# Yıldız safir

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/yildiz-safir/
- İngilizcesi: Star sapphire
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: Al₂O₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 9
- Özgül ağırlık: 3,98–4,1 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,759–1,772
- Parlaklık: Elmassı, Camsı
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: mavi, grimsi mavi, sütlü mavi, gri, mor, siyah, beyazımsı
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Yok; dilinime benzeyen ayrılma düzlemleri görülebilir
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş

Kubbe biçiminde kesilince yüzeyinde altı kollu, ışıkla birlikte kayan bir yıldız beliren safir.

Yıldız safir, içindeki çok ince iğne biçimli kapanımlar sayesinde yüzeyinde altı kollu bir ışık yıldızı gösteren safirdir. Bu görüntüye asterizm denir. Taş, yıldızın ortaya çıkması için kubbe biçiminde (kabaşon) kesilir. Mavi, grimsi mavi, mor ve siyah olabilir. Dünyanın en ünlü yıldız safirlerinin çoğu Sri Lanka'dan, siyah yıldız safirler ise daha çok Tayland ve Avustralya'dan çıkar.

## Nasıl oluşur?

Yıldız safir, öteki safirler gibi [korindon](/tr/taslar/korindon/) kristalidir; farkı, içinde çok ince ve belirli yönlerde dizilmiş kapanımlar bulunmasıdır. Bu kapanımlar çoğunlukla rutil (titanyum oksit) iğneleridir; bazen demir ve titanyum oksitli başka mineraller de katılır. Korindonun kristal yapısı nedeniyle iğneler birbirini yaklaşık 120 derecelik açılarla kesen üç yönde dizilir. Her iğne grubu ışığı yansıtarak parlak bir bant oluşturur; üç bant üst üste binince altı kollu yıldız ortaya çıkar.

Siyah yıldız safirler Tayland ve Avustralya'da bazalt lavlarıyla ilişkili yataklardan çıkar. Sri Lanka'daki yıldız safirler ise akarsularla taşınıp çakıllar arasında birikmiş ikincil yataklardan elde edilir. Laboratuvarda da aynı ilke kullanılır: önce titanyum içeren korindon büyütülür, sonra ısıtılarak içinde rutil iğneleri çökeltilir.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Yıldız safir yüzük, kolye ve küpelerde kubbe biçiminde kesilmiş taş olarak kullanılır; sertliği gündelik kullanıma uygundur.
- **Koleksiyon ve müze:** Star of India, Star of Bombay ve Star of Asia gibi dev taşlar New York ve Washington'daki müzelerde sergilenir.
- **Tılsım ve süs:** Tarih boyunca tılsım olarak taşındı; 1913'te ABD'deki Yunanlar, Prens Konstantin'e kabzasında büyük bir yıldız safir bulunan bir kılıç hediye etti.

## Yıldız nasıl görünür?

Yıldızın görülmesi için kesimcinin taşı, iğnelerin dizildiği düzleme paralel bir kubbe olacak biçimde yönlendirmesi gerekir; doğru yönlendirilmiş taşta yıldız kubbenin ortasında durur. Kapanımlar azsa yıldız soluk, çok fazlaysa taş bulanık olur. Kunz'a göre gri ve beyazımsı taşlar çoğu zaman koyu mavi taşlardan daha belirgin bir yıldız gösterir, çünkü içlerinde daha çok kapanım vardır. GIA, Tayland'dan çıkan bazı siyah yıldız safirlerde rutil iğnelerinin gümüş beyazı, hematit ve ilmenit pulcuklarının ise altın sarısı bir yıldız oluşturduğunu ve ikisinin birlikte on iki kollu bir yıldız verdiğini bildirmiştir.

## Nasıl tanınır?

- Kubbe biçiminde kesilmiş taşın üzerinde altı kollu bir yıldız görülür; taş ya da ışık kaynağı hareket ettikçe yıldız da yüzeyde kayar. Tek bir noktasal ışıkta (güneş, el feneri) en net hâlini alır.
- Safir olduğu için çok serttir (Mohs 9) ve boyutuna göre ağırdır.
- Doğal taşlarda yıldız çoğu zaman biraz bulanık, rengi sütlü ya da grimsidir ve içinde renk bantları görülebilir. Çok keskin, kusursuz bir yıldız ve fazla düzgün bir renk sentetik olduğunu düşündürebilir.
- Siyah yıldız safirlerin bazılarında altın sarısı ve gümüş beyazı iki yıldız üst üste binerek on iki kollu bir yıldız oluşturur.

## Sahteler ve taklitler

- Sentetik yıldız safir: Yöntemi ABD'deki Linde şirketinde 1947'de geliştirildi; önce titanyum içeren sentetik korindon büyütülür, sonra ısıtılarak içinde rutil iğneleri oluşturulur. Erken üretimlerde iğneler yalnızca taşın yüzeye yakın katmanındadır.
- Isıl işlem doğal taştaki ince kapanımları eritip yıldızı zayıflatabilir ya da değiştirebilir. GIA, yüzeyine titanyum difüzyonu uygulanarak yıldız kazandırılmış iri sentetik safirler de belgelemiştir. İşlemlerin satıcı tarafından belirtilmesi gerekir.

## Değerini ne belirler?

Yıldız safirde değeri önce yıldızın kendisi belirler: altı kolun keskin, düz, eşit uzunlukta ve taşın tam ortasında olması aranır. Ardından gövde rengi gelir: doygun mavi en değerli olanıdır; sütlü, grimsi ya da çok koyu taşlar daha az değerlidir. Kesimin kubbe yüksekliği ve simetrisi, boyut ve taşın ısıl işlem görüp görmediği de önemlidir. Sentetik ve işlemli yıldızlar yaygın olduğu için laboratuvar raporu değer biçmede belirleyicidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Yıldız gösteren her safir doğaldır. Doğrusu: Sentetik yıldız safir 1940'ların sonundan beri üretilir; bazı sentetik taşlarda yıldız, yüzeye titanyum difüzyonu yapılarak sonradan da kazandırılır. Doğal taşı sentetikten kesin olarak ayırmak laboratuvar işidir.
- Yanlış: Smithsonian'daki ünlü Star of Asia, Myanmar'ın Mogok madenlerinden çıkmıştır. Doğrusu: Vikipedi'ye göre bu hikâyeyi taşı satan tüccar Martin Ehrmann, değerini artırmak için uydurmuştur; sonradan ilk sahiplerinin ailesiyle yapılan görüşmeler, 330 karatlık taşın Sri Lanka'da çıkarıldığını ortaya koymuştur.
- Yanlış: Haberlerde geçen dev yıldız safirlerin değeri kesin olarak bellidir. Doğrusu: Dev taşlar için haberlerde verilen değerler çoğu zaman sahiplerinin ya da satıcıların öne sürdüğü tahminlerdir. Vikipedi, Star of Adam için söylenen değerin tartışmalı olduğunu ve açık artırma kayıtlarında hiçbir safirin bu düzeye yaklaşmadığını belirtir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Mineralog George F. Kunz'a (1913) göre Sri Lankalılar, yüzeyde kayan yıldızın her türlü büyüye karşı koruduğuna inanırdı.
- Kunz'un aktardığına göre yıldız safirdeki üç çizginin inanç, umut ve kaderi temsil ettiğine inanılır, taş kötü alamete ve nazara karşı takılırdı; etkisini taş el değiştirse bile ilk sahibi üzerinde sürdürdüğü söylenirdi.
- Kunz, gezgin Sir Richard Burton'ın büyük bir yıldız safiri tılsım olarak taşıdığını, onun kendisine şans ve iyi ağırlanma getirdiğine inandığını anlatır; 17. yüzyılda Anselmus de Boot'a göre Almanlar bu taşa “zafer taşı” (Siegstein) derdi.

Bilim ne diyor?: Yıldız safirin büyüye ya da nazara karşı koruduğuna, şans veya zafer getirdiğine dair bilimsel bir kanıt yoktur. Yıldız, ışığın taşın içinde üç yönde dizilmiş ince rutil iğnelerinden yansımasıyla oluşan tamamen fiziksel bir görüntüdür; aynı etki laboratuvarda da üretilebilir.

## Bunu biliyor muydun?

- New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde sergilenen 563,35 karatlık Star of India'nın her iki yüzünde de yıldız görülür. Taş 1964'te müzeden çalındı ve 1965'te Miami'de bir otobüs dolabında bulundu.
- Sri Lanka'nın Ratnapura bölgesinde 2015'te bulunan 1.404,49 karatlık Star of Adam, bilinen en büyük mavi yıldız safir olarak anılır.
- 733 karatlık Black Star of Queensland'i 1938'de Queensland'de bir genç buldu; ailesi taşı değerini anlamadan önce yaklaşık on yıl kapı tutucu olarak kullandı.

## Nerede bulunur?

- Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka (Önemli yatak): Değerli taş çakılları; Star of India, Star of Bombay ve Star of Asia Sri Lanka'dan, 1.404 karatlık Star of Adam 2015'te Ratnapura'dan çıkmıştır
- Mogok, Mandalay Bölgesi, Myanmar (Bilinen bulunuş yeri): Gemdat, Mogok bölgesindeki birçok yatağı yıldız safir bulunuş yeri olarak listeler
- Bang Kha Cha, Chanthaburi, Tayland (Önemli yatak): Bazaltla ilişkili yataklardan çıkan siyah yıldız safirleriyle ünlüdür; nokta Chanthaburi kentindedir
- Pailin, Kamboçya (Tarihî kaynak): Tayland–Kamboçya sınırındaki madenler siyah yıldız safir kaynakları arasında sayılır; 1990'ların sonunda büyük ölçüde tükendiği bildirilir
- Orta Queensland değerli taş sahaları (Rubyvale, Sapphire, Anakie), Avustralya (Bilinen bulunuş yeri): GIA'ya göre Avustralya'nın bazaltla ilişkili yataklarında siyah yıldız safir çıkar; 733 karatlık Black Star of Queensland 1938'de Queensland'de bulunmuştur

## Kaynaklar

- [Sapphire Description (Gem Encyclopedia)](https://www.gia.edu/sapphire-description), GIA
- [Sapphire (Star sapphire)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sapphire), Wikipedia
- [Gem News International: Twelve-rayed star sapphire from Thailand, Gems & Gemology 54(2)](https://www.gia.edu/gems-gemology/summer-2018-gemnews-twelve-rayed-star-sapphire-from-thailand), GIA, 2018
- [Synthetic Star Sapphires and Rubies Produced by Wiede's Carbidwerk, Freyung, Germany (Schmetzer, Gilg, Bernhardt), Gems & Gemology 53(3)](https://www.gia.edu/gems-gemology/fall-2017-synthetic-star-sapphires-rubies), GIA, 2017
- [Lab Notes: Large laboratory-grown star ruby and sapphire, Gems & Gemology 55(3)](https://www.gia.edu/gems-gemology/fall-2019-labnotes-large-laboratory-grown-star-ruby-and-sapphire), GIA, 2019
- [Star sapphire (gem)](https://www.gemdat.org/gem-30580.html), Gemdat.org
- [Black Star sapphire](https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Star_sapphire), Wikipedia
- [Star of India (gem)](https://en.wikipedia.org/wiki/Star_of_India_(gem)), Wikipedia
- [Star of India](https://www.amnh.org/exhibitions/permanent/gems-minerals/star-of-india2), American Museum of Natural History
- [Star of Adam](https://en.wikipedia.org/wiki/Star_of_Adam), Wikipedia
- [Star of Asia](https://en.wikipedia.org/wiki/Star_of_Asia), Wikipedia
- [Star of Bombay](https://en.wikipedia.org/wiki/Star_of_Bombay), Wikipedia
- [Black Star of Queensland](https://en.wikipedia.org/wiki/Black_Star_of_Queensland), Wikipedia
- [The Curious Lore of Precious Stones (G. F. Kunz)](https://www.gutenberg.org/ebooks/57978), J. B. Lippincott Company (Project Gutenberg), 1913
- [Pailin province](https://en.wikipedia.org/wiki/Pailin_province), Wikipedia
- [Rubyvale, Queensland](https://en.wikipedia.org/wiki/Rubyvale,_Queensland), Wikipedia
- [Chanthaburi](https://en.wikipedia.org/wiki/Chanthaburi), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/yildiz-safir/ · Lisans: CC BY-SA 4.0