# Smitsonit

- Sayfa: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/smitsonit/
- İngilizcesi: Smithsonite
- Diğer adları: Kalamin (smitsonit ve hemimorfit için eski ortak ad)
- Tür: Mineral
- Sınıflandırma: Mineraller › Karbonatlar ve nitratlar
- Kimyasal formül: ZnCO₃
- Kristal sistemi: Trigonal
- Sertlik (Mohs): 4–4,5
- Özgül ağırlık: 4,3–4,5 g/cm³
- Kırılma indisi: 1,619–1,85
- Parlaklık: Camsı, Sedefimsi
- Saydamlık: Saydam, Yarı saydam
- Renkler: beyaz, soluk gri, kahverengi, mavi, mavi-yeşil, yeşil, pembe, sarı
- Çizgi rengi: Beyaz
- Dilinim: Üç yönde (romboedrik) mükemmele yakın
- Kırılma: Düzensiz ile konkoidal arası
- Değer merdiveni: 5/9 basamak, Süs taşı
- Son kontrol: 2026-10-04

Çinko karbonattan oluşan, mavi-yeşil ve pembe tonlarıyla süs taşı olarak da kesilen mineral; hemimorfitle yüzyıllarca karıştırıldı.

Smitsonit, çinko ve karbondan oluşan (ZnCO₃) bir karbonat mineralidir. Çoğunlukla kristal değil, üzüm salkımı ya da böbrek biçimli kütleler hâlinde bulunur; rengi beyazdan mavi-yeşile, pembeye ve sarıya kadar değişir. Çinko cevheri olarak önemlidir, güzel renkli parçaları ise süs taşı olarak kesilir. Adını, onu ilk tanıyan İngiliz bilim insanı James Smithson'dan alır.

## Nasıl oluşur?

Smitsonit ikincil bir mineraldir: çinko içeren cevher yataklarının yüzeye yakın oksitlenme bölgesinde, sfalerit gibi çinko sülfürlerin havayla ve suyla ayrışmasıyla oluşur. Kimi yerlerde çevredeki karbonatlı kayaçların yerini alarak çinko cevheri sayılacak büyüklükte kütleler yapar. Hemimorfit, willemit, hidrozinkit, serüsit, malakit ve azuritle birlikte bulunur. Manganla rodokrozite, demirle sideritte doğru kısmi karışım dizileri oluşturur.

## Ne işe yarar?

- **Çinko cevheri:** Bugün küçük bir çinko cevheridir; tarihte ise çok daha önemliydi. Bakırla birlikte ısıtılarak pirinç yapımında kullanıldı.
- **Süs taşı:** İyi renkli ve yarı saydam parçalar kabaşon ve fasetli taş olarak kesilir. Yumuşak olduğu için takıda özen ister.
- **Koleksiyon:** Renkli kütleler ve iri kristaller mineral koleksiyoncularının ilgisini çeker.

## Türkiye'de

Türkiye'de smitsonit, Orta Toroslar'daki **Aladağlar**'ın (Zamantı maden bölgesi; Kayseri'nin Yahyalı yöresi) çinko-kurşun yataklarında bilinir. Çevrim, Echle ve Friedrich'in (1986) çalışmasına göre bu yataklar Permiyen ve Jura yaşlı kireçtaşlarındaki eski karst boşluklarında oluşmuştur. Sülfürlü cevher yer yer neredeyse tamamen ayrışmıştır; oksitli cevherin başlıca bileşenleri limonit, smitsonit, hemimorfit, hidrozinkit ve çinko-alüminyum silikatlardır.

## Nasıl tanınır?

- Soğuk, seyreltik hidroklorik asit damlatıldığında köpürür; çok benzer görünen hemimorfit ise köpürmez.
- Sertliği 4–4,5'tir: çelik bıçak onu çizer. Özgül ağırlığı yüksektir (yaklaşık 4,4); aynı büyüklükteki hemimorfitten (yaklaşık 3,5) belirgin biçimde ağır gelir.
- Çoğunlukla üzüm salkımı biçimli (botrioidal) ya da böbrek biçimli kütleler, kabuklar ve sarkıtlar hâlindedir; iyi biçimli kristaller nadirdir.
- Bakır katkısı yeşil ve mavi, kadmiyum katkısı ise sarı tonlar verir; bu yüzden rengi çok değişkendir.

## Sahteler ve taklitler

- Hemimorfit: Smitsonitle çok benzer ve aynı yataklarda bulunur; yüzyıllarca ikisine de “kalamin” denmiştir. Asitle köpürmeyişi ve daha hafif oluşuyla ayrılır.

## Değerini ne belirler?

Süs taşı olarak değerini rengin canlılığı (mavi-yeşil, pembe ve yeşil tonlar), yarı saydamlık ve yüzeyin düzgünlüğü ile parlaklığı belirler. Kristalleri ise iri, biçimli ve hasarsız olduklarında, Tsumeb ya da Kelly gibi ünlü yerlerden geldiklerinde koleksiyonda aranır. Taş yumuşak ve kolay yarıldığı için fasetli taş olarak ender kullanılır; kesimin ve işçiliğin kalitesi önemlidir. Çinko cevheri olarak ise bugün küçük bir cevherdir; değeri tenörüne ve işletme koşullarına bağlıdır.

Bu bilgi eğitim amaçlıdır; alım-satım veya yatırım tavsiyesi değildir. Değer, kaliteye ve işlem görüp görmediğine göre çok büyük farklar gösterir.

## Yanlış bilinenler

- Yanlış: Smitsonit ile hemimorfit (kalamin) aynı taştır. Doğrusu: Uzun süre bu iki mineral tek bir cevher sayılıp “kalamin” diye anıldı; ayrı oldukları 18. ve 19. yüzyıllarda anlaşıldı. Oysa smitsonit çinko karbonat, hemimorfit ise çinko silikattır; smitsonit asitle köpürür, hemimorfit köpürmez.
- Yanlış: Mavi-yeşil smitsonit, sert ve dayanıklı bir mücevher taşıdır. Doğrusu: Sertliği yalnızca 4–4,5'tir ve kolayca yarılır; özenle takılsa bile çabuk çizilip aşınır. Bu yüzden takıda fasetli taş olarak az görülür, daha çok kabaşon ve koleksiyon taşı olarak kullanılır.

## Neye iyi geldiğine inanılır?

Bu bölüm inanışları aktarır; sağlık bilgisi değildir. Bu iddiaları destekleyen bilimsel bir kanıt yoktur ve hiçbir taş tedavinin yerine geçmez.

- Kristal terapi uygulayıcıları smitsonitin sakinleştirici ve yatıştırıcı olduğunu, stresi ve gerginliği azalttığını, kendine ve başkalarına şefkat duymayı kolaylaştırdığını ileri sürer.
- Aynı çevreler smitsonitin kalp çakrasıyla ilişkili olduğunu, geçmişteki duygusal yaraların işlenmesine ve affetmeye yardım ettiğini söyler; mavi renklisinin sakinlik ve berraklık, pembe renklisinin ise sevgi ve şefkat getirdiğini ileri sürerler.

Bilim ne diyor?: Smitsonitin duyguları ya da stresi etkilediğine dair bilimsel bir kanıt yoktur; süren stres ya da duygusal sıkıntı için bir uzmandan destek alınmalıdır. Smitsonit çinko karbonattır: taş suya ya da asitli bir sıvıya konup “iksir” olarak içilmemeli, tozu solunmamalıdır.

## Bunu biliyor muydun?

- James Smithson, smitsoniti 1802'de hemimorfitten ayrı bir mineral olarak tanımladı; mineral ona 1832'de onun adı verildi. Smithson'un vasiyeti, ABD'deki Smithsonian Enstitüsü'nün kurulmasını sağladı.
- 16. yüzyıl İngiltere'sinde pirinç (bakır-çinko alaşımı) yapmanın bilinen tek yolu, bakır ile kalamini birlikte ısıtmaktı.
- Parlak sarı türüne “hindi yağı cevheri” (turkey fat ore) denir; sarı rengi, kristallerin içindeki greenokit (kadmiyum sülfür) kapanımlarından gelir.

## Nerede bulunur?

- Lavrio, Attika, Yunanistan (Tarihî kaynak): Antik gümüş madenlerinin bulunduğu bölgede smitsonit bol bulunur
- Tsumeb, Oshikoto, Namibya (Önemli yatak): İri kristalli, çok güzel smitsonit örnekleriyle ünlüdür
- Kabwe (Broken Hill), Merkez Eyaleti, Zambiya (Bilinen bulunuş yeri): İri smitsonit kristalleri çıkar
- Tarnowskie Góry (Tarnowitz), Silezya, Polonya (Tarihî kaynak): Büyük çinko cevheri yatakları
- Kelly madeni, Magdalena, New Mexico, ABD (Önemli yatak): Mavi-yeşil, süs taşı olarak kesilen smitsonitin ünlü yatağı
- Santa Eulalia, Chihuahua, Meksika (Bilinen bulunuş yeri): Gümüş, kurşun ve çinko madenlerinde bol bulunur
- Choix, Sinaloa, Meksika (Bilinen bulunuş yeri)
- Aladağlar (Yahyalı yöresi), Kayseri (Bilinen bulunuş yeri): Aladağlar'daki çinko-kurşun yataklarının oksitli cevheri başlıca smitsonit ve hemimorfitten oluşur

## Kaynaklar

- [Handbook of Mineralogy: Smithsonite](https://www.handbookofmineralogy.org/pdfs/smithsonite.pdf), Mineralogical Society of America
- [Smithsonite](https://en.wikipedia.org/wiki/Smithsonite), Wikipedia
- [Smithsonite](http://webmineral.com/data/Smithsonite.shtml), Webmineral
- [Smithsonite: properties, color, crystals, uses, gemstone](https://geology.com/minerals/smithsonite.shtml), Geology.com
- [Calamine (mineral)](https://en.wikipedia.org/wiki/Calamine_(mineral)), Wikipedia
- [Smitsonit](https://tr.wikipedia.org/wiki/Smitsonit), Vikipedi
- [Aladağlar'da Paleokarstlaşmaya Bağlı Zn-Pb Mineralizasyonu (Çevrim, Echle & Friedrich), Türkiye Jeoloji Kurumu Bülteni 29, 27–41](https://jmo.org.tr/resimler/ekler/5142689b7e22f42_ek.pdf), Türkiye Jeoloji Kurumu, 1986
- [Lavrio](https://en.wikipedia.org/wiki/Lavrio), Wikipedia
- [Tsumeb](https://en.wikipedia.org/wiki/Tsumeb), Wikipedia
- [Magdalena, New Mexico](https://en.wikipedia.org/wiki/Magdalena,_New_Mexico), Wikipedia
- [Yahyalı](https://en.wikipedia.org/wiki/Yahyal%C4%B1), Wikipedia


Kaynak: https://taslar.bumba.tr/tr/taslar/smitsonit/ · Lisans: CC BY-SA 4.0
