# Tüf

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/tuf/
- İngilizcesi: Tuff
- Diğer adları: Volkanik tüf, Nevşehir tüf taşı (Kapadokya tüfü için yöresel ad)
- Tür: Kayaç
- Sınıflandırma: Kayaçlar › Magmatik kayaçlar › Yüzey (volkanik) kayaçları
- Sertlik (Mohs): 3–6
- Özgül ağırlık: 0,9–2,3 g/cm³
- Renkler: beyaz, krem, bej, pembe, sarımsı, kahverengimsi, açık yeşil
- Bileşim: Kül boyutundaki (2 mm'den küçük) volkanik cam kırıntıları, pomza parçacıkları ve kristal kırıntıları (feldispat, kuvars, biyotit); bazen kayaç parçaları. Volkanik cam zamanla zeolit ve kil minerallerine dönüşebilir.
- Doku: Piroklastik: sıkışmış ve çimentolanmış kül taneleri. Genellikle yumuşak, gözenekli ve kolay oyulur; daha iri parçacıklı türüne lapilli tüf denir. Sıcakken çökelen taneler birbirine kaynaşırsa sert, kaynaşmış tüf oluşur.
- Değer merdiveni: 3/9 basamak, Yapı ve endüstri taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Taşlaşmış volkanik kül: Kapadokya'nın peribacalarını ve kaya kiliselerini mümkün kılan yumuşak kayaç.

Tüf, yanardağ patlamalarında havaya savrulan küllerin yere çökelip zamanla sıkışarak taşlaşmasıyla oluşan bir kayaçtır. Genellikle yumuşak, hafif ve gözeneklidir; bu yüzden kolayca oyulabilir. Kapadokya'daki peribacaları, yeraltı şehirleri ve kayaya oyulmuş evler bu tür volkanik kayaçlara oyulmuştur.

## Nasıl oluşur?

Patlayıcı yanardağ püskürmeleri magmayı paramparça ederek havaya kül, pomza ve kayaç parçaları savurur. 2 milimetreden küçük tanelere **volkanik kül** denir; bu küller yere çöküp kalın katmanlar hâlinde birikir ve zamanla sıkışıp çimentolanarak tüfe dönüşür. Kül, havadan yağmur gibi yağarak birikebileceği gibi, yanardağın yamaçlarından aşağı akan kızgın gaz ve kül bulutlarıyla (**piroklastik akıntılar**) da taşınabilir. Bu akıntıların bıraktığı, çoğu zaman kalın ve pomzalı katmanlara **ignimbirit** denir.

## Ne işe yarar?

- **Yapı taşı:** Hafif, kolay kesilen ve iyi yalıtım sağlayan tüf, pek çok volkanik bölgede duvar taşı olarak kullanılır.
- **Puzolan:** İnce taneli tüf ve volkanik kül, kireç ve çimentoyla tepkimeye girerek dayanımı artırdığı için çimento ve harçlarda katkı olarak kullanılır. Romalıların ünlü betonunda da volkanik kül kullanılmıştır.

## Kapadokya'nın peribacaları

Orta Anadolu'da milyonlarca yıl süren volkanik etkinlik, Nevşehir platosunu kalın tüf ve ignimbirit katmanlarıyla örtmüştür. Yağmur, rüzgâr ve sel suları yumuşak tüfü aşındırırken, üstteki daha sert kayaç parçaları ya da katmanları altlarındaki tüfü korur; böylece başlıklı, konik **peribacaları** oluşur. İnsanlar yüzyıllar boyunca bu yumuşak kayaca evler, kiliseler ve yeraltı şehirleri oymuştur. **Göreme Millî Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları** 1985'te UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

## Kapadokya dışında Türkiye'de tüf

Tüf, Anadolu'nun volkanik bölgelerinde çok yaygındır. Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya arasındaki **Frig Vadisi**'nde Frigler, MÖ 1. binyılda kolay işlenen volkanik tüflere kaya anıtları ve yerleşimler oymuştur; Eskişehir'in Han ilçesindeki **Midas Anıtı** (Yazılıkaya) bunların en ünlüsüdür. Manisa'nın **Gördes** ve Balıkesir'in **Bigadiç** çevresinde ise eski göllerde çökelen tüflerin içindeki volkanik cam zamanla **zeolit** minerallerine, çoğunlukla da klinoptilolite dönüşmüştür. MTA, bu zeolitli tüflerin seramik, kâğıt, çimento katkısı ve toprak düzenleyici gibi alanlarda kullanılabilirliğini araştırmıştır.

## Nasıl tanınır?

- Genellikle açık renklidir (beyaz, krem, pembe, sarımsı) ve mat, toprağımsı bir görünümü vardır.
- Yumuşaktır; çelik bir çiviyle kolayca çizilir, bazı türleri tırnakla bile ufalanır.
- Büyüteçle bakıldığında ince kül taneleri arasında küçük pomza parçaları ve parlak kristal kırıntıları görülür.
- Kireçtaşına benzeyebilir, ama seyreltik asitle köpürmez.

## Sahteler ve taklitler

- Gündelik dilde “tüf” adı, kireçli kaynak sularından çökelen gözenekli kalkerli tüf (tufa) için de kullanılır; bu, volkanik tüfle ilgisi olmayan bir karbonat kayacıdır ve asitle köpürür.
- “Volkanik taş” ya da yöre adlarıyla satılan kaplama taşları çok farklı tüf ve ignimbirit türleri olabilir; bunların suya ve dona dayanımı birbirinden çok farklıdır.

## Değerini ne belirler?

Tüf çoğunlukla çıkarıldığı yörede kullanılan ucuz bir yapı taşıdır; uzaklara taşımak maliyetini artırır. Yapı taşı olarak değerini kolay kesilip biçimlendirilmesi, basınç dayanımı, su emme oranı ve dona dayanıklılığı ile renk ve doku eşitliği belirler. Zeolitçe zengin tüfler ise çimento katkısı ve endüstri hammaddesi olarak ayrıca değer kazanır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Tüf, lavın soğumasıyla oluşur. Doğrusu: Tüf lavdan değil, patlayıcı püskürmelerde havaya savrulan kül ve pomza parçacıklarının birikip sıkışmasıyla oluşur. Lavın soğumasıyla oluşan kayaçlar ise bazalt ve andezit gibi lav kayaçlarıdır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Türkiye'de zeolit (klinoptilolit) tozu ve tabletleri, zeolitli tüften elde edilen bir madde olarak, vücuttaki ağır metalleri ve toksinleri atıp bağışıklığı güçlendirdiği iddiasıyla satılır.

Bilim ne diyor?: Zeolitlerin ağır metalleri ya da toksinleri insan vücudundan attığı gösterilmemiştir; WebMD'ye göre hiçbir zeolit takviyesinin herhangi bir tıbbi durumda işe yaradığı kanıtlanmamıştır, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) “detoks” zeolitleri satan firmalara yanıltıcı iddialar nedeniyle uyarı mektupları göndermiştir ve zeolitler bazı antibiyotik ve kemoterapi ilaçlarıyla etkileşebilir. Zeolitlerin su arıtmada ve atık sudan ağır metal gideriminde gerçekten kullanılması başka bir şeydir: o bir laboratuvar ve sanayi uygulamasıdır. Erionit gibi lifli zeolitler ise solunduğunda akciğere zarar verir; Kapadokya'daki mezotelyoma salgını buna bağlıdır. Tüf ya da zeolit tozu yutulmamalı, solunmamalı ve suya konup içilmemelidir.

## Güvenlik

Tüf genellikle zararsızdır. Ancak Kapadokya'daki bazı köylerde (Karain, Tuzköy, Sarıhıdır) tüflerin içinde bulunan lifli bir zeolit minerali olan erionit, solunduğunda akciğer zarı kanseri (mezotelyoma) salgınına yol açmıştır. Lifli mineral içerebilecek tüflerin kesilmesi, kazılması ve tozunun solunmasından kaçınılmalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- Paskalya Adası'ndaki (Rapa Nui) moai heykellerinin neredeyse tamamı, Rano Raraku krateri ocağından çıkarılan lapilli tüften yontulmuştur.
- Kapadokya'da yumuşak volkanik kayaç, insanların kaya içine evler, kiliseler ve çok katlı yeraltı şehirleri oymasını mümkün kılmıştır.

## Nerede bulunur?

- Göreme, Nevşehir (Önemli yatak): Aşınmış volkanik tüf katmanlarından oluşan peribacaları ve kaya oyma kiliseler; “Göreme Millî Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları” 1985'ten beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.
- Derinkuyu, Nevşehir (Tarihî kaynak): Yumuşak volkanik kayaca oyulmuş çok katlı yeraltı şehri; UNESCO Dünya Mirası alanının bileşenlerinden biri.
- Rano Raraku, Paskalya Adası (Rapa Nui), Şili (Tarihî kaynak): Moai heykellerinin neredeyse tamamı bu krater ocağının lapilli tüfünden yontulmuştur.
- Napoli, Campania, İtalya (Tarihî kaynak): Napoli sarı tüfü, kentin tarihî yapılarında en çok kullanılan yapı malzemesidir.
- Roma, Lazio, İtalya (Tarihî kaynak): MÖ 4. yüzyılda yapılan Servius Surları neredeyse tamamen tüften örülmüştür.
- Erivan, Ermenistan (Bilinen bulunuş yeri): Pembe tüften inşa edildiği için “Pembe Şehir” denen başkent; pembe tüfle örülmüş tek büyük kenttir.
- Eifel, Rheinland-Pfalz, Almanya (Bilinen bulunuş yeri): Eifel tüfü, Frankfurt ve Hamburg gibi büyük kentlerde istasyon ve başka binaların yapımında kullanılmıştır.
- Bandelier Millî Anıtı, Yeni Meksika, ABD (Tarihî kaynak): Ata Pueblo halkı, 1,14 milyon yıl önceki Valles Kalderası patlamasından kalan Bandelier tüfünün yumuşak katmanlarına konutlar oymuştur.

## Belgeseller

- [Kapadokya'yı Eşsiz Kılan Özelliği Nedir ? Kapadokya Nasıl Oluştu ?](https://www.youtube.com/watch?v=xknczuKwixE), HT Bilim Tarih Felsefe (Türkçe)
- [Smith Rock Volcanic Tuff](https://www.youtube.com/watch?v=Ffr7GN7cd9A), Nick Zentner (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Tuff](https://www.britannica.com/science/tuff), Encyclopaedia Britannica
- [Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia](https://whc.unesco.org/en/list/357/), UNESCO World Heritage Centre
- [Fire on Easter Island](https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/fire-on-easter-island-150477/), NASA Earth Observatory
- [A mesothelioma epidemic in Cappadocia: scientific developments and unexpected social outcomes (Carbone et al.)](https://doi.org/10.1038/nrc2068), Nature Reviews Cancer, 2007
- [Tuff: Identification, Properties & Lookalikes](https://rockhounding.org/rocks/tuff), Rockhounding.org
- [Physical and hydrologic properties of outcrop samples from a nonwelded to welded tuff transition, Yucca Mountain, Nevada (Rautman, Flint, Flint & Istok), Water-Resources Investigations Report 95-4061](https://pubs.usgs.gov/wri/1995/4061/report.pdf), U.S. Geological Survey, 1995
- [Foça (İzmir) - Bigadiç (Balıkesir) ve Gördes (Manisa) yöresi zeolitlerinin mineralojik ve teknolojik özellikleri (Ulusoy & Albayrak), MTA Dergisi 139](https://dergi.mta.gov.tr/files/articles/226/tr/20150401155854_226_22771b70.pdf), MTA Genel Müdürlüğü, 2009
- [Midas Yazılıkaya: The Gate to House of the Mother Goddess](https://kvmgm.ktb.gov.tr/Eklenti/91378,eskisehir-midas-yazilikaya-archaeological-sitepdf.pdf), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü
- [Tuff](https://en.wikipedia.org/wiki/Tuff), Wikipedia
- [Bandelier National Monument](https://en.wikipedia.org/wiki/Bandelier_National_Monument), Wikipedia
- [What Are Zeolites?](https://www.webmd.com/vitamins-and-supplements/zeolite), WebMD


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/tuf/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
