# Yıldız yakut

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/yildiz-yakut/
- İngilizcesi: Star ruby
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: Al₂O₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 9
- Özgül ağırlık: 3,98–4,1 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,759–1,772
- Parlaklık: Elmassı, Camsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: kırmızı, pembemsi kırmızı, morumsu kırmızı, koyu bordo
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Yok; dilinime benzeyen ayrılma düzlemleri görülebilir
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde altı kollu bir ışık yıldızı beliren yakut; içindeki ince rutil iğnelerinden doğar.

Yıldız yakut, içinde belirli yönlerde dizilmiş çok ince rutil iğneleri bulunan ve bu sayede kubbe biçiminde (kabaşon) kesildiğinde yüzeyinde altı kollu bir yıldız gösteren yakuttur. Bu görüntüye asterizm denir. Yıldız yakutlar çoğunlukla yarı saydam ile opak arasıdır. En ünlüleri Myanmar ve Sri Lanka'dan çıkar; Hindistan'ın güneyinden de opak, koyu bordo yıldız yakutlar gelir.

## Nasıl oluşur?

Yıldız yakut, öteki yakutlar gibi kromla kırmızıya boyanmış [korindon](/tr/taslar/korindon/)dur. Farkı, kristalin içinde gemologların “ipek” dediği çok ince rutil (titanyum oksit) iğneleri bulunmasıdır. Korindonun kristal yapısı yüzünden bu iğneler üç yönde dizilir. Her iğne grubu ışığı yansıtarak parlak bir bant oluşturur ve üç bant birleşince altı kollu yıldız belirir. İğneler çok az olursa yıldız görünmez; çok fazla olursa taş bulanıklaşır ve saydamlığını yitirir.

Yakutlar başlıca mermerlerde ve bazaltla ilişkili kayaçlarda oluşur. Myanmar'ın Mogok vadisi mermer kökenli yakutlarıyla tanınır; Sri Lanka'da ise yıldız yakut, değerli taş çakıllarında yıldız safirle birlikte bulunur.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Kubbe biçiminde kesilerek yüzük, kolye ve küpelerde kullanılır; sertliği gündelik kullanıma uygundur.
- **Koleksiyon ve müze:** Rosser Reeves ve DeLong yıldız yakutları gibi büyük taşlar Washington ve New York'taki müzelerde sergilenir.
- **Gemoloji:** Doğal ve sentetik yıldızları ayırt etmek, gemoloji laboratuvarlarının sık karşılaştığı bir iştir.

## Yıldızın kalitesi

İyi bir yıldız yakutta altı kol keskin, düz ve eşit uzunluktadır ve taşın kubbesinin tam ortasında buluşur. Bunun için kesimci kubbeyi kristalin ana eksenine (c ekseni) dik olacak biçimde yönlendirir. Rosser Reeves yakutu da yıldızı ortalamak için yeniden cilalanmıştır. Vikipedi'ye göre Sri Lanka'da yıldız safirle birlikte ara sıra bulunan yıldız yakut, en değerli “fantezi” taşlar arasında sayılır.

## Yıldız yakut mu, yıldız safir mi?

Yakut ile safir aynı mineraldir; adı yalnızca renk belirler. Kırmızı rengi veren krom azaldıkça taş pembeleşir ve bir noktadan sonra pembe safir sayılır. Kırmızı ile pembe arasındaki sınır laboratuvarlara göre değişebildiği için, pembemsi yıldızlı bir taş bir yerde “yıldız yakut”, başka bir yerde “pembe yıldız safir” diye adlandırılabilir. Aynı Sri Lanka çakıllarından hem yıldız yakut hem de mavi, mor ve gri [yıldız safirler](/tr/taslar/yildiz-safir/) çıkar.

## Nasıl tanınır?

- Kubbe biçiminde kesilmiş kırmızı taşta altı kollu bir yıldız görülür; ışık kaynağı ya da taş hareket ettikçe yıldız yüzeyde kayar. Tek noktasal ışıkta (güneş, el feneri) en iyi görünür.
- Yakut olduğu için çok serttir (Mohs 9) ve boyutuna göre ağırdır.
- Doğal taşlarda yıldız çoğu zaman tam keskin değildir ve rengi biraz bulanıktır. Çok keskin bir yıldız ve fazla düzgün, saydama yakın bir kırmızı sentetik olduğunu düşündürebilir.
- Kesin tanı, özellikle doğal ile sentetik ayrımı, gemoloji laboratuvarı gerektirir.

## Sahteler ve taklitler

- Sentetik yıldız yakut: ABD'deki Linde şirketinin 1947'de geliştirdiği yöntemle, titanyum içeren sentetik korindon büyütülüp ısıtılarak içinde rutil iğneleri oluşturulur. Linde, sentetik yıldız safirin yanında sentetik yıldız yakut da üretmiştir.
- GIA, yüzeyine titanyum difüzyonu uygulanarak yıldız kazandırılmış iri laboratuvar üretimi yıldız yakut ve safirler belgelemiştir.
- Türkiye'de “yıldız taşı” adıyla satılan kırmızımsı, pırıltılı taş yakut değil, içinde metal pulcuklar parlayan yapay bir camdır.

## Değerini ne belirler?

Yıldız yakutta değeri yıldızın kalitesi ile gövde rengi birlikte belirler: altı kolun keskin, düz ve taşın tam ortasında olması, rengin ise canlı ve doygun bir kırmızı olması aranır. Saydamlık da önemlidir: yarı saydam ve canlı renkli taşlar, opak ve çok koyu taşlardan daha çok aranır. Kesimin simetrisi, boyut, işlem görüp görmediği ve kökeni de önemlidir. Sentetik yıldız yakutlar uzun süredir üretildiği için laboratuvar raporu belirleyicidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Türkiye'de “yıldız taşı” diye satılan kırmızı, pırıltılı taş bir tür yıldız yakuttur. Doğrusu: “Yıldız taşı” adıyla satılan taş, 17. yüzyıl İtalya'sına dayandırılan, içindeki metal pulcuklarla parıldayan yapay bir camdır (ingilizcede goldstone). Yıldız yakut ise kubbe kesilince altı kollu ışık yıldızı gösteren doğal bir korindondur.
- Yanlış: Yıldız gösteren her yakut doğaldır. Doğrusu: Sentetik yıldız yakut 1940'ların sonundan beri üretilir; bazı laboratuvar üretimi taşlarda yıldız, yüzeye titanyum difüzyonu yapılarak da kazandırılır. Doğal taşı sentetikten kesin olarak ayırmak laboratuvar işidir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Mineralog George F. Kunz (1913), Doğu halklarının yıldız yakut ve yıldız safir gibi ışık oyunu gösteren taşların sahibine iyi talih getirdiğine inandığını yazar.
- Kunz'un evlilik yıldönümü taşları listesinde yıldız yakut 52. yıla verilir; 13'ün katı olan bu yıllarda taşın sayının uğursuz etkisini gidereceğine inanıldığını belirtir.
- ABD'li reklamcı Rosser Reeves, sonradan Smithsonian'a bağışladığı yıldız yakutu uğur taşı olarak yanında taşır, ona “bebeğim” derdi.

Bilim ne diyor?: Yıldız yakutun iyi talih getirdiğine ya da uğursuz sayıların etkisini giderdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Yıldız, ışığın taşın içinde üç yönde dizilmiş rutil iğnelerinden yansımasıyla oluşan fiziksel bir görüntüdür ve laboratuvarda da üretilebilir.

## Bunu biliyor muydun?

- Smithsonian'daki 138,7 karatlık Rosser Reeves yakutu, dünyanın en büyük ve en güzel yıldız yakutlarından biri sayılır. Taş, yıldızı ortalamak ve çizikleri gidermek için yeniden cilalandığından önceki ağırlığı 140 karatın biraz üzerindeydi.
- New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde sergilenen 100,32 karatlık DeLong Star Ruby, 1964'teki ünlü soygunda Star of India ile birlikte çalındı; 1965'te Florida'da bir otoyol dinlenme tesisindeki telefon kulübesinde bulundu.
- Hindistan'ın Karnataka eyaletindeki Channapatna çevresinde yıldız yakut, madenlerden değil mango ve hindistancevizi bahçelerinin toprağından çıkarılır.

## Nerede bulunur?

- Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar (Önemli yatak): Gemdat, Mogok vadisindeki birçok madeni yıldız yakut bulunuş yeri olarak listeler; 100,32 karatlık DeLong Star Ruby 1930'larda Burma'da bulunmuştur
- Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka (Önemli yatak): Değerli taş çakıllarında yıldız safirle birlikte bulunur; Smithsonian'daki 138,7 karatlık Rosser Reeves yakutu Sri Lanka'dandır
- Yên Bái Eyaleti (Lục Yên çevresi), Vietnam (Bilinen bulunuş yeri): Gemdat, Yên Bái eyaletini yıldız yakut bulunuş yeri olarak listeler
- Channapatna, Karnataka, Hindistan (Bilinen bulunuş yeri): Opak, koyu bordo yıldız yakut; madenlerden değil, mango ve hindistancevizi bahçelerinin kırmızı ve sarı topraklarından çıkarılır

## Kaynaklar

- [Star Ruby (gem)](https://www.gemdat.org/gem-30582.html), Gemdat.org
- [Asterism (gemology)](https://en.wikipedia.org/wiki/Asterism_(gemology)), Wikipedia
- [Gem News International: Indian ruby mining, Gems & Gemology 50(1)](https://www.gia.edu/gems-gemology/spring-2014-gemnews-indian-ruby-mining), GIA, 2014
- [Ruby Description (Gem Encyclopedia)](https://www.gia.edu/ruby-description), GIA
- [Synthetic Star Sapphires and Rubies Produced by Wiede's Carbidwerk, Freyung, Germany (Schmetzer, Gilg, Bernhardt), Gems & Gemology 53(3)](https://www.gia.edu/gems-gemology/fall-2017-synthetic-star-sapphires-rubies), GIA, 2017
- [Lab Notes: Large laboratory-grown star ruby and sapphire, Gems & Gemology 55(3)](https://www.gia.edu/gems-gemology/fall-2019-labnotes-large-laboratory-grown-star-ruby-and-sapphire), GIA, 2019
- [Rosser Reeves Ruby](https://en.wikipedia.org/wiki/Rosser_Reeves_Ruby), Wikipedia
- [DeLong Star Ruby](https://en.wikipedia.org/wiki/DeLong_Star_Ruby), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913
- [Yıldız taşı faydaları: Yıldız taşı özellikleri nelerdir, ne işe yarar?](https://www.sabah.com.tr/saglik/2022/07/22/yildiz-tasi-faydalari-yildiz-tasi-ozellikleri-nelerdir-ne-ise-yarar), Sabah, 2022
- [Channapatna](https://en.wikipedia.org/wiki/Channapatna), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/yildiz-yakut/ · Lisans: CC BY-SA 4.0