# Zinober

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/zinober/
- İngilizcesi: Cinnabar
- Diğer adları: Zincifre, Sinabr, Vermilyon (pigment adı)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Sülfürler ve sülfotuzlar
- Kimyasal formül: HgS
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 2–2,5
- Özgül ağırlık: 8,17–8,2 g/cm³
- Kırılma indisi: 2,905–3,256
- Parlaklık: Elmassı, Yarı metalik, Mat
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: parlak kırmızı, kahverengimsi kırmızı, kurşun grisi
- Çizgi rengi: Al kırmızısı
- Dilinim: Prizma yüzeyleri {101̄0} boyunca mükemmel
- Kırılma: Yarı konkoidal ile düzensiz arası
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Cıvanın ana cevheri: kan kırmızısı rengiyle binlerce yıl boya olarak kullanılmış, ama içerdiği cıva nedeniyle dikkat isteyen bir mineral.

Zinober, cıva ve kükürtten oluşan parlak kırmızı bir mineraldir. Dünyadaki cıvanın büyük kısmı ondan elde edilmiştir. Toz hâline getirildiğinde canlı bir kırmızı boya verdiği için antik çağlardan beri resimlerde ve süslemelerde kullanılmıştır; ancak ısıtıldığında zehirli cıva buharı açığa çıkar.

## Nasıl oluşur?

Zinober, görece düşük sıcaklıktaki hidrotermal sıvıların yeryüzüne yakın kesimlerde soğumasıyla oluşur. Bu yüzden çoğunlukla genç volkanik etkinliğin ve sıcak su kaynaklarının bulunduğu bölgelerde, çatlak ve fay boylarında görülür. Yanında pirit, stibnit, realgar, kuvars ve kalsit bulunabilir; bazen az miktarda doğal sıvı cıva da eşlik eder.

## Ne işe yarar?

Zinober yüzyıllar boyunca cıva üretmek için kavrulmuştur. Cıva termometrelerde, ölçü aletlerinde ve bazı kimya tesislerinde kullanılmıştır. Ancak cıvanın insan sağlığına ve doğaya verdiği zarar anlaşıldıkça kullanımı uluslararası anlaşmalarla büyük ölçüde sınırlandırılmıştır. Zinober tozu, vermilyon adlı kırmızı boya olarak da kullanılmış; günümüzde bunun yerini büyük ölçüde başka boyalar almıştır.

## Türkiye'de

Türkiye'de özellikle Ege Bölgesi'nde ve İç Anadolu'da çok sayıda cıva yatağı bilinir. MTA Dergisi'nde yayımlanmış bir çalışmada İzmir'deki **Karaburun**, Türkiye'nin bilinen en eski cıva madeni olarak anılır; aynı çalışmada Karareis, **Halıköy** (Beydağ) ve Konya'daki Sızma-Ladik gibi yataklar da sayılır. Etibank'ın Halıköy'deki cıva tesisi 1960'ta kurulmuş, 1994'te kapatılmıştır.

## Nasıl tanınır?

- Çizgi rengi parlak al kırmızısıdır. Benzer renkli hematitin çizgisi kırmızımsı kahverengi, realgarınki turuncu-sarıdır.
- Metal olmayan bir mineral için çok ağırdır (özgül ağırlık yaklaşık 8,1).
- Yumuşaktır (sertlik 2–2,5); elmasımsı ya da donuk parlaklıktadır.
- Çoğu zaman kuvars, kalsit ya da başka kayaçlar üzerinde kabuk, damar veya küçük taneler hâlinde bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Oyma kırmızı “zinober” takı ve süs eşyalarının büyük çoğunluğu mineral değil, kırmızıya boyanmış lake ya da reçinedir.
- Kırmızıya boyanmış başka taşlar ve kırmızı reçine dolgular zinober diye satılabilir; çizgi rengi ve ağırlık şüphe uyandırmalıdır.
- Benzer görünen realgar (arsenik sülfür) ve kuprit gibi mineraller de vardır; realgar da zehirlidir.

## Değerini ne belirler?

Cıva cevheri olarak zinoberin değerini cıva tenörü ve yatağın büyüklüğü belirlerdi; ancak cıvanın sağlığa ve doğaya zararları anlaşıldıkça kullanımı uluslararası anlaşmalarla kısıtlanmış ve zinoberin cevher olarak önemi çok azalmıştır. Koleksiyonda ise parlak al kırmızısı, berrak ve iyi biçimli kristaller aranır. Kristallerin boyutu, hasarsızlığı, beyaz bir taban kayacı üzerinde durması ve Çin'deki Wanshan gibi ünlü yataklardan gelmesi değeri artırır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Zinobere dokunmak bile cıva zehirlenmesine yol açar. Doğrusu: Zinober elle kısa süre tutulduğunda çok az tehlike oluşturur; asıl tehlike, ısıtıldığında çıkan cıva buharı, kırılıp ezildiğinde oluşan toz ve ağza alınmasıdır. Dokunduktan sonra elleri yıkamak yeterli bir önlemdir.
- Yanlış: Zinober suda çözünmediği için yutulsa bile zararsızdır. Doğrusu: Zinober öteki cıva bileşiklerine göre bağırsaktan daha az emilir, ama zararsız değildir: Emilen cıva böbreklerde birikir ve hayvan deneylerinde uzun süre verilen zinober böbrek hasarına yol açmıştır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Eski Çin'de Taoist simyacılar, zinober gibi minerallerden hazırlanan iksirlerin uzun ömür ve ölümsüzlük kazandıracağına inanırdı.
- Geleneksel Çin tıbbında zinoberin (zhu sha) zihni yatıştırdığına, çarpıntıya, uykusuzluğa ve havaleye iyi geldiğine inanılır; zinober içeren bazı geleneksel ilaçlar bugün de kullanılmaktadır.

Bilim ne diyor?: Zinober cıva sülfürdür; ağızdan alındığında emilen cıva böbreklerde birikir ve geleneksel ilaçlara konmasının gerekçesi bilimsel olarak kanıtlanmamıştır. Zinober asla suya konup içilmemeli (“taş suyu”), ağza alınmamalı, ısıtılmamalı ve tozu solunmamalıdır.

## Merak edilenler

**Zinobere dokunmak cıva zehirlenmesi yapar mı?**

Zinober elle kısa süre tutulduğunda çok az tehlike oluşturur; asıl tehlike, ısıtıldığında çıkan cıva buharı, kırılıp ezildiğinde oluşan toz ve ağza alınmasıdır. Dokunduktan sonra elleri yıkamak yeterli bir önlemdir.

## Güvenlik

Zinober cıva içerir. Mineral elle kısa süre tutulduğunda çok az tehlike oluştursa da kesinlikle ısıtılmamalı, kırılıp toz hâline getirilmemeli, zımparalanmamalı ve ağza götürülmemelidir: ısıtıldığında açığa çıkan cıva buharı solunduğunda sinir sistemine, akciğerlere ve böbreklere ciddi zarar verebilir. Dokunduktan sonra eller yıkanmalı, örnekler çocuklardan uzakta ve kapalı bir kapta saklanmalıdır. Bazı örneklerin üzerinde gümüş renkli sıvı cıva damlacıkları bulunabilir; bunlara dokunulmamalıdır. Zinober asla gıda, kozmetik ya da ilaç amacıyla kullanılmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Türkçedeki “zincifre” ve Batı dillerindeki “cinnabar” adları, Farsçada kırmızı rengi nedeniyle “ejder kanı” anlamına geldiği düşünülen bir sözcükten türemiştir.
- İspanya'daki Almadén ile Slovenya'daki İdrija cıva madenleri, “Cıva Mirası” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne birlikte alınmıştır.

## Nerede bulunur?

- Almadén, Ciudad Real, İspanya (Önemli yatak): Romalılardan beri işletilen, dünyanın en zengin cıva bölgelerinden; İdrija ile birlikte UNESCO Dünya Mirası
- İdrija, Slovenya (Tarihî kaynak): Yüzyıllarca işletilmiş büyük cıva madeni
- Wanshan, Guizhou, Çin (Bilinen bulunuş yeri): Koleksiyonluk iri, parlak kristaller
- Monte Amiata, Toskana, İtalya (Tarihî kaynak): 1870'lerden 1980 dolaylarına kadar zinober çıkarılan yöre; Almadén ve İdrija ile birlikte uzun süre dünya cıva üretimine egemen olmuştur.
- Huancavelica, Peru (Tarihî kaynak): Ana cevher minerali zinoberdir. İspanyol Amerikası'nın en verimli cıva kaynağıydı; cıva, Peru ve Potosí'deki gümüşün çıkarılmasında kullanılırdı.
- New Almaden, Kaliforniya, ABD (Tarihî kaynak): 1820'lerde bulunan New Almaden, Kaliforniya'nın en eski madenidir ve ABD'nin en verimli cıva madenlerinden biri olmuştur; bugün bir ilçe parkıdır.
- Aydarken, Batken, Kırgızistan (Bilinen bulunuş yeri): Aydarken Cıva Tesisi, 2005'te birincil cıva üretiminde dünyanın üçüncü büyük üreticisiydi; cevher antimon da içerir.
- Halıköy, Beydağ, İzmir (Tarihî kaynak): Etibank’ın cıva işletmesi; tesis 1960’ta kuruldu, 1994’te kapatıldı
- Karaburun, İzmir (Tarihî kaynak): Türkiye’nin bilinen en eski cıva madenlerinden; zinoberle birlikte az miktarda doğal cıva

## Belgeseller

- [The Dazzle of Vermilion: Tracing the Early Cinnabar Trade in the Ancient Andes - Richard Burger](https://www.youtube.com/watch?v=NLN_sNoVM5k), Brown University (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Cinnabar](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/cinnabar.pdf), Mineralogical Society of America
- [Civa (M. Yıldız)](https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/845/tr/20151015112314_845_227f2e9a.pdf), MTA Dergisi
- [History](https://etimine.com/history), Eti Maden
- [Mercury and health (fact sheet)](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mercury-and-health), World Health Organization
- [Mercury in traditional medicines: is cinnabar toxicologically similar to common mercurials? (Liu et al.), Experimental Biology and Medicine 233: 810–817](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18445765/), PubMed, 2008
- [Mercury and Mercury-Containing Preparations: History of Use, Clinical Applications, Pharmacology, Toxicology, and Pharmacokinetics in Traditional Chinese Medicine (Zhao, Li & Wang)](https://doi.org/10.3389/fphar.2022.807807), Frontiers in Pharmacology, 2022
- [Monte Amiata](https://en.wikipedia.org/wiki/Monte_Amiata), Wikipedia
- [Huancavelica](https://en.wikipedia.org/wiki/Huancavelica), Wikipedia
- [New Almaden](https://en.wikipedia.org/wiki/New_Almaden), Wikipedia
- [Aydarken](https://en.wikipedia.org/wiki/Aydarken), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/zinober/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
