# Volframit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/volframit/
- İngilizcesi: Wolframite
- Diğer adları: Tungsten cevheri, Ferberit (demirce zengin uç üye), Hübnerit (manganca zengin uç üye)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Oksitler ve hidroksitler
- Kimyasal formül: (Fe,Mn)WO₄
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 4–4,5
- Özgül ağırlık: 7–7,5 g/cm³
- Parlaklık: Yarı metalik, Reçinemsi
- Saydamlık: Opak, Yarı saydam
- Renkler: gri-siyah, kahverengimsi siyah, koyu kahverengi, kırmızımsı kahverengi
- Çizgi rengi: Kırmızımsı kahverengi ile kahverengimsi siyah arası
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel
- Kırılma: Düzensiz
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Tungstenin başlıca cevherlerinden biri: demir ve manganlı, koyu renkli, çok ağır bir mineral; adı “kurdun köpüğü” anlamına gelir.

Volframit, demir ve manganlı bir tungstat mineralidir. Tek bir tür değil, demirli ferberit ile manganlı hübnerit arasındaki bir seridir. Koyu gri-kahverengimsi siyahtır, metale benzer bir parlaklığı vardır ve çok ağırdır. MTA'ya göre dünyadaki tungsten kaynaklarının yaklaşık üçte biri volframit, üçte ikisi şelit cevheridir.

## Nasıl oluşur?

Volframit, granitle ilişkili yüksek sıcaklıklı **hidrotermal damarlarda**, greyzen denen değişim zonlarında ve granit pegmatitlerinde oluşur; kuvars, kasiterit, arsenopirit, topaz ve florit eşlik eder. Magma soğurken kalan sıcak, tungstence zengin sıvılar çatlaklarda mineralleri çökeltir. Ağır ve dayanıklı olduğundan ana kayaç aşındığında nehir yataklarında da birikebilir.

Volframit ferberit (FeWO₄) ile hübnerit (MnWO₄) arasında bir seridir: demir ve mangan, kristal yapısında birbirinin yerini serbestçe alır. Demirce zengin üyeler koyu siyaha, manganca zenginler kırmızımsı kahverengiye çalar.

## Ne işe yarar?

Volframitten elde edilen tungsten, bilinen en yüksek erime noktasına ve çok yüksek dayanıma sahip bir metaldir:

- **Sert kesici aletler:** USGS'ye göre ABD'de tüketilen tungstenin yaklaşık %60'ı kesme ve aşınmaya dayanıklı sementlenmiş karbür (cemented carbide) parçalarda kullanılır (maden, delme, metal işleme, inşaat).
- **Alaşımlar ve özel çelikler:** Çeliğe ve süper alaşımlara dayanıklılık kazandırır.
- **Elektrik ve aydınlatma:** Flaman teli, elektrot ve ısıtma elemanları.
- **Kimya ve tarih:** Eskiden kumaş boyamada ve yanmaz kumaş yapımında da kullanılmıştır.

## Çatışma minerali mi?

Vikipedi'ye göre volframit, Kongo Demokratik Cumhuriyeti'ndeki etik dışı madencilik uygulamaları nedeniyle “çatışma minerali” sayılmıştır. Tungsten, Avrupa Birliği'nin 1 Ocak 2021'den beri uygulanan çatışma mineralleri yönetmeliğinin kapsadığı dört maddeden biridir (kalay, tantal, tungsten ve altın).

## Türkiye'de

Türkiye'de tungsten cevheri ağırlıklı olarak **şelit** olarak bulunur; MTA'ya göre ülkedeki yatakların çoğu skarn tipinde olup başlıca mineral şelittir. Volframit ise Bursa'daki **Uludağ** yatağında, MTA'nın eski bir cevher mikroskobu incelemesine göre yatağın derin kesimlerinde (“kaide zonu”) şelite eşlik eden, az bulunan bir mineral olarak saptanmıştır.

Uludağ yatağı 1977'den 1989'a kadar işletildi ve kapandı. MTA'ya göre Türkiye'de bugün tungsten madenciliği yapılmamaktadır; sanayinin ihtiyacı ithalatla karşılanır.

## Nasıl tanınır?

- Elde beklenmedik ölçüde ağırdır: özgül ağırlığı yaklaşık 7–7,5'tir. Aynı boyda bir granit ya da kuvars parçasından çok daha ağır gelir.
- Sertliği 4–4,5'tir; çelik bıçak onu çizer. Tek yönde mükemmel yarıldığı için kristalleri düz, parlak ve çizgili yüzeyli, kama ya da plaka biçimindedir.
- Çizgi (toz) rengi kırmızımsı kahverengi ile kahverengimsi siyah arasındadır; manganlı uca doğru kırmızımsı, demirli uca doğru siyaha yakındır.
- Demirce zengin üyesi ferberit zayıf mıknatıslanır. Çoğunlukla kuvars, kasiterit, arsenopirit, florit ve şelitle birlikte, granitle ilişkili damarlarda bulunur.

## Sahteler ve taklitler

- Volframitin bilinen yaygın bir taklidi yoktur; asıl karışıklık benzer görünen koyu minerallerledir. Kasiterit çok daha serttir (6–7) ve çizgisi beyazımsıdır; manyetit güçlü biçimde mıknatısa yapışır ve çizgisi siyahtır.
- Açık renkli, UV ışık altında mavi parlayan tungsten minerali volframit değil, şelittir; ikisi çoğu zaman aynı damarda yan yana bulunur.

## Değerini ne belirler?

Volframit bir cevherdir; değerini öncelikle cevherdeki tungsten oksit (WO₃) oranı, yatağın büyüklüğü, kalay, bizmut ya da arsenik gibi yan minerallerin durumu ve zenginleştirme maliyeti belirler (volframit genellikle ağırlık ve manyetik ayırmayla zenginleştirilir). Arz birkaç ülkede toplandığı için ticaret kısıtları ve ihracat denetimleri de belirleyicidir: USGS'ye göre Çin, 2025'te yaklaşık 85.000 tonluk dünya madenciliğinin 67.000 tonunu sağlamıştır. Koleksiyonda ise kristal biçimi, parlaklık ve hasarsızlık ile Panasqueira ya da Pasto Bueno gibi tanınmış yerler önemlidir.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Tungsten (karbür) alyanslar ve takılar kırılmaz. Doğrusu: Tungsten karbür (volframit ve şelitten elde edilen tungstenin en yaygın kullanım biçimlerinden biri) çok serttir, Mohs ölçeğinde yaklaşık 9–9,5'tir ve çizilmeye çok dirençlidir; ama gevrektir. Vikipedi'ye göre yeterince sert bir darbede kırılabilir; bir yüzüğün acil durumda çıkarılması gerekirse özel pense gibi aletlere ihtiyaç duyulabilir.
- Yanlış: Volfram ile tungsten ayrı metallerdir. Doğrusu: İkisi de atom numarası 74 olan aynı elementin adıdır: “tungsten” İsveççe “ağır taş” anlamına gelen tung sten'den, “wolfram” ise volframit cevherinin adından gelir. Türkçede ikisi de kullanılır; simgesi W'dir.

## Merak edilenler

**Eski ampullerin ince teli neden yapılır?**

Tungstenden. Tungstenin başlıca cevherlerinden biri volframittir. Tungsten ampullerde flaman teli olarak, ayrıca elektrotlarda ve ısıtma elemanlarında kullanılır. Bugün en büyük kullanımı ise kesici aletlerdir: USGS'ye göre ABD'de tüketilen tungstenin yaklaşık %60'ı kesmeye ve aşınmaya dayanıklı sementlenmiş karbür parçalara gider.

## Güvenlik

Volframit elle tutulduğunda zararsızdır. Ham örnekler arsenopirit gibi arsenikli minerallerle birlikte bulunabilir; ham taşı kırıp ezmeyin, tozunu solumayın ve temas sonrası ellerinizi yıkayın.

## Bunu biliyor muydun?

- “Volframit” adı Almanca wolf rahm (“kurdun köpüğü, kaymağı”) sözcüğünden gelir. Bir yoruma göre bu ad, mineralin kalay cevheriyle birlikte ergitildiğinde kalayı, kurdun koyun yemesi gibi yok etmesinden doğmuştur.
- Tungstenin kimyada W simgesiyle gösterilmesinin nedeni bu mineraldir: element, 1783'te Elhuyar kardeşler tarafından volframit cevherinden ayrıldı ve “wolfram” adını aldı.
- Tungsten, bilinen bütün elementler arasında en yüksek erime noktasına (3.422 °C) sahiptir.

## Nerede bulunur?

- Panasqueira, Covilhã, Portekiz (Bilinen bulunuş yeri): Volframit kristalleriyle bilinen maden bölgesi; USGS'nin dünya üretim tablosunda Portekiz de yer alır
- Yaogangxian madeni, Yizhang, Hunan, Çin (Bilinen bulunuş yeri): Volframit, kalay ve arsenik mineralleriyle birlikte bulunur; Çin, USGS'ye göre dünya tungsten üretiminin büyük çoğunluğunu sağlar
- Hemerdon, Plympton, Devon, İngiltere (Bilinen bulunuş yeri): Cevher volframit serisinin demirli üyesi ferberittir; Vikipedi'ye göre dünyanın dördüncü büyük tungsten yatağı
- Altenberg ve Zinnwald (Cínovec), Cevher Dağları, Almanya (Tarihî kaynak): Zinnwald'da iri ferberit kristalleri bulunmuştur; eski Saksonya kalay-tungsten bölgesi
- Calstock, Cornwall, İngiltere (Tarihî kaynak): Handbook of Mineralogy'ye göre Calstock çevresinde ve Cornwall'ın başka yerlerinde ferberit bulunur
- Pasto Bueno, Pallasca, Ancash, Peru (Bilinen bulunuş yeri): Huallapón madeninden iri ve çok güzel hübnerit kristalleri çıkmıştır
- Chungju, Tae-hwa madeni, Kore Cumhuriyeti (Bilinen bulunuş yeri): Handbook of Mineralogy'ye göre ferberit Tae-hwa madeninden bilinir
- Boulder İlçesi, Colorado, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Boulder tungsten bölgesindeki madenlerde iyi kristallenmiş ferberit bir cevher mineralidir
- Uludağ, Bursa (Bilinen bulunuş yeri): Uludağ şelit yatağının derin kesimlerinde (“kaide zonu”) şelite eşlik eden az bulunan volframit görülür

## Belgeseller

- [Rwandan Tungsten mine enters US defence supply chain • FRANCE 24 English](https://www.youtube.com/watch?v=OXY8eSPnHq4), FRANCE 24 English (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Wolframite](https://en.wikipedia.org/wiki/Wolframite), Wikipedia
- [Handbook of Mineralogy: Ferberite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/ferberite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Hübnerite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/hubnerite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Ferberite (Webmineral)](https://webmineral.com/data/Ferberite.shtml), Webmineral
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Tungsten](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-tungsten.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Tungstenin Dünya ve Türkiye'deki yeri (MTA Doğal Kaynaklar ve Ekonomi Bülteni 30)](https://www.mta.gov.tr/dosyalar/images/dogalkaynaklar/makaleler/404/tr_20221023195322_404_3_5b3a8927.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, 2020
- [Türkiye'nin bazı nadir cevher minerallerinde erzmikroskopik müşahedeler](https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/1065/tr/20151209165251_1065_22714a27.pdf), MTA Dergisi (P. de Wijkerslooth)
- [Wolframite-Stannite-Arsenopyrite-119115.jpg (specimen locality: Yaogangxian Mine)](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wolframite-Stannite-Arsenopyrite-119115.jpg), Wikimedia Commons
- [Tungsten](https://en.wikipedia.org/wiki/Tungsten), Wikipedia
- [Tungsten carbide](https://en.wikipedia.org/wiki/Tungsten_carbide), Wikipedia
- [Hemerdon Mine](https://en.wikipedia.org/wiki/Hemerdon_Mine), Wikipedia
- [Conflict minerals regulation](https://policy.trade.ec.europa.eu/development-and-sustainability/conflict-minerals-regulation_en), European Commission


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/volframit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
