# Üleksit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/uleksit/
- İngilizcesi: Ulexite
- Diğer adları: Televizyon taşı (lifli üleksit)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Boratlar
- Kimyasal formül: NaCaB₅O₆(OH)₆·5H₂O
- Kristal sistemi: Triklinik
- Sertlik (Mohs): 2,5
- Özgül ağırlık: 1,95–1,96 g/cm³
- Parlaklık: Camsı, İpeksi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: renksiz, beyaz, gri (killi örneklerde)
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {010} yönünde mükemmel, {110} yönünde iyi
- Kırılma: Lif demetlerine dik yönde düzensiz
- Değer merdiveni: 4/9 basamak, Kaliteli blok taş ve cevher
- Son kontrol: 2026-10-04

Bir yazının üzerine konduğunda yazıyı yüzeyine taşıyan doğal fiber optik: “televizyon taşı” olarak bilinen bor minerali.

Üleksit, sodyum, kalsiyum, bor ve sudan oluşan beyaz, yumuşak bir mineraldir. Çoğunlukla ince, birbirine paralel lifler hâlinde büyür. Bu lifler ışığı fiber optik kablolar gibi iletir; bu yüzden cilalanmış bir üleksit parçası bir resmin üzerine konduğunda resim taşın üst yüzeyinde görünür.

## Nasıl oluşur?

Üleksit, kurak bölgelerdeki tuzlu göllerde ve kuruyan göl yataklarında (playa, salar) oluşan bir evaporit mineralidir. Bor bakımından zengin sular buharlaştıkça çoğu zaman gevşek, pamuk yumağını andıran yumrular hâlinde çöker. Bazı yataklarda ise çatlakları dolduran, sıkı ve paralel lifli damarlar oluşturur; “TV taşı” bu damarlardan kesilir. Çoğunlukla kolemanit ve boraksla birlikte bulunur.

## Ne işe yarar?

Üleksit önemli bir bor cevheridir. Konsantre üleksit; ısı ve ses yalıtımında, seramikte, metalurjide, cam ve cam elyafı üretiminde, öğütülmüş üleksit ise tarımda kullanılır. Güney Amerika'da Bolivya ve Şili de üleksit üreten ülkeler arasındadır.

## Türkiye'de

Balıkesir'in Bigadiç ilçesindeki bor yataklarında kolemanitle birlikte üleksit de bulunur ve Eti Maden tarafından işletilir. Bursa'daki Kestelek yatağında da zaman zaman yan ürün olarak üleksit elde edilir.

## Nasıl tanınır?

- Liflere dik olarak kesilip cilalanmış bir parça yazının üzerine konduğunda yazı taşın üst yüzeyinde belirir (“TV taşı” etkisi).
- İpeksi parlaklıkta, beyaz ve lifli bir görünümü vardır; bazen pamuk yumağına benzeyen yumuşak yumrular oluşturur.
- Çok hafiftir (özgül ağırlık yaklaşık 1,96) ve yumuşaktır (sertlik 2,5); kolayca çizilir.
- Suda az da olsa çözünür; uzun süre suda bırakılan parçaların yüzeyi bozulur.

## Sahteler ve taklitler

- İnsan yapımı fiber optik cam levhalar da benzer bir görüntü aktarma etkisi gösterebilir. Bunlar üleksitten çok daha sert ve ağırdır, suda da bozulmaz.
- Lifli jips (satin spar) ve lifli kalsit de ipeksi beyaz lifler gösterir, ama görüntüyü üleksit kadar net aktarmaz; bu taşlar zaman zaman yanlış adla satılır.

## Değerini ne belirler?

Cevher olarak değerini bor oksit (B₂O₃) içeriği, yatağın büyüklüğü, işletme ve zenginleştirme maliyeti ile cam elyafı, seramik ve tarım gibi sektörlerin talebi belirler. Türkiye'de bor madenleri devlet kuruluşu Eti Maden tarafından işletilir. Koleksiyonda ise görüntüyü net taşıyan, iyi cilalanmış ve çatlaksız “TV taşı” parçaları ile iyi biçimlenmiş kristaller aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Bor “geleceğin petrolüdür”. Doğrusu: Bor; cam elyafından seramiğe, tarımdan temizlik ürünlerine kadar pek çok alanda kullanılan önemli bir sanayi hammaddesidir, ama petrol gibi bir enerji kaynağı değildir. Bor bileşiklerinin yakıt olarak kullanımı henüz araştırma aşamasındadır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları, yazıyı yüzeyine taşıyan bu taşın sezgiyi ve “iç görüyü” güçlendirdiğini, bakış açısını netleştirdiğini ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Üleksitin görüntüyü yüzeyine taşıması tamamen fiziksel bir olaydır: Birbirine paralel lifler ışığı fiber optik kablolar gibi iletir; bunun düşünce ya da sezgiyle bir ilgisi yoktur. Üleksit suda biraz çözündüğü için suya konmamalı, bu su içilmemelidir; bor bileşikleri yüksek miktarda alındığında zararlıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adını, minerali ilk kez güvenilir biçimde analiz eden Alman kimyager Georg Ludwig Ulex'ten alır.
- Üleksitteki lifler ışığı iletirken yalnızca uzunlukları boyunca taşır; bu yüzden taşı yan yatırınca görüntü kaybolur.

## Nerede bulunur?

- Iquique, Tarapacá, Şili (Tip lokalite)
- Boron, Kaliforniya, ABD (Önemli yatak): Kramer bor yatağı; lifli “TV taşı” damarları
- Bigadiç, Balıkesir (Önemli yatak): Eti Maden'in kolemanit ve üleksit üretim alanı
- Puna Platosu (Jujuy ve Salta), Arjantin (Önemli yatak): Tuzlu göl (salar) çökellerinde çok sayıda üleksit yatağı
- Salar de Uyuni çevresi, Potosí, Bolivya (Bilinen bulunuş yeri): Bolivya, USGS'ye göre üleksit üreten ülkelerdendir; Uyuni tuz düzlüğü borakslı tuz çökelleriyle bilinir
- Inder Gölü, Atırav, Kazakistan (Bilinen bulunuş yeri): Kazakistan'daki evaporit bor yataklarından biri

## Belgeseller

- [How Does Television Stone Work?](https://www.youtube.com/watch?v=1O56KD8nSvw), The Action Lab (İngilizce)
- [Minerals : Borates - Ulexite](https://www.youtube.com/watch?v=UA70zjWB5wQ), GLG Mineralogy (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Ulexite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/ulexite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Bigadiç](https://www.etimine.com/bigadic/), Eti Maden
- [Mineral Commodity Summaries 2026: Boron](https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2026/mcs2026-boron.pdf), U.S. Geological Survey, 2026
- [Ulexite](https://en.wikipedia.org/wiki/Ulexite), Wikipedia
- [Salar de Uyuni](https://en.wikipedia.org/wiki/Salar_de_Uyuni), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/uleksit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
