# Willamette meteoriti

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/willamette-meteoriti/
- İngilizcesi: Willamette Meteorite
- Tür: Meteorit
- Sınıflandırma: Meteoritler ve çarpma taşları › Demir meteoritler
- Sertlik (Mohs): 4–5,5
- Özgül ağırlık: 7–8 g/cm³
- Parlaklık: Metalik
- Saydamlık: Opak
- Renkler: koyu kahverengi, pas kahverengisi, siyahımsı gri, çelik grisi (kesilmiş yüzey)
- Bileşim: Demir-nikel alaşımı: %91'in üzerinde demir, %7,62 nikel, iz miktarda kobalt ve fosfor. Yerkabuğunda çok ender bulunan iridyum, milyonda 4,7 oranında, yani yerkabuğundakinin binlerce katı yoğunlukta bulunur. Troilit (demir sülfür) de içerir.
- Doku: Masif metal; IIIAB grubundan orta oktahedrit. Ana gövdedeki bir çarpışmanın ısısıyla yeniden kristalleşmiştir; Widmanstätten deseninin yalnızca izleri kalmıştır. Yüzeyi derin oyuk ve çukurlarla doludur.
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı

ABD'de bulunmuş en büyük meteorit ve Oregon yerlilerinin kutsal taşı: buzullarla taşınmış, yüzeyi oyuklarla dolu 15 tonluk demir.

Willamette meteoriti, ABD'nin Oregon eyaletinde, Willamette Vadisi'ndeki Oregon City yakınında bulunan bir demir-nikel meteorittir ve ABD'de bulunmuş en büyük meteorittir. Clackamas Chinook halkı ona “ruh gücü” anlamına gelen Tomanowos adını vermişti. 1906'dan beri New York'taki Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'nde sergilenir ve yaklaşık 40 milyon kişi tarafından görülmüştür; bu yüzden dünyanın en ünlü meteoritlerinden biridir.

## Nasıl oluşur?

Willamette gibi demir meteoritlerin çoğu, Güneş Sistemi'nin erken döneminde erimiş ve katmanlaşmış küçük gezegenlerin (asteroitlerin) metal çekirdeklerinden gelir; bu cisimler başka cisimlerle çarpışınca parçalanmıştır. Willamette, IIIAB grubundan bir orta oktahedrittir. Ana gövdesindeki güçlü bir çarpışmanın ısısı metali yeniden kristalleştirmiş ve tipik Widmanstätten desenini büyük ölçüde silmiştir.

Dünya'ya düştükten sonra meteorit bir buz örtüsünün üzerinde kaldı ve buzulla sürüklendi. Son buzul çağının sonunda Missoula Gölü'nü tutan buz barajı yıkıldı; saniyede 10 milyon metreküpe varan sel suları, içinde kaya parçaları taşıyan buz kütleleriyle birlikte Columbia Nehri'nden ve Willamette Vadisi'nden aşağı aktı. Willamette, buzun içinde taşınıp sonradan su altında çöken bu “buzul taşları”ndan biridir.

## Ne işe yarar?

Willamette bir müze nesnesi ve bilimsel örnektir. Demir meteoritler, asteroitlerin metal çekirdeklerinin nasıl oluştuğunu anlamak için incelenir. Willamette'teki yüksek iridyum oranı gibi özellikler, yerkabuğunda ender olan metallerin meteoritlerde nasıl yoğunlaştığını gösterir. Aynı zamanda Oregon'un yerli halkları için kutsal bir kültür mirasıdır.

## Tarihçe

Avrupa kökenli yerleşimciler meteoritin önemini 1902'de fark etti. 1905'te William E. Dodge Jr.'ın eşi Sarah Tappan Hoadley meteoriti satın aldı, Lewis ve Clark Yüzüncü Yıl Fuarı'nda sergiledi ve Amerikan Doğa Tarihi Müzesi'ne bağışladı. 1999'da Grand Ronde Konfedere Kabileleri, yerli mirasını koruyan NAGPRA yasasına dayanarak meteoritin iadesini istedi. 2000'deki anlaşmayla meteorit müzede kaldı; kabile üyelerine yılda bir kez tören yapma hakkı tanındı ve müze onu sergilemeyi bırakırsa mülkiyetin kabilelere geçmesi kararlaştırıldı.

## Nasıl tanınır?

- Yaklaşık 3 metre yüksekliğinde, 2 metre genişliğinde ve 1,3 metre derinliğinde, kocaman bir metal kütlesidir.
- Yüzeyi derin oyuklar ve çukurlarla doludur; bunlar hem atmosfere giriş sırasında hem de binlerce yıllık aşınmayla oluşmuştur.
- Kesilip asitle dağlandığında Widmanstätten deseninin yalnızca silik izleri görülür; çünkü ana gövdesindeki bir çarpışmada ısınıp yeniden kristalleşmiştir.

## Değerini ne belirler?

Willamette'in kendisi satılık değildir: müze ile Grand Ronde Konfedere Kabileleri arasındaki 2000 anlaşmasına göre müzede sergilendiği sürece orada kalır, sergilenmezse kabilelere geçer. Değeri bilimsel, kültürel ve kutsaldır. Ondan kesilmiş küçük parçaların el değiştirmesi de bu yüzden tartışmalara yol açmıştır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Willamette meteoriti düştüğü yerde bulundu. Doğrusu: Bulunduğu yerde krater yoktur. Meteoritin Kanada ya da Montana'da bir buzulun üzerine düştüğü ve son buzul çağının sonundaki Missoula Selleri'yle Oregon'a taşındığı düşünülür.
- Yanlış: Willamette, dünyanın en büyük altıncı meteoritidir. Doğrusu: Uzun süre böyle bilindi, ama El Ali ve Gancedo gibi yeni bulunan büyük parçalarla birlikte Willamette artık ilk on içinde değildir. Yine de ABD'de bulunmuş en büyük meteorittir.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Clackamas Chinook halkı meteoriti kutsal sayardı ve ona “ruh gücü” anlamına gelen t’əmanəwas (Tomanowos) adını verdi; Grand Ronde Konfedere Kabileleri bu adı bugün de kullanır.
- Mahkemede tanıklık eden yerlilere göre, karanlık gecelerde taşın yanına gönderilmek gençler için bir erginlenme ayiniydi; savaşçılar ise savaşta başarı dileyerek oklarını taşın oyuklarında biriken yağmur suyuna batırırdı.

Bilim ne diyor?: Bunlar yaşayan bir kültürün kutsal gelenekleridir, sağlık iddiası değildir. Kabile üyeleri bugün de yılda bir kez müzede meteoritin başında özel bir tören yapar. Jeolojik açıdan oyuklardaki su, meteoritteki troilitin aşınmasıyla asitleşir; bu suyun içilmemesi gerekir.

## Merak edilenler

**Willamette meteoriti neden düştüğü yerde değil?**

Bulunduğu yerde bir çarpma krateri yoktur. Araştırmacılara göre meteorit bugünkü Montana ya da batı Kanada'daki bir buz örtüsüne düştü, buzulla sürüklendi ve yaklaşık 13.000 yıl önce, dev bir buz barajının yıkılmasıyla oluşan Missoula Selleri sırasında buz kütleleri içinde Willamette Vadisi'ne taşındı.

## Bunu biliyor muydun?

- 1902'de meteoriti fark eden Ellis Hughes onu gizlice kendi arazisine taşımaya çalıştı; 1,2 kilometrelik yol 90 gün sürdü. Mahkeme, meteoritin arazinin sahibi Oregon Iron and Steel Company'ye ait olduğuna karar verdi.
- Meteoritteki oyuklar, içindeki troilitin yağmur suyuyla tepkimeye girip bir tür sülfürik asit oluşturması ve metali yavaş yavaş çözmesiyle derinleşmiştir.
- 1998'de müze, meteoritin tepesinden 13 kilogramlık bir parça keserek bunu bir koleksiyoncuya 14 gramlık bir Mars meteoriti parçası karşılığında verdi.

## Nerede bulunur?

- Oregon City yakını, Willamette Vadisi, Oregon, ABD (Tip lokalite): Meteoritin bulunduğu yer; burada çarpma krateri yoktur. Meteoritin bugünkü Kanada ya da Montana'ya düştüğü ve son buzul çağının sonunda Missoula Selleri'yle buz kütleleri içinde buraya taşındığı düşünülür.

## Kaynaklar

- [Willamette Meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Willamette_Meteorite), Wikipedia
- [Iron meteorite](https://en.wikipedia.org/wiki/Iron_meteorite), Wikipedia
- [Kamacite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Kamacite.shtml), Webmineral.com
- [Taenite Mineral Data](http://webmineral.com/data/Taenite.shtml), Webmineral.com
- [Density and specific gravity (R. L. Korotev)](https://sites.wustl.edu/meteoritesite/items/density-specific-gravity), Washington University in St. Louis, Some Meteorite Information


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/willamette-meteoriti/ · Lisans: CC BY-SA 4.0