# Trapiche zümrüt

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/trapiche-zumrut/
- İngilizcesi: Trapiche emerald
- Tür: Varyete
- Sınıflandırma: Mineraller › Silikatlar › Siklosilikatlar
- Kimyasal formül: Be₃Al₂Si₆O₁₈
- Kristal sistemi: Hekzagonal
- Sertlik (Mohs): 7,5–8
- Özgül ağırlık: 2,63–2,97 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,565–1,61
- Parlaklık: Camsı, Reçinemsi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: yeşil, koyu yeşil, soluk yeşil, siyah (kollar), beyazımsı (ince taneli beril)
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: {0001} yönünde zayıf
- Kırılma: Konkoidal ile düzensiz arası
- Değer merdiveni: 7/9 basamak, Değerli taş

Kesitinde, şeker kamışı değirmeninin çarkı gibi altı siyah kolla ayrılmış yeşil dilimler görülen, neredeyse yalnızca Kolombiya'dan çıkan ender bir zümrüt.

Trapiche zümrüt, kristalin uzun eksenine dik kesildiğinde ortada bir çekirdek ve bundan yayılan altı siyah kol gösteren bir zümrüttür. Kollar, kristal büyürken içine hapsolan siyah şeyl (kara, ince taneli tortul kayaç) malzemesinden oluşur ve aralarında yeşil zümrüt dilimleri kalır. Adını, şeker kamışı ezmekte kullanılan değirmen çarklarının İspanyolca adı “trapiche”den alır. Çok enderdir; bilinen örneklerin neredeyse tamamı Kolombiya'nın batı zümrüt kuşağındaki Muzo, Coscuez ve Peñas Blancas madenlerinden çıkar. Koleksiyoncuların aradığı bir doğa merakıdır.

## Nasıl oluşur?

Kolombiya zümrütleri, sıcak ve çok tuzlu suların siyah şeyl katmanlarındaki çatlaklarda dolaşmasıyla oluşmuştur. Bu sular, buharlaşma sonucu oluşan tuz yataklarıyla etkileşmiş havza sularıdır ve kristallerin içine hapsolan sıvı damlacıklarına göre yaklaşık 300–330 °C sıcaklıktaydı. Batı zümrüt kuşağındaki zümrütlerin yaşı, aynı damarlardaki mika minerallerine göre 38 ile 32 milyon yıl arasındadır.

2015'te yayımlanan bir araştırmaya göre trapiche zümrüt şöyle oluşur: Sıvılar fayların ucunda birikip basınç çok yükselince kaya aniden çatlar ve basınç birden düşer. Bu ani basınç düşüşü sıvıyı aşırı doymuş hâle getirir ve siyah şeyle değen sıvıdan zümrüt tohumları büyümeye başlar. Kristal, altı yan yüzü boyunca büyürken önündeki şeyl malzemesini iter; bu malzeme köşelerde toplanarak altı koyu kolu ve aradaki ince dalları oluşturur. Basınç düştükten sonra bazen bütün bunları saran, değerli taş kalitesinde düzgün bir zümrüt katmanı daha büyür. Desenin nedenleri üzerinde tam bir uzlaşma hâlâ yoktur.

## Ne işe yarar?

- **Koleksiyon:** Trapiche zümrütler her biri farklı desenleriyle koleksiyoncuların aradığı mineral meraklarıdır; ham kristaller ve dilimler koleksiyonlarda saklanır.
- **Takı:** Deseni en iyi gösterecek şekilde kabaşon ya da dilim olarak kesilir ve yüzük, kolye ucu ve küpelerde kullanılır.
- **Bilim:** Kristallerin nasıl büyüdüğünü, çevredeki kayacın büyümeyi nasıl etkilediğini ve Kolombiya zümrüt yataklarının oluşumunu anlamak için incelenir.

## Başka trapiche taşları

“Trapiche” deseni yalnızca zümrüde özgü değildir. Myanmar'dan yakutlar, Zambiya'dan turmalinler, kiyastolit (andaluzitin bir çeşidi) ve bazı granatlar da benzer biçimde, kristalin eşdeğer büyüme bölgelerini ayıran kapanım sınırları gösterir. Desendeki kol sayısını kristalin simetrisi belirler: Altıgen sistemdeki zümrütte altı kol, üçgen sistemdeki turmalinde üç sektörlü bir çekirdek görülür. Kolombiya dışında bildirilmiş trapiche zümrütler çok azdır: Brezilya'nın Goiás eyaletinden ve Madagaskar'ın Mananjary bölgesinden birer kristal.

## Nasıl tanınır?

- En belirgin özelliği, kristalin uzun eksenine dik kesitte görülen altı kollu, tekerlek ya da çark benzeri desendir: Ortada altıgen bir çekirdek (bazen yalnızca bir nokta), çekirdekten kenarlara uzanan altı koyu kol ve aralarında yeşil zümrüt dilimleri.
- Koyu kollar karbonlu siyah şeyl, kuvars ve albit gibi kapanımlardan oluşur; bazı örneklerde kollar beyazımsıdır.
- Takıda deseni gösterecek biçimde genellikle kabaşon (kubbe biçiminde) olarak kesilir; koleksiyonlarda ham kristal ya da dilim olarak da saklanır.
- Zümrüt kadar serttir (Mohs 7,5–8): camı çizer.

## Sahteler ve taklitler

- Trapiche desenli başka taşlar: Myanmar'ın Mong Hsu yöresinden trapiche yakutlar ve Zambiya'dan trapiche turmalinler de kollu desen gösterir. Turmalinin çekirdeği üç sektörlüdür; taşın türünü kesin olarak laboratuvar belirler.

## Değerini ne belirler?

Trapiche zümrütün değerini desenin belirginliği ve düzgünlüğü, altı kolun simetrisi, yeşil dilimlerin rengi ve berraklığı ile boyutu belirler. Çok ender bulunduğu ve deseni her taşta farklı olduğu için değeri sıradan zümrüt ölçütlerinden çok koleksiyon değerine dayanır. Kolombiya kökeni ve taşın doğal olduğu bir laboratuvar raporuyla belgelenmelidir; zümrütlerde yaygın olan çatlak doldurma gibi işlemler de açıklanmalıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Trapiche zümrütler Kolombiya'daki Chivor madeninden çıkar. Doğrusu: 1970'te yayımlanan etkili bir çalışma, incelenen bin kadar trapiche zümrütün Chivor'dan geldiğini yazdı; 1985'te örneklerin aslında Peñas Blancas madeninden geldiği açıklığa kavuştu. Karışıklığın, Peñas Blancas örneklerinin Chivor madeninin müdürü aracılığıyla dağıtılmasından kaynaklandığı düşünülür. Kolombiya'daki trapiche zümrütler yalnızca batı zümrüt kuşağındaki siyah şeyllerde bulunur.
- Yanlış: Trapiche zümrüt, birkaç kristalin ikizlenerek birbirine kaynaşmasıyla oluşur. Doğrusu: 20. yüzyılın başında bazı araştırmacılar böyle düşündü, ama optik incelemeler bu kristallerin ikiz olmadığını gösterdi. Bugünkü açıklamalara göre desen, tek bir kristalin farklı yönlerde farklı hızda büyümesi ve büyürken çevresindeki siyah şeyl malzemesini itip kolların arasına hapsetmesiyle oluşur.

## Bunu biliyor muydun?

- Trapiche zümrütün bilinen ilk tanımını Fransız mineralog Émile Bertrand 1879'da Fransa Jeoloji Derneği'nin bir toplantısında yaptı ve Muzo'dan gelen 40 “ilginç zümrüt kristalini” tanıttı.
- “Trapiche” adını 1964'te McKague adlı araştırmacı koydu; desen ona çiftçilerin kullandığı kamış ezme çarklarını hatırlatmıştı.
- “And Yıldızı” (Star of the Andes) adlı ünlü trapiche zümrüt 80,61 karattır.
- 1948'de Barriga Villalba adlı araştırmacı Muzo'nun trapiche zümrütlerini “bilimsel açıdan ilginç ama değerli taş olarak değersiz” saymıştı; bugün koleksiyoncuların en çok aradığı zümrüt türlerinden biridir.

## Nerede bulunur?

- Muzo, Boyacá, Kolombiya (Tip lokalite): Fransız mineralog Émile Bertrand 1879'da Muzo'dan gelen 40 “ilginç zümrüt kristalini” tanıttı; trapiche zümrütün bilinen ilk tanımı budur.
- San Pablo de Borbur (Coscuez ve Peñas Blancas madenleri), Boyacá, Kolombiya (Önemli yatak): Coscuez Muzo'nun yaklaşık 10 km kuzeyindedir. Peñas Blancas'ta 1963'te yeni trapiche zümrütler bulundu; 1963–1970 arasında trapiche zümrütler yalnızca Peñas Blancas ve Muzo madenlerinden çıktı.
- Goiás, Brezilya (Bilinen bulunuş yeri): Kolombiya dışında bildirilen çok ender trapiche zümrüt kristallerinden biri (1994); kaynakta yalnızca eyalet adı geçer, nokta eyaletin merkezidir.
- Mananjary çevresi, Madagaskar (Bilinen bulunuş yeri): Kolombiya'dakine benzer tekerlek kollu desen gösteren tek bir kristal bildirildi (1998).

## Kaynaklar

- [Colombian Trapiche Emeralds: Recent Advances in Understanding Their Formation (I. Pignatelli et al.), Gems & Gemology 51(3)](https://www.gia.edu/jp/gems-gemology/fall-2015-colombian-trapiche-emeralds-recent-advances-understanding-formation), GIA, 2015
- [Trapiche emerald](https://en.wikipedia.org/wiki/Trapiche_emerald), Wikipedia
- [Coscuez Mine, San Pablo de Borbur, Boyacá, Colombia](https://www.gemdat.org/loc-743.html), GemDat
- [San Pablo de Borbur](https://en.wikipedia.org/wiki/San_Pablo_de_Borbur), Wikipedia
- [Muzo](https://en.wikipedia.org/wiki/Muzo), Wikipedia
- [Goiás](https://en.wikipedia.org/wiki/Goi%C3%A1s), Wikipedia
- [Mananjary](https://en.wikipedia.org/wiki/Mananjary), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/trapiche-zumrut/ · Lisans: CC BY-SA 4.0