesitte ise ağaç halkalarına benzeyen eşmerkezli halkalar görülebilir. Doğal mercanın rengi bir dal boyunca hafifçe değişebilir. Boyanmış mercanda ise renk çatlaklarda, gözeneklerde ve delik ağızlarında yoğunlaşır; asetonlu bir pamukla görünmeyen bir yer silindiğinde pamuğa boya geçebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/mercan/

Géry PARENT · CC BY-SA 3.0

Organik taş

Oltu taşı Oltu stone

Erzurum'un siyah hazinesi: kömürleşmiş ağaçtan oluşan, tespihleriyle ünlü bir jet türü.

Sertlik (Mohs)
2,5–4
Özgül ağırlık
1,2–1,4 g/cm³
Çizgi rengi
Kahverengi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Elde şaşırtıcı derecede hafiftir; aynı büyüklükteki bir taştan ya da camdan çok daha hafif gelir. Sırsız porselene (örneğin bir porselen karonun arka yüzüne) veya zımpara kâğıdına sürüldüğünde kahverengi bir iz bırakır. Bu denemeyi parçanın görünmeyen bir yerinde yapın.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/oltu-tasi/

Eğitmen Mahmut · CC BY-SA 3.0

Mineraloid

Opal Opal

Su içeren, kristal yapısı olmayan silis: değerli türü, içindeki minik kürelerin ışığı kırması sayesinde gökkuşağı renkleriyle parıldar.

Kimyasal formül
SiO₂·nH₂O
Sertlik (Mohs)
5,5–6,5
Özgül ağırlık
1,9–2,3 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Değerli opalda renkli benekler bakış açısıyla değişir ve yer değiştirir; bu “renk oyunu” opalın en tanıtıcı özelliğidir. Kuvarstan daha yumuşaktır (5,5–6,5) ve elde belirgin biçimde daha hafif gelir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/opal/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Peridot Peridot

Yerin derinliklerinden, çok ender olarak da uzaydan gelen yeşil taş: olivin mineralinin değerli taş kalitesindeki çeşidi.

Kimyasal formül
(Mg,Fe)₂SiO₄
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,27–4,39 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Rengi her zaman yeşilin bir tonudur: sarımsı yeşilden zeytin yeşiline kadar. En çok aranan, kahverengi tonu olmayan canlı yeşildir. Çift kırılması çok güçlüdür: lupla taşın üstünden bakıldığında arka yüzeylerin kenarları çift görünür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/peridot/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Topaz Topaz

Mohs ölçeğinde 8 numaranın referans minerali: sert ve parlak bir değerli taş; ama mavi rengi neredeyse her zaman insan eliyle verilir.

Kimyasal formül
Al₂SiO₄(F,OH)₂
Sertlik (Mohs)
8
Özgül ağırlık
3,49–3,57 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kuvarsı çizer (sertlik 8), ama mükemmel bir dilinimi vardır: sert bir darbeyle düzgün bir yüzey boyunca ikiye ayrılabilir. Kristalleri çoğunlukla boyuna çizgili prizmalardır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/topaz/

Parent Géry · CC BY-SA 3.0

Mineral

Turkuaz Turquoise

Adı “Türk taşı” anlamına gelen, binlerce yıldır süs taşı olarak kullanılan mavi-yeşil bir bakır alüminyum fosfat.

Kimyasal formül
CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈·4H₂O
Sertlik (Mohs)
5–6
Özgül ağırlık
2,6–2,9 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz ile soluk yeşilimsi mavi arası
Parlaklık
Mumsu, Mat, Camsı
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Opaktır, ışığı geçirmez ve mumsu bir parlaklığı vardır. Sertliği 5–6 arasındadır; kuvarstan yumuşaktır ve kolayca çizilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/turkuaz/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Mineral

Turmalin Tourmaline

Gökkuşağının hemen her rengini, hatta tek kristalde birkaç rengi birden gösterebilen ve ısıtılınca elektriklenen bir değerli taş ailesi.

Kimyasal formül
XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
Sertlik (Mohs)
7–7,5
Özgül ağırlık
2,82–3,32 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri uzun prizmalardır; kesitleri köşeleri yuvarlatılmış bir üçgene benzer ve boyuna belirgin çizgiler taşırlar. Belirgin bir dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 7–7,5).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/turmalin/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Kayaç

Yeşim Jade

Aslında iki ayrı taşın ortak adı: binlerce yıldır alet, takı ve sanat eseri yapılan, kırılmaya son derece dayanıklı nefrit ve jadeit.

Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
2,9–3,43 g/cm³
Parlaklık
Camsı, Yağımsı, Mumsu
Değer merdiveni
6/9

Nasıl tanınır?: Elde serin ve pürüzsüz hissedilir; cilalı nefrit yağlı, jadeit daha camsı bir parlaklık gösterir. Sertliği 6–7'dir; çelik bıçak onu kolayca çizemez. Asıl özelliği tokluğudur: iç içe geçmiş lifleri ve taneleri sayesinde darbeyle zor kırılır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yesim/

Unknown author · CC BY-SA 3.0

Mineral

Altın Gold

Doğada saf hâlde bulunabilen, hiç paslanmayan, dövülüp tel çekilebilen ağır ve parlak sarı metal.

Kimyasal formül
Au
Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
19,3 g/cm³
Çizgi rengi
Altın sarısı
Parlaklık
Metalik
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Sırsız beyaz porselene sürtüldüğünde altın sarısı bir çizgi bırakır; pirit ve kalkopiritin çizgisi ise yeşilimsi siyahtır. Çok yumuşaktır (sertlik 2,5–3): iğne ucuyla iz bırakılabilir, çekiçle vurulunca kırılmak yerine yassılaşır. Pirit vurulunca parçalanır, kalkopirit ufalanır.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/altin/

James St. John · CC BY 2.0

Mineral

Diaspor Diaspore

Gün ışığında yeşilimsi, akkor lamba altında pembemsi görünen; mücevher kalitesindekiler neredeyse yalnızca Muğla'dan çıkan nadir bir mineral.

Kimyasal formül
AlO(OH)
Sertlik (Mohs)
6,5–7
Özgül ağırlık
3,2–3,5 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Elmassı, Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Renk değiştirme etkisi: Gün ışığında yeşilimsi-sarımsı (haki), mum ya da akkor lamba ışığında pembemsi-şampanya rengine döner. Bir yönde mükemmel dilinimi vardır; bu yüzden darbeye karşı hassastır ve kristalleri ince levhalar hâlinde ayrılabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/diaspor/

DonGuennie (G-Empire The World Of Gems) · CC BY-SA 4.0

Organik taş

İnci Pearl

İstiridye ve midyelerin içinde katman katman büyüyen, kesilip yontulmadan da ışıldayan organik bir değerli taş.

Sertlik (Mohs)
2,5–3
Özgül ağırlık
2,6–2,85 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: “Diş testi”: İnci ön dişlerin ucuna hafifçe sürtüldüğünde doğal ve kültür incileri genellikle hafif pürüzlü, kumlu bir his verir; cam ve plastik taklitler ise kaygandır. Bu test her zaman işe yaramaz: Bazı gerçek inciler cilalandığı için düz gelir, bazı taklitlerin kaplaması bilerek pürüzlü yapılır. Doğal inciyi kültür incisinden de ayıramaz. Delik ağzına büyüteçle bakın: Taklitlerde kaplama delik çevresinde soyulur ya da pul pul kalkar ve altından cam veya plastik görünür. Gerçek incide delik kenarı keskindir; kültür incilerinde sedef katmanı ile boncuk çekirdek arasındaki sınır seçilebilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/inci/

MASAYUKI KATO · CC BY-SA 3.0

Meteorit

Pallasit Pallasite

Parlak demir-nikel metalinin içine gömülü altın sarısı ve yeşil olivin kristalleriyle en güzel meteoritlerden sayılan nadir bir taşlı-demirli meteorit.

Sertlik (Mohs)
4–7
Özgül ağırlık
4,66–4,86 g/cm³
Parlaklık
Metalik, Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kesilmiş yüzeyde gümüş renkli bir metal ağının içinde sarımsı yeşil ya da kehribar renginde, camsı olivin kristalleri görülür; ince dilimler ışığı geçirir. Metal içeriği nedeniyle çok ağırdır ve mıknatısı güçlü biçimde çeker; dışı kahverengi pas ya da siyah erime kabuğuyla kaplı olabilir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/pallasit/

Doug Bowman · CC BY 2.0

Mineral

Spinel Spinel

Yüzyıllarca yakutla karıştırılan taş: İngiliz tacındaki ünlü “Kara Prens Yakutu” bile aslında bir spineldir.

Kimyasal formül
MgAl₂O₄
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
3,58–3,61 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Kristalleri çoğu zaman düzgün sekiz yüzlü (oktahedron) biçimindedir; iki kristalin ikizlenmesiyle oluşan yassı, üçgen biçimli “spinel ikizleri” de tipiktir. Tek kırınımlıdır: yakuttan farklı olarak taşa farklı yönlerden bakınca renk tonu değişmez (pleokroizma yoktur).

taslar.bumba.tr/tr/taslar/spinel/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Tanzanit Tanzanite

Ticari olarak yalnızca Tanzanya'daki küçük bir alandan çıkan, bakış yönüne göre mavi ya da mor görünen zoisit.

Kimyasal formül
Ca₂Al₃(Si₂O₇)(SiO₄)O(OH)
Sertlik (Mohs)
6–7
Özgül ağırlık
3,15–3,36 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Sedefimsi
Değer merdiveni
7/9

Nasıl tanınır?: Güçlü pleokroizma gösterir: taşı çevirdikçe mavi, mor ve (ısıtılmamış taşlarda) kahverengimsi ya da sarımsı yeşil tonlar görülür. Sertliği 6–7 arasındadır; safirden ve topazdan yumuşaktır. Tek yönde mükemmel dilinimi olduğundan darbeyle çatlayabilir; yüzüklerde dikkat ister.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/tanzanit/

Didier Descouens · CC BY 3.0

Mineral

Elmas Diamond

Saf karbondan oluşan, bilinen en sert doğal mineral: yerin yaklaşık 150–200 km derininde oluşup volkanik patlamalarla yüzeye taşınır.

Kimyasal formül
C
Sertlik (Mohs)
10
Özgül ağırlık
3,51–3,53 g/cm³
Çizgi rengi
Yok (çizgi plakasını çizer)
Parlaklık
Elmassı, Yağımsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Çok parlaktır (elmas parlaklığı) ve ışığı renklere ayırarak güçlü bir “ateş” gösterir; ancak birçok taklit de bunu yapabilir. Mohs ölçeğinde 10'dur ve her şeyi çizer. Yine de dört yönde mükemmel dilinimi olduğundan sert bir darbeyle yarılabilir; çizme veya çekiçle vurma testi yapmayın.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/elmas/

DGPC/ADF Luísa Oliveira · CC0

Varyete

Safir Sapphire

Kırmızı dışında hemen her renkte olabilen korindon; en ünlüsü, demir ve titanyumun maviye boyadığı safirdir.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Çok serttir (9) ve boyutuna göre ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 4,0). Değerli bir taşı çizerek denemeyin; bu iş laboratuvar aletleriyle yapılır. Doğal safirlerde renk çoğu zaman eşit dağılmaz: büyütme altında düz, açılı renk bantları görülebilir. Alev füzyonuyla üretilen sentetiklerde ise eğri büyüme çizgileri görülür.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/safir/

Chip Clark, Smithsonian staff · Public domain

Varyete

Yakut Ruby

Kromun kırmızıya boyadığı korindon: morötesi ışık altında kızıl ışıldayabilen, dünyanın en ünlü değerli taşlarından biri.

Kimyasal formül
Al₂O₃
Sertlik (Mohs)
9
Özgül ağırlık
3,98–4,1 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Elmassı, Camsı
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Kırmızının farklı tonlarında görülür. Kırmızı ile pembe arasındaki sınır (yakut mu, pembe safir mi?) laboratuvarlara ve ülkelere göre değişebilir. Krom sayesinde birçok yakut uzun dalga morötesi (UV) lamba altında kırmızı ışıldar (floresans). Demirce zengin yakutlarda bu etki zayıftır; kırmızı spinel ve sentetik yakut da ışıldayabilir. Floresans tek başına kanıt değildir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/yakut/

Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0

Varyete

Zümrüt Emerald

Krom ve vanadyumun yeşile boyadığı beril: içi neredeyse her zaman kapanımlarla dolu, dünyanın en ünlü yeşil değerli taşı.

Kimyasal formül
Be₃Al₂Si₆O₁₈
Sertlik (Mohs)
7,5–8
Özgül ağırlık
2,63–2,97 g/cm³
Çizgi rengi
Beyaz
Parlaklık
Camsı, Reçinemsi
Değer merdiveni
8/9

Nasıl tanınır?: Rengi yeşil ile mavimsi yeşil arasındadır. Açık yeşil bir berile zümrüt denip denmeyeceği konusunda uzmanlar ve laboratuvarlar her zaman aynı görüşte değildir. İçinde neredeyse her zaman çatlaklar ve kapanımlar görülür; ticarette bunlara Fransızca “bahçe” anlamındaki “jardin” adı verilir. Kolombiya zümrütlerinde sıvı, gaz kabarcığı ve küçük bir tuz kristali içeren üç fazlı kapanımlar tipiktir.

taslar.bumba.tr/tr/taslar/zumrut/

Géry PARENT · CC0