# Tremolit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/tremolit/
- İngilizcesi: Tremolite
- Diğer adları: Tremolit asbesti (lifli türü)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › İnosilikatlar
- Kimyasal formül: Ca₂Mg₅Si₈O₂₂(OH)₂
- Kristal sistemi: Monoklinik
- Sertlik (Mohs): 5–6
- Özgül ağırlık: 2,99–3,03 g/cm³
- Parlaklık: Camsı, İpeksi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: beyaz, gri, lavanta rengi, pembe, açık yeşil, açık sarı
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {110} yönünde mükemmel (yaklaşık 56° ve 124° ile kesişir); {010} ve {100} yönlerinde ayrılma
- Kırılma: Yarı konkoidal (kabuksu)
- Değer merdiveni: 2/9 basamak, Tonla ölçülen hammadde
- Son kontrol: 2026-10-04

Nefrit yeşimin ana minerallerinden biri; lifli türü ise solunduğunda kansere yol açan asbest türlerinden.

Tremolit, kalsiyum ve magnezyum içeren bir amfibol (çift zincirli silikat) mineralidir. Çoğunlukla beyaz, gri ya da açık yeşil, uzun kama biçimli kristaller ve lifli ya da sütunsu kümeler yapar. İnce liflerinin kenetlenmesiyle oluşan tok kütlesel türü nefrit yeşimidir; ipek gibi ince liflere ayrılan türü ise asbesttir. Türkiye'nin bazı köylerinde evleri sıvamak ve badanalamak için kullanılan “ak toprak”taki asbestin başlıca türü de tremolittir.

## Nasıl oluşur?

Tremolit, dolomit ve kuvarsça zengin tortul kayaçların magmanın yaydığı ısıyla ya da bölgesel metamorfizmayla dönüşmesi sırasında oluşur; bu yüzden dolomitli mermerlerde sık görülür. Magnezyumca zengin ultramafik kayaçların ve magnezyum karbonatlı kayaçların düşük dereceli metamorfizmasında da (yeşilşist fasiyesi) ortaya çıkar. Kristalleri 20 cm'ye kadar uzayabilir; lifli, sütunsu ve taneli kümeler de yaygındır. Aktinolit ve demirce zengin akrabasıyla tam bir seri oluşturur.

## Ne işe yarar?

- **Yeşim (nefrit):** Tremolit–aktinolit liflerinin sıkıca kenetlenmesiyle oluşan tok kayaç nefrit, iki yeşim türünden biridir; oyma heykelcik, mücevher ve süs eşyası yapılır (ayrıntı için Yeşim sayfasına bakın).
- **Koleksiyon:** Uzun bıçak ya da kama kristalleri ve lavanta-pembe renkli örnekler mineral koleksiyonlarında yer alır.
- **Asbest olarak:** Lifli türü asbest sayılır; ticari asbestin büyük bölümü krizotil olmuştur. Tremolit bugün bir hammadde değil, daha çok bir kirleticidir: talk, vermikülit ve krizotil yataklarında lifli tremolit bulunabilir.

## Türkiye'de: “ak toprak” tehlikesi

Anadolu'nun bazı kırsal bölgelerinde, doğal olarak asbest içeren beyaz topraklar (“ak toprak”) kuşaklar boyunca evlerin sıvanması ve badanalanması için kullanıldı. Araştırmalara göre Türkiye'deki beyaz topraklarda en sık bulunan asbest türü tremolittir; bazı yerlerde krizotil de bulunmuştur. Malatya'daki Güzelyurt'ta nehir yatağı, beyaz toprak ve sıva örneklerinde tremolit ve krizotil lifleri saptanmış, incelenen 920 kişinin yüzde 9,2'sinde asbestle ilişkili radyolojik bulgular görülmüştür. Tremolit ya da tremolit–aktinolit–krizotil karışımına maruz kalan 15 köyde yapılan başka bir çalışmada ise akciğer kanseri riskinin sigaradan bağımsız olarak arttığı bildirilmiştir. Asbestli toprağın artık kullanılmaması, eski sıvaların uzmanlarca güvenle kaldırılması ve risk altındakilerin düzenli sağlık taramasından geçmesi bu hastalıkları azaltmanın yollarıdır.

Tremolit asbestten bağımsız olarak, Karadeniz'de Gümüşhane yöresindeki skarn yataklarında (Camiboğazı) aktinolit, granat, epidot ve manyetitle birlikte de görülür.

## Nasıl tanınır?

- Uzun, kama ya da bıçak biçimli, beyaz, gri veya açık yeşil kristaller yapar; lifli, sütunsu ya da taneli kütleler hâlinde de bulunur. Ayrıca lavanta rengine ve pembeye çalan örnekleri vardır.
- Sertliği 5–6'dır: çelik bıçak onu zor çizer, kuvarsı çizemez. İki yönde mükemmel dilinimi vardır; kırılan kristalin yüzeyinde yaklaşık 56° ve 124° ile kesişen düzlemler görülür.
- Dolomitli mermerlerde ve kireçtaşından dönüşmüş kayaçlarda kalsit, dolomit ve diyopsitle birlikte bulunur.
- Aktinolitle bir seri oluşturur: demir arttıkça beyaz-gri renk koyu yeşile döner. Tremolit ile aktinolit arasındaki sınırı kimyasal analiz koyar, çıplak gözle ayırmak mümkün değildir.

## Sahteler ve taklitler

- Lifli tremolit, krizotilden (beyaz asbest) lifleriyle ayrılır: tremolit lifleri düz ve serttir, krizotil lifleri kıvrık ve esnektir. Bu fark güvenle yalnızca mikroskopta görülür; ikisi de aynı biçimde kanserojen sayılır.
- Süs eşyası olarak satılan açık yeşil taşlardan bazıları nefrit değil, çok daha yumuşak olan serpantindir. Gerçek nefrit ince liflerinin sıkı kenetlenmesiyle çok tok bir taştır.

## Değerini ne belirler?

Tremolit çok yaygın, kayaç yapıcı bir mineraldir; tek başına ticari değeri yok denecek kadar azdır. Koleksiyonda uzun, düzgün ve hasarsız kristaller, özellikle tip yer Campolungo gibi bilinen yataklardan gelenler aranır. Yeşim olarak işlenen nefritin değerini ise rengi, tokluğu, saydamlığı ve nereden geldiği belirler. Lifli (asbest) örnekler sağlık riski nedeniyle koleksiyon için bile önerilmez.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Asbest, krizotil denen tek bir mineraldir. Doğrusu: Asbest tek bir mineralin adı değil, altı lifli mineral türünün ortak adıdır: krizotil, amozit, krokidolit, tremolit, aktinolit ve antofillit (IARC). Krizotil serpantin grubundandır; ötekilerin hepsi amfibol mineralleridir, tremolit asbesti de bunlardan biridir.
- Yanlış: Atalarımızın kuşaklardır kullandığı doğal “ak toprak” zararsızdır. Doğrusu: Anadolu'nun bazı köylerinde evleri sıvamakta kullanılan ak toprak çoğunlukla tremolit asbesti içerir. Bu bölgelerde mezotelyoma salgınları bildirilmiştir; 27 köyde yapılan bir araştırmada erkeklerde akciğer kanseri sıklığı asbestli köylerde yılda 100 bin kişide yaklaşık 135, karşılaştırma köylerinde yaklaşık 60 bulunmuştur.

## Güvenlik

Tremolitin lifli türü (tremolit asbesti), bütün asbest türleri gibi insanlar için kanserojendir (IARC Grup 1). Havaya karışan lifler solunduğunda akciğer kanseri, mezotelyoma (akciğer ve karın zarı kanseri) ve asbestoz gibi hastalıklara on yıllar sonra yol açabilir. Lifli tremolit bazen talk, vermikülit ve krizotil gibi başka maddelerin içinde de kirletici olarak bulunur. Kayaçta ince, ipeksi lifler görürseniz kırmayın, kesmeyin, zımparalamayın, tozunu solumayın; şüpheli sıva, toprak ya da yapı malzemesi için yetkili bir laboratuvara başvurun. Koleksiyon örnekleri kapalı ve etiketli bir kapta saklanmalı, ellenmemeli ve kırılmamalıdır. Türkiye'de asbest ve asbestli ürünlerin üretimi, piyasaya sürülmesi ve kullanımı 31 Aralık 2010'dan beri yasaktır.

## Bunu biliyor muydun?

- Adı İsviçre'deki Tremola Vadisi'nden gelir; mineral 1789'da Ticino'daki Campolungo'da tanımlanmıştır.
- Tremolit–aktinolit serisinin ince, birbirine kenetlenmiş lifleri nefrit yeşimini oluşturur: ayrışabilen lifli asbestle aynı mineral, ama çok farklı bir doku.

## Nerede bulunur?

- Campolungo, Piumogna Vadisi, Leventina, Ticino, İsviçre (Tip lokalite): Tip yer: mineral 1789'da burada tanımlanmıştır; adını yakındaki Tremola Vadisi'nden alır
- Saint-Marcel, Aosta Vadisi, İtalya (Bilinen bulunuş yeri)
- Gouverneur, St. Lawrence İlçesi, New York, ABD (Bilinen bulunuş yeri)
- Franklin, Sussex İlçesi, New Jersey, ABD (Bilinen bulunuş yeri)
- Wilberforce, Ontario, Kanada (Bilinen bulunuş yeri)
- Brumado, Bahia, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri)
- Bílina, Ústí Bölgesi, Çekya (Bilinen bulunuş yeri)
- Güzelyurt, Hekimhan, Malatya (Bilinen bulunuş yeri): Nehir yatağı, beyaz toprak ve sıva örneklerinde tremolit ve krizotil asbesti saptanan, evlerin asbestli toprakla sıvandığı yerleşim
- Camiboğazı skarn yatağı, Gümüşhane (Bilinen bulunuş yeri): Karadeniz bölgesindeki skarn yataklarında aktinolitle birlikte görülür; nokta Gümüşhane yöresini gösterir

## Belgeseller

- [Actinolite/tremolite tutorial Optical mineralogy](https://www.youtube.com/watch?v=Ki1hhWmAn4k), Matt Kohn (İngilizce)
- [Mineral Spotlight - Tremolite (with Hexagonite var.)](https://www.youtube.com/watch?v=zrsL15dMuf4), MrLundScience (İngilizce)

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Tremolite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/tremolite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Tremolite](https://webmineral.com/data/Tremolite.shtml), Webmineral
- [Tremolite](https://en.wikipedia.org/wiki/Tremolite), Wikipedia
- [IARC Monographs Volume 100C: Arsenic, Metals, Fibres, and Dusts (Asbestos)](https://publications.iarc.who.int/120), International Agency for Research on Cancer (WHO), 2012
- [Asbestos Ban in Turkey! (Kazan-Allen)](https://ibasecretariat.org/lka_asb_ban_turkey.php), International Ban Asbestos Secretariat, 2010
- [Environmental exposure to asbestos in eastern Turkey (Hasanoğlu et al.), Archives of Environmental Health 58: 144–150](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14535573/), PubMed, 2003
- [Observations on environmental asbestos exposure in a high risk area (Şahin et al.), Respirology 14: 579–582](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19383114/), PubMed, 2009
- [Environmental asbestos exposure in rural Turkey and risk of lung cancer (Metintaş et al.), International Journal of Environmental Health Research 22: 468–479](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22300246/), PubMed, 2012
- [Environmental mesothelioma associated with tremolite asbestos: lessons from the experiences of Turkey, Greece, Corsica, New Caledonia and Cyprus (Constantopoulos), Regulatory Toxicology and Pharmacology 52: S110–S115](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18171598/), PubMed, 2008
- [Formation of skarns at Gümüşhane (Northeastern Turkey) (Sipahi), Neues Jahrbuch für Mineralogie – Abhandlungen 188(2)](https://www.schweizerbart.de//papers/njma/detail/188/75995/Formation_of_skarns_at_Gumushane_Northeastern_Turkey), E. Schweizerbart, 2011
- [Güzelyurt, Hekimhan](https://tr.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCzelyurt,_Hekimhan), Wikipedia (Turkish)


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/tremolit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
