# Turmalin

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/turmalin/
- İngilizcesi: Tourmaline
- Diğer adları: Şorl (siyah turmalin), Elbait, Dravit, Rubellit (pembe-kırmızı turmalin), İndigolit (mavi turmalin), Karpuz turmalin (iç kısmı pembe, dışı yeşil)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Siklosilikatlar
- Kimyasal formül: XY₃Z₆(T₆O₁₈)(BO₃)₃V₃W
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 7–7,5
- Özgül ağırlık: 2,82–3,32 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,61–1,675
- Parlaklık: Camsı, Reçinemsi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam, Opak
- Renkler: siyah, kahverengi, yeşil, pembe, kırmızı, mavi, sarı, turuncu, renksiz, çok renkli
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Çok zayıf
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 6/9 basamak, Seçkin süs ve koleksiyon taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Gökkuşağının hemen her rengini, hatta tek kristalde birkaç rengi birden gösterebilen ve ısıtılınca elektriklenen bir değerli taş ailesi.

Turmalin, bor içeren ve aynı kristal yapısını paylaşan bir mineral ailesidir. En yaygın olanı siyahtır, ama yeşil, pembe, kırmızı, mavi ve sarı turmalinler de vardır; tek bir kristalde birkaç renk bir arada görülebilir. Isıtıldığında ya da sıkıştırıldığında uçlarında elektrik yükü oluşur.

## Nasıl oluşur?

Turmalinin oluşabilmesi için bor elementi gerekir. En sık granit ve pegmatitlerde, magmanın son evrelerinde bor ve başka uçucu maddelerce zenginleşmiş sıvılardan kristallenir. Değerli taş kalitesindeki renkli turmalinler çoğunlukla lityumca zengin pegmatitlerin boşluklarında (ceplerinde) büyür. Kahverengi turmalinler ise genellikle bor taşıyan sıvıların etkisiyle dönüşen mermer ve şist gibi metamorfik kayaçlarda oluşur. Turmalin çok dayanıklı olduğundan, kayaçlar aşındığında akarsu çakıllarında da birikir; Sri Lanka'nın değerli taş çakılları buna bir örnektir.

## Ne işe yarar?

- **Takı:** Renk çeşitliliği, sertliği ve dayanıklılığı sayesinde turmalin yüzük, küpe ve kolyelerde sevilen bir değerli taştır.
- **Basınç ölçerler:** Sıkıştırılınca elektrik yükü üretmesi (piezoelektrik özelliği) nedeniyle turmalin kristalleri 1940'lardan beri havada ve su altında patlama basınçlarını ölçen algılayıcılarda kullanılır.
- **Koleksiyon ve bilim:** İyi biçimlenmiş, renk bölgeli kristaller koleksiyoncuların gözdesidir; turmalinin bileşimi ise jeologlara içinde oluştuğu kayacın geçmişi hakkında ipuçları verir.

## Bir mineral ailesi

Turmalin tek bir mineral değil, aynı kristal yapısına sahip ve bor içeren bir mineral grubudur. En yaygın üyesi demirce zengin, siyah **şorl**dur; granit ve pegmatitlerde sık görülür. Değerli taş olarak kullanılan turmalinlerin çoğu lityumca zengin **elbaittir**; magnezyumca zengin **dravit** ise genellikle kahverengidir.

## Renk cümbüşü

Turmalin, en çok renk çeşidi gösteren minerallerden biridir. Ticarette pembe-kırmızı olanlara **rubellit**, mavi olanlara **indigolit** denir. İçi pembe, dışı yeşil olan kristaller enine kesildiğinde karpuz dilimine benzediği için **karpuz turmalin** adını alır. 1980'lerin sonundan beri Brezilya'nın Paraíba eyaletinden çıkan, bakırla renklenmiş canlı mavi-yeşil **Paraíba turmalinleri** en çok aranan türler arasındadır.

## Elektrikli bir kristal

Turmalin **piroelektrik** ve **piezoelektrik** bir mineraldir: ısıtıldığında, soğutulduğunda ya da sıkıştırıldığında kristalin iki ucunda zıt elektrik yükleri oluşur. Bu yüzden ısıtılmış bir turmalin kristali toz ve kül gibi hafif parçacıkları kendine çekebilir.

## Nasıl tanınır?

- Kristalleri uzun prizmalardır; kesitleri köşeleri yuvarlatılmış bir üçgene benzer ve boyuna belirgin çizgiler taşırlar.
- Belirgin bir dilinimi yoktur; camı çizer (sertlik 7–7,5).
- Güçlü pleokroizma gösterir: kristale uzun ekseni boyunca, yani ucundan bakıldığında renk çoğu zaman yandan bakıldığından çok daha koyu görünür.
- Renk bölgelenmesi yaygındır: aynı kristalin içi pembe, dışı yeşil olabilir. Kesilmiş taşlarda türün ve işlemlerin belirlenmesi için gemoloji laboratuvarı gerekir.

## Sahteler ve taklitler

- “Paraíba” adı ilk olarak Brezilya'nın Paraíba eyaletinden çıkan bakırlı turmalinler için kullanılmıştır; benzer bakırlı turmalinler daha sonra Afrika'da da bulunmuştur. Ad tek başına taşın nereden geldiğini kanıtlamaz; laboratuvar raporu isteyin.
- Bazı pembe ve sarı turmalinlerin rengi ışınlanmanın oluşturduğu renk merkezlerinden gelir; bu ışınlanma doğal olabileceği gibi laboratuvarda da yapılmış olabilir. Isıl işlem ve çatlak dolgusu da uygulanabilir; işlemler belirtilmelidir.
- Renkli cam turmalin taklidi olarak kullanılabilir.

## Değerini ne belirler?

Değeri en çok renge bağlıdır: Bakırla renklenmiş neon mavi-yeşil Paraíba turmalinleri ile canlı kırmızı rubellitler en çok aranan türlerdir; çok yaygın olan siyah şorl ise değerli taş olarak pek kullanılmaz. Kesilmiş taşlarda berraklık, rengin eşitliği ve kesim kalitesi önemlidir. Isıl işlem, ışınlama ve çatlak dolgusu gibi işlemler ile “Paraíba” gibi menşe adları bir laboratuvar raporuyla belgelenmelidir. Koleksiyonda ise iyi biçimlenmiş, hasarsız ve karpuz turmalin gibi renk bölgeli kristaller aranır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Turmalin tek bir mineraldir. Doğrusu: Turmalin, aynı kristal yapısını paylaşan ve bor içeren bir mineral grubudur. Siyah şorl, renkli elbait ve kahverengi dravit bu grubun farklı üyeleridir.
- Yanlış: Yeşil turmalin bir zümrüt, kırmızı turmalin bir yakut türüdür. Doğrusu: Turmalin, zümrüt ve yakut birbirinden farklı minerallerdir. GIA'ya göre modern mineraloji gelişmeden önce turmalin çoğu zaman yakut, safir ya da zümrüt sanılıyordu; bu karışıklık eski adlarda ve koleksiyonlarda iz bırakmıştır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Günümüzde kristal terapi uygulayıcıları siyah turmalinin (şorl) “olumsuz enerjiyi” ve cep telefonu ya da kablosuz ağ gibi cihazlardan yayılan dalgaları emerek koruduğunu ileri sürer.
- Turmalin tozu katılmış saç kurutma makineleri, taraklar ve bileklikler, “negatif iyon” ve kızılötesi ışın yaydığı ve sağlığa iyi geldiği iddiasıyla satılır.
- Türkiye'de taş satıcıları ve kristal terapi siteleri turmalinin kan dolaşımını ve bağışıklığı güçlendirdiğini, yorgunluğu ve stresi azalttığını; turmalinli bel ve diz bantları ile bileklikleri satanlar ise bunların kan dolaşımını hızlandırıp ağrıyı azalttığını iddia eder.
- Kristal terapi siteleri pembe turmalinin (rubellit) kalbi açtığını, sevgi ve şefkati artırdığını ileri sürer.

Bilim ne diyor?: Turmalinin ısıtılınca ya da sıkıştırılınca uçlarında elektrik yükü oluşması gerçek bir fiziksel olaydır, ama bu yük çok küçüktür ve kısa sürede kaybolur. Bir taşın telefon dalgalarını “emdiği” ya da sağlığı etkileyecek kadar negatif iyon ürettiği gösterilmemiştir. Turmalinli bantların ağrıyı ya da kan dolaşımını düzelttiği de kanıtlanmamıştır; bazı “negatif iyon” ürünlerinin ise radyoaktif madde içerdiği ölçülmüştür. Süren ağrı ve dolaşım sorunları için hekime başvurulmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı, Sri Lanka'da konuşulan Sinhala dilinde “karışık taşlar” anlamına gelen toramalli sözcüğünden gelir. 1554'te Brezilya'da bulunan yeşil bir turmalin kristali de zümrüt sanılmıştı.
- Çin'in Dul İmparatoriçesi Cixi pembe turmalini çok sevdiği için Kaliforniya'nın San Diego bölgesinden çıkan pembe ve kırmızı turmalinlerin büyük bölümü Çin'e gönderilmiştir.

## Nerede bulunur?

- Araçuaí–Itinga–Salinas bölgesi, Minas Gerais, Brezilya (Önemli yatak): Pegmatitlerde geniş bir değerli turmalin bölgesi
- São José da Batalha, Paraíba, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): 1980'lerin sonundan beri bilinen, bakırla renklenmiş canlı mavi-yeşil “Paraíba” turmalinleri
- San Piero in Campo, Elba Adası, İtalya (Tarihî kaynak): Elbait adını bu adadan alır
- Pala ve Mesa Grande, San Diego County, Kaliforniya, ABD (Bilinen bulunuş yeri): Pembe ve kırmızı turmalinleriyle ünlü pegmatitler
- Mount Mica, Paris, Maine, ABD (Tarihî kaynak)
- Erongo Dağları, Erongo, Namibya (Bilinen bulunuş yeri): Granit boşluklarında iri siyah turmalin (şorl) kristalleri
- Antsirabe çevresi, Vakinankaratra, Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Lityumlu pegmatitlerde çok renkli turmalinler
- Ratnapura, Sabaragamuva, Sri Lanka (Tarihî kaynak): Değerli taş içeren çakıllarda turmalin; adı Sinhalacadaki “toramalli” sözcüğünden gelir

## Belgeseller

- [Tourmalines from Madagascar documentary of Patrick Voillot](https://www.youtube.com/watch?v=52dXyx5ufyo), Voillot Patrick (İngilizce)
- [Mining for Tourmaline in Brazil](https://www.youtube.com/watch?v=PPKuLgZcPkc), GIA (Gemological Institute of America) (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Elbaite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/elbaite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Handbook of Mineralogy: Schorl](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/schorl.pdf), Mineralogical Society of America
- [Tourmaline Description](https://www.gia.edu/tourmaline-description), GIA
- [Tourmaline History and Lore](https://www.gia.edu/tourmaline-history-lore), GIA
- [Tourmaline pressure gauges (C. Frondel), American Mineralogist 33(1–2)](https://msaweb.org/AmMin/AM33/AM33_1.pdf), Mineralogical Society of America, 1948
- [Tourmaline](https://en.wikipedia.org/wiki/Tourmaline), Wikipedia
- [State Agency Finds Trace Amounts of Radioactive Materials in Pendants](https://news.wttw.com/2018/05/15/state-agency-finds-trace-amounts-radioactive-materials-pendants), WTTW News (Illinois Emergency Management Agency), 2018
- [Birthstone](https://en.wikipedia.org/wiki/Birthstone), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/turmalin/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
